Ádebiyat 10-kl

tiklewge bel baylaǵan. Bul erte dáwirlerden baslap

óz ǵárezsizligin ańsaǵan qaraqalpaq xalqınıń eń baslı ármanlarınıń biri edi. Usınday bir jaǵdayda 1858-jılı gúzde Qońıratqa Xiywa xanlıǵı tárepinen qoyılǵan hákim Qutlımurat inaq óltiriledi. Onıń ornına Muhammed Pananı xan etip tikleydi. Qaraqalpaqlar óz xanlıǵın saqlap qalıw ushın Orenburg gubernatorınan járdem soraydı. Sonıń ushın da, Qońıratqa A.I.Butakov basshılıǵındaǵı orıs flotiliyası da kelgen. Biraq bul jerge on mıń ásker menen burınıraq kelip qalǵan Xiywa xanı Sayd Muhammedxan Muhammed Pananıń A.I.Butakov penen til biriktiriwine múmkinshilik bermedi. Áskerler Xiywa tárepine ótse xannıń janın aman alıp qalatuǵınlıǵın aytadı.

Biraq, kóterilisshilerdiń eń baslı toparı Ámiw menen Aqdárya arasındaǵı Bozataw degen jerge barıp qorǵan saladı. Bunnan xabar tapqan Xiywanıń xanı ol jerdegi 1600 xalıqtı joq etip jiberiw ushın Berdiqılısh basshılıǵındaǵı túrkmen otryadın jiberedi. Xan kóterilis baslawshılardıń hámmesin qırıp jiberip, hayal, bala-shaǵalarınıń hámmesin Irannıń qul bazarına aparıp satıp jiberedi. Bozatawdaǵı 1600 xojalıq qırılıp ketedi. Bul jaǵday XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń basına túsken eń awır apatshılıq edi. Bul haqqında «Bozataw» dep atalǵan xalıq arasında tarqalıp ketken muńlı nama da bar.

Ájiniyaz shayır bolsa usı Bozataw qırǵının óz kózi menen kórgen. Sebebi, ol bul dáwirde kóteriliske belsene qatnasqan óz tuwısqanları bolǵan ashamaylılar arasında edi. Ájiniyazdıń «Bozataw» waqıyası mine usı qayǵılı waqıyalarǵa baǵıshlanǵan edi.

Álbette, urıs bar jerde ádalat bolmaydı, óziniń erkinligi ushın gúresken azshılıq suwday jaraqlanǵan kópshilik dushpanǵa tap bolǵan. Bunday israplı sawashta bas sawǵalap aman qalıw da qıyın. Sonıń ushın da qırılǵan adamlar menen bende bolǵanlardıń sanı júdá kóp edi. Bul shayır júregine úlken dárt saladı. Yaǵnıy:

Kimse sháhid boldı, jandan ayrıldı,

Kimse gáda boldı, maldan ayrıldı,

Kimse kózi kúnxarınan ayrıldı,

Bashına qıyamet túshti, Bozataw.

91

—dep shayır súwretlegenindey-aq, Bozataw ústine qara bultlar japırılıp kele basladı. Adamlar azatlıq hám erkinlik izlep kelgen bul ataw zimistanǵa aylandı.

Qullası, Bozataw qırǵını xalıqtıń yadınan shıqpastay waqıyalardıń biri bolǵan. Sebebi, bul qanlı waqıya qaraqalpaq eliniń barlıq múyeshine tarqalǵan. Poema sonshama dártli jazılǵan. Onda jaw aldında bende bolıp

elin, jerin súygen xalıqtıń ármanlı túrde xoshlasıwı bolıp tabıladı. Mısalı:

Keter boldıq endi bizler bash alıp,

Xosh aman bol, bizden qaldıń, Bozataw,

Xoshlasalı qara kózge yash alıp,

Xosh aman bol, bizden qaldıń, Bozataw.

Jer hám el bilandur, el hám jer bilan,

Jersiz eldiń kúni dárbe-dár bilan, Ómir óter júrektegi sher bilan,

Qádiriń seniń búgin ótti, Bozataw.

Qullası, Ájiniyazdıń «Bozataw» poeması XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń xan zulımına qarsı milliy azatlıq gúresin sáwlelendiriwshi eń bahalı shıǵarma. Sonıń menen birlikte, «Bozataw» poeması qaraqalpaq jazba ádebiyatında liro-epikalıq janrdıń baslawshı soqpaǵı da bolıp esaplanadı.

Ájiniyaz shayırdıń «Qız Meńesh penen aytısı». XIX ásirde qaraqalpaq ádebiyat dástúrleri menen bir qatarda awızeki xalıq poeziyasınıń dástúrleri de keń qollanılǵanlıǵı málim.

Aytısqa qatnasatuǵın shayırlardıń hámmesi qolına qaǵazqálem alıp qosıq jazıp otırmaydı. Olar bir-biri menen dásme-dás aytısadı. Olar belgili waqıtta bir-biri menen aytısıp úlken syujetli waqıyalardı da bayan etedi. Bul jaǵınan qaraǵanda aytıs liro-epikalıq sıpatqa iye.

Aytıs janrı XIX ásirde jasaǵan qaraqalpaq shayırlarınıń kópshiliginde ushırasadı. Olardıń kópshiligi turmıs penen

92

Qazaq kátqudaları Ájiziniyazdıń shayır ekenin sezip qalıp, bir toyda ekewin aytıstırıwdı maqul kórgen. Ájiniyaz shayır bolıw menen birgelikte miyman. Bunnan tısqarı ol qazaq xalqınıń arasında bir jılday bolıp, ol eldiń miymandoslıǵın hám mártligin sezgen. Sonıń ushın da, ol

bolıp ótken. Sebebi, Ájiniyaz aytısta óziniń qırq jasqa

degen sózler menen baslaydı. Bul jerde qızdıń Ájiniyazdı «Xojeke» — dep aytıwı onı «ulama», «molla» sıpatında tanıwınan bolsa kerek. Sebebi, qazaq xalqı usı kúnge shekem ulama adamlardı «Xoja»—dep ataydı.

Aytıstıń mazmunı eki xalıqtıń etnografiyası menen de baylanısadı. Qız Meńesh Ájiniyazdan qanday millettiń adamı ekenligin soraydı. Yaǵnıy:

Aytısıp meniń menen tirewiń kim?

Jıǵılsań kóp ishinde súyewiń kim? Qalpaqpısań, sartpısań, ózbekpiseń, Ákeń qoyǵan atıń kim? Súyewiń kim?

Buǵan Ájiniyaz juwap qaytaradı:

Bir alladan basqa joq sıyınıwım,

Qudayım inam etken buyırıwın, Ákemniń qoyǵan atı Ájiniyaz,

Milletim—qaraqalpaq, saqıw ruwım.

93

Ájiniyaz eki eldi de aralap, eki xalıq mádeniyatı menen etnografiyasına pútkilley aralasıp ósken adam bolsa da, Meńesh ele qaraqalpaq etnografiyası menen tanıs emes ekenligin aytadı. Sonıń ushın aytıstıń úshinshi bólimi Qız Meńeshtiń qaraqalpaq xalqınıń jasaw turmısına baǵıshlanǵan sorawlarınan baslanǵan. Máselen, Meńesh soraw beredi:

Erteń tura azannan el kóshedi,

Kóshken kúni adamnıń kóńli ósedi,

Xojeke, sennen bir sóz sorayın,

Qızlarıńız ne jeydi? Ne ishedi?

Buǵan Ájiniyaz tómendegishe juwap qaytaradı:

Jegeni maylı palaw, ishkeni shay,

Shay iship, palaw jese kewili jay,

Qolında shını kese, shını shaynek,

Ishedi qantlı shaydı, qara suwday.

Basında jipek túrme, shayı jegde,

Qızları biziń eldiń, mine sonday,

Qızları biziń eldiń, ana quwday,

Qazaqqa bıltır keldim, bıyıl keldim,

Men ele kórgenim joq, qızdı onday.

Bul bólimdegi syujet dinamikası etnografiyalıq bayanlawǵa kóshkeni menen de poetikalıq sezim ádewir joqarı kóterilgen. Sebebi, ol toyda otırǵan adamlardıń Ájiniyazdan basqasınıń hesh birewi de qaraqalpaqlar etnografiyasın bilmeydi. Sonıń ushın Meńesh ol haqqında sorawlar

Jigiti biziń eldiń bolar ǵoshshaq,

Belinde tillá kámar, altın pıshaq,

Jigiti biziń eldiń, mine sonday,

Pashshayı sım balaqlı, jipek shashaq,

Mingeni arǵımaq at, moynı quwday,

Ústinde aq baslı er bası sholaq,

94

Basında altın júwen, qos siynement,

Jonasınıń shashaǵı, qushaq-qushaq,

—dep sózdi dizip kete beredi. Al, Qız Meńeshtiń bolsa

Ájiniyazdan jeńilgisi kelmeydi. Sonıń ushın da:

Jıńǵıl, sheńgel degeniń tal bolama,

Kók shay ishken adamda hal bolama,

Eshegińdi tulpar dep maqtanasań,

At túyeden ketken soń mal bolama?

Malıńnıń eń úlkeni eshki-ılaq,

Sol sebepli qazaqqa keldiń qulap.

Qaraqalpaq bay el dep maqtanasań,

Sonda sen neǵıp júrseń teri sorap,

Hár úyden ayran sorap, iship júrip,

Sharań ne maqtanǵanday qalpaq-shunaq.

—dep aytıstıń izin ádewir baspalatıp jiberedi. Ájiniyaz Qız

Meńeshtiń bul pikirine de úlken sabırlılıq penen juwap qaytaradı da «Qaraqalpaq qazaq penen teńbe-teń jurt.

Kórmey-bilmey sırtınan qılma nasaq», — dep juwmaq jasaydı.

Aytıs sol tiykarda tamamlanadı. Biraq bul eki shayırdıń qaysı biriniń jeńgenligi anıq málim emes. Solay bolsa da, bul aytısta Ájiniyazdıń sál basımlaw bolǵanlıǵı seziledi. Onıń ústine qaraqalpaq shayırınıń «Qaraqalpaq qazaq penen teńbe-teń jurt, kórmey-bilmey sırtınan qılma nasaq»,—dep aytıwı da aytıstıń negizgi túyinin sheship turǵan sıyaqlı.

Ájiniyaz poeziyasınıń til hám stillik ózgeshelikleri. Ájiniyazdıń til hám stillik ózgesheligi ózi menen sıbaylas jasaǵan qaraqalpaq klassikleri menen salıstırmalı izertlengende basqalardan ádewir parıq qılatuǵın dárejede sıpatlamalarǵa iye. Bunıń eń baslı sebebi, onıń óz dáwiriniń oqımıslı adamlarınan bolıwı, Xiywanıń eń kórnekli medreselerin tamamlawı edi. Bul jaǵdaylar onıń

ol tek qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıw átirapında ǵana qalıp ketpeydi. Sol waqıtlardaǵı Orta Aziyanıń barlıq xalıqlarına tán bolǵan jazba ádebiy til hám stillik joldı

95

qáleydi. Sol tiykardan qaraǵanda shayır poeziyasında úsh túrli stilllik ózgeshelik bar.

1. Awızeki xalıq poeziyası stili. Bul stil folklorlıq

úlgi nátiyjesinde rawajlanǵan bolıp, qaraqalpaq ádebiyatında eń baslı orınlardıń birin iyeleydi. Bul úlgide shıǵarmalar jazǵan avtorlardıń qoljazbası saqlanǵan menen til hám stillik ózgeshelikelerinde folklordan heshqanday parqı bolǵan

ádewir jaqın. Kópshiligi qoljazba túrinde jetip kelgen. Túrkiy ádebiyatında bul stildiń baslawshısı X ásirde jasap ótken Xoja Axmet Yassawiy boldı. Sońınan XVIII

ásirde Maqtımqulı tárepinen oǵada tereń rawajlandırılǵan XIX ásirde Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Óteshler usı stil tiykarında qosıqlar jazdı. Biraq bul stildiń ózi de til jaǵınan ayırım ózgesheliklerge iye. Mısalı, Maqtımqulı, Ájiniyazlarda ulıwma túrkiy tiliniń tásiri kúshli bolsa, Berdaq penen Kúnxojada qaraqalpaq xalıq tiliniń tásiri kúshli.

3. Shıǵıs ádebiy jazba stili. Bul stil arab, parsı hám túrkiy ádebiy tili hám stilin jaqsı ózlestire alǵan shayırlarda ǵana ushıraydı. Bunıń túrkiy ádebiyatındaǵı eń kórnekli wákilleri Álisher Nawayı menen Muhammed Fizuliy. Bulardıń poeziyasında arab hám parsı tilleriniń tásiri kúshli. Bunnan tısqarı olar túrkiy poeziyasın ǵázzel, muhammes, mustazad, musamman, rubayı, qitá, tuyıq sıyaqlı jańa janrlar menen bayıtqan. Ájiniyaz poeziyasında tap usı dástúrlerdiń izin kóremiz Ájiniyaz óz poeziyasında bul úsh stildi de qatar qollanǵan.

Ájiniyazdıń tili XIX ásirde jasaǵan basqa qaraqalpaq shayırlarına uqsamaytuǵın arab, parsı hám eski túrkiy tilleriniń tásirinde rawajlanǵan.

Ájiniyaz qaraqalpaq til birliklerin qabıl etken halında túrkiy poeziyaǵa elikleydi. Usınday sebepler menen Ájiniyaz poeziyasında geypara sózler qaraqalpaqsha bar bolıwına qaramastan, sol dáwirdiń túrkiy jazba tiline ortaq bolǵan: yoq, yash, daǵ, zaǵ, uǵlan, ǵulam, gádá, túshti, yigit, baǵırım, quba, besh, pash, sitimkár, yuq, girdab, umman,

96

siná, raqib, hijran, ada, yalǵan, yatıb, ustuxan, báshida,

sol tiykarda qaraqalpaq poeziyasınıń uyqas birligin de bayıtqan. Qaraqalpaq poeziyasında pútkilley sıyqası shıǵıp ketken «boldı», «joldı», «toldı» degen uyqaslardan góre ol arab, parsı hám túrkiy tiline kirgen sinonimler tiykarında qosıqqa jańa uyqas izleydi. Mısalı:

Piste murnında tilla árebek,

Ekki qara kóziń ekki báledek.

(«Bozatawlı názelim»)

—dep jazıp qaraqalpaqsha «árebek» sózin uyqastıradı. Yaki bolmasa «Quba qush» qosıǵında:

Ólseń mennen bolǵıl razı,

Yoqdur sendek heshbir bazı.

—dep jazıp «razı» sózi menen parsı tilinen kirip kelgen

«bazı» sózin uyqas sıpatında qollanadı.

Hárbir shayırdıń sheberligi onıń janrlardı tereń ózlestiriw uqıbı menen de ólshenedi. Ájiniyaz til sheberligi menen kózge túsiw menen birlikte qaraqalpaq poeziyasınıń janrlıq ózgesheligin bayıtıw jaǵınan da tereń iz qaldırǵan shayır.

Qaraqalpaq poeziyasınıń saǵaları terme-tolǵawlardan ibarat bolǵan bolsa, onıń keyingi dáwiri tek tórt qatarlı qosıq penen ulasıp, al Ájiniyaz poeziyasına kelgennen baslap ǵázzel, muhammes hám rubayılardıń payda bolǵanlıǵın kóremiz. Negizinen alǵanda, bul jaǵdaylardı sheber

úyrengenliginen ekeni málim.

Ájiniyazdıń sheberlik jolın kórsetip beriwshi jáne bir faktor onıń Shıǵıs shayırları tásirinde jazılǵan miniatyur obrazları bolıp esapalanadı.

Ájiniyaz bul usıldı qaraqalpaq poeziyasında da sheber qollanǵan. Negizinen alǵanda, bul obrazlar arab háriplerine uqsatıw tiykarında bolǵan. Mısalı:

«Sın»-sıyadek qaslarıń hinju tizilmish shashıńa,

«Ya»—yaydek qashlarıń oq kirpigiń baǵrım ezip, «Te»—tisińdur dana-dana láblerińniń palları,

«Lám—alip» tek lábleriń baldan qosılmısh beri kel,

«Qap»—qara kózlerińdur tańǵı jáwhár kózleriń, «Sın»—sıya zulpıń tutarǵa qalmadı hesh mende hal,

obrazlardı tek muhabbat temasında ǵana paydalanıp otırmaydı. Bunnan tısqarı kúndelikli turmıstı bayanlaytuǵın obrazlı qatarlar da bar. Mısalı:

Keshe-kúndiz qayǵu-bila,

«Alif» qáddim «dal» boladı.

Bunıń menen Ájiniyazdıń tek Kúnshıǵıs poeziyasınıń stillik dástúrlerin taratıwshı adam dep qarawǵa bolmaydı. Sebebi, ol ózge ádebiyatlardıń dástúrlerin tereń úyrenip qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıwına úlken úles qostı.

Bardur

Begler táriyip etsem qalpaq yurtını,

Qup ájep tamasha elleri bardur,

Arif bolıp haq yolına erishken,

Múrshidiw múkámmál pirleri bardur.

Qırı diyqanshılıq, suwı sámákli,

Hár jerde káni bar kórseń námákli, Ǵazlı, qasqaldaqlı, kóli-órdekli,

Eri murǵızarlı kólleri bardur.

Bardur qız-jawanı qashları káman,

Yúzin taqqas etseń húrshidi taban,

Anı kórgenlerdiń aqlını alǵan,

Láyli, Zuláyhaday húrleri bardur.

Alma kóz árebi atdur mingáni,

Kóylákshasi zárbap, altın yúgáni,

98

Paytabası úshtap, atlas kiygáni,

Bay uǵlı baybátshe begleri bardur.

Yigitleri bardur Rustem sıpatlı,

Goruǵlıdek áreb atlı, haybatlı, Dáwletiyardek shijáátli, ǵayratlı,

Keskir qılısh, qamar tonları bardur.

Yigitleri bardur Rustámi dástan,

Qahár etse, dushmannı qılırlar eksen,

Haybatıdan titrer Xajar, Hindstan, Góruǵlıbek kibi erleri bardur.

Bahadırı bardur yúzge sára-sár,

Xudadın ózgádin qılmas qawátár, Yúz yigitke, tánha ózi barabar, Házireti Áliy kibi sherleri bardur.

Kerek

Diyqanǵa jer kerek, tuqımu hókkiz,

Búlbilge gúl kerek, nazbayıw-afruz, Balıqshıǵa dárya, ózek ya teńiz, Qayıq kerek, yoqsa jeken sal kerek.

Shar tárepdin mehman kelse kútmáǵa,

Áwelha yigitke himmát hal kerek,

Diljám bolıp úyde tınısh yatmaǵa,

Kóp gená biyhisap dúnya mal kerek.

Yigit kerek dárya kibi tashmaǵa,

Kewil párwaz etár kókke ushmaǵa.

Úyge mehman kelse, kewil ashmaǵa,

Ádepli-árkanlı uǵıl zat kerek.

Qulaq sal, yaranlar, páhim úgitke,

Miywa pitpes, qara tala sókitke,

Besh kún oynap-kúlgen ǵoshshaq yigitke, Qalem qash, qıpsha bel, qáddi dal kerek.

99

Tentekke-judırıq, májgúngá-urısh,

Jilligá-tóbálásh, palwanǵa-tutısh, Bedáwgá-yuwırısh, buwdanǵa-yurish, Yabıǵa hám quyrıq bilán yal kerek.

Yúk salmaǵa Shınmashınıw-Buxara,

Rusı, noǵay, Xodjend yáne Xerata, Haǵ bázirgen sawdagári bazara,

Taq órkeshli álwan-álwan nar kerek.

Ne bilsin

Bir shopan dástine tússe bir almaz,

Shaqmaqqa harj eter qádirin ne bilsin, Qarazban qolına tússe alǵır baz,

Qanatın qayırar qádirin ne bilsin.

Aspandı berk etpes Dabr, Kurmiyan,

Beglik ete bilmes, berim bermiyan,

Dúzde ashlıq mashaqatın kórmiyan, Úyde ıssı nannıń qádirin ne bilsin.

Júz qádem jer piyadalap júrmayan,

Attıń qádirin bilmes yolda harmayan, Kemasi dárbentte dilgir bolmayan,

Qırda qara jerdiń qádirin ne bilsin.

Baylarǵa yarashar qayır-saqawat,

Paqırǵa yarashar sabır-qanaat, Har súren tajıǵa tússe shapqır at,

Palań shekip súrer qádirin ne bilsin.

Gózzallar

Qıya baqıp, meniń janımdı alıp,

Júz mıń jılwa menen shıǵar gózzallar, Júregime ada bolmas ot yaqıp,

Meniń janım otqa yaqar, gózzallar.

100