Ádebiyat 10-kl

Dım pántqumar qalǵan eken.

―Jeti oylap bir kespegen, Oz paydasın bilmes‖ degen. «Qurı qıyal-eles» degen, Naqıl bolıp qalǵan eken.

1.M.Dáribaev dóretiwshiliginiń basqashayırlardan ózgesheligi qanday?

2.Shayırdıń lirikalıq qosıqlarında qanday temalar sóz boladı?

3.M.Dáribaevtıń qanday poemaları hám dramalıq shıǵarmaları bar?

1.«Ańqaw mergen» qosıǵın yadplap alıń.

2.Ana tábiyatımızdı «Kavkaz» qosıǵı menen salıstırıp ózgesheligin aytıp beriń.

3.Jazıwshınıń «Mıńlardıń biri» shıǵarmasınıń mazmunın aytıp beriń hám onıń qaharmanları haqqında túsinik beriń.

191

IBRAYÍM YUSUPOVTÍŃ ÓMIRI HÁM

DÓRETIWSHILIGI

(1929—2008)

X X ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń ideya-tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik jaqtan hár tárepleme bayıp, rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan elimizdiń belgili shayırı Ibrayım Yusupov boldı.

I.Yusupov 1929-jılı 5-mayda Shımbay qalasına jaqın jerdegi Azat awılında óz dáwiriniń ziyalı adamlarınıń biri Yusup axunnıń shańaraǵında dúnyaǵa keledi. Ol 1949-jılı Qaraqalpaq mámleketlik

pedagogikalıq institutın tamamlap, usı institutta oqıtıwshı, sońınan «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı, N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutınıń ilimiy xızmetkeri, bólim baslıǵı, Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń bas redaktorı, Respublikalıq paraxatshılıqtı qorǵaw qorınıń, Respublikalıq ruwxıy hám aǵartıwshılıq orayınıń baslıǵı wazıypalarında isledi.

I.Yusupov 1956-jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

I.Yusupov túrli tarawlarda xızmet etiwine qaramastan, dóretiwshilik miynet onıń ómir jolınıń ajıralmas bólegi boldı. Ol ózi jasaǵan zamanda qanday jańalıqlar bolsa, olardı lirikalıq, liro-epikalıq, dramalıq hám prozalıq shıǵarmalarında keńnen sáwlelendirip keldi.

I.Yusupovtıń qaraqalpaq ádebiyatı hám mádeniyatı tarawında islegen ullı xızmetleri joqarı bahalanıp, bir qansha mámleketlik sıylıqlardıń iyesi boldı.

I.Yusupov Qaraqalpaqstan Respublikası Gimniniń avtorı, onıń tekstin jazdı. I.Yusupov dúnya xalıqları shayırlarınıń qosıqların qaraqalpaq tiline awdardı. Bul awdarmalar

«Máńgi bulaq» (1985) degen atama menen basılıp shıqtı.

192

«Ájiniyaz» obrazın alıp kelgende, onıń librettosın jazǵanda

I.Yusupov boldı.

Shayırdıń qosıqları. Shayırdıń «Watan» dep atalǵan eń dáslepki qosıǵı 1946-jılı «Qızıl Qaraqalpaqstan» gazetasında basılıp shıqsa, eń dáslepki «Joldas muǵallim» poeması 1949-jılı pedagogikalıq instituttı pitkeretuǵın jılı 20 jasında jarıq kóredi. Bul poema onı keń jámiyetshilikke talantlı jas shayır sıpatında tanıtadı. Birinshi qosıqlar jıynaǵı «Baxıt lirikası» 1955-jılı basılıp shıqtı. Usı jıllardan baslap ullı talant iyesi 60 jılǵa shamalas ómirinde qosıq arqalı xalqımızdıń júregine jol tawıp zamanlaslarınıń kewil-kúyin, arzıw-ármanların, qayǵısı menen quwanıshın, keleshekke bolǵan umtılıwları menen biyik adamgershilikli pazıyletlerin tınımsız jırlawǵa hasla jalıqpadı.

Shayırdıń dáslepki jılları jazılǵan «Hesh qashan», «Shıbıǵı sınsa shınardıń» lirikalıq qosıqlarınıń mazmunınan za m a n ım ı zd ı ń áhmiyetli máseleleriniń biri bol ǵan paraxatshılıq, tınıshlıq temalarınıń sóz etilgenligin kóremiz.

Kórkem sóz sheberiniń «Kún shıǵıs jolawshısına», «Tuwısqanlıq», «Qara tal», «Kegeyli», «Ana tilime», «Shógirme», «Qobız», «Berdaqtıń duwtarı», «Seksewil» h.t.b. qosıqlarınıń hárbirinde xalqımızdıń ózine tán milliy kelbeti menen psixologiyalıq ózgeshelikleri, úrpádet dástúrleri menen tábiyat gózzallıǵı, ana tiliniń bay múmkinshilikleri tiykarında sheberlik penen súwretlenedi. Mısalı, shayır «Qaratal» qosıǵında qara taldı tek tábiyat kórinisinde emes, al ana Watan, tuwılǵan jer mánisinde keńnen alıp súwretleydi. I.Yusupov bul qosıqta lirik

Suw boyında qaldı sóytip tentek balalıq,

Men erjettim sennen shıqqan narttay buralıp,

—dep qara tal menen xoshlasadı.

Shayırdıń «Awıl, awıl», «Tallı jaǵıstaǵı eske túsiriwler»,

«Tal bolıptı talları» h.t.b. poeziyalıq dóretpelerinde kindik qanı tamǵan tuwılǵan jerin jer jánneti dep biledi.

Shayırdıń «Kegeyli», «Berdaqtıń duwtarı» hám «Sahra búlbiline» qosıqları klassikalıq ádebiyatımızdıń maqtanıshı bolǵan Berdaq shayırǵa arnap jazıladı hám ullı shayırdıń qol jetpes talantı maqtanısh sezimleri menen jırlanadı.

Mısalı, shayır «Sahra búlbiline» qosıǵında:

Zaman dártin dástan etip tilińde,

Xalqıńnıń ar-namıs, hújdanı boldıń,

Ayaqtaǵı qaraqalpaq elinde,

Shayırlıq múlkiniń sultanı boldıń.

—dep óz xalqınıń sóyler sózi hám kórer kózi bolǵan shayırdı joqarı bahalaǵan bolsa, «Berdaqtıń duwtarı» qosıǵında da shayır dártine muńlas hám sırlas bolǵan duwtarın táriyiplew arqalı, onıń pútin dóretiwshilik talantına joqarı baha beredi.

I.Yusupov «Ayt sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan» qosıǵında ullı sóz zergeriniń táǵdiri hám qosıqları muhabbat hám ashıqlıq, ayralıq hám hijran azabınan dóretilgenligin, ásirese shayırdıń muhabbattı hám ana Watandı ulıǵlawdıń asqan sheberi bolǵanlıǵın maqtanısh sezimleri menen oǵada tásirli súwretleydi.

I.Yusupovtıń kópshilik lirikalıq qosıqlarında filosofiyalıq mazmunnıń kúshli berilgenligi bayqaladı. Onıń «Kewilkewilden suw isher» qosıǵında adam kewliniń oǵada

izzet-húrmetine, mehrine, itibarına mútáj ekenligi óz ara salıstırılıp súwretlenedi.

Shayırdıń «Tuwısqanlıq» qosıǵınıń ideya-tematikasında da qanı, janı, tili hám dini bir-birine jaqın bolıp qoymastan, tariyxı menen mádeniyatı hám úrp-ádet, dástúrleri de jaqın bolǵan xalıqlardıń tuwısqanlıq qatnasları joqarı ulıǵlanıp jırlanadı:

194

bult kórmegen ol bir altın tań» sıyaqlı jaqsılıq penen jamanlıqtı bilmegen kewli pák hám azada náresteniń obrazın jaratadı. Qosıqtıń mazmunında náreste ushın xan da, puqara da bári bir. «Kúldirgen onı murttan tartqılap oynap» sıyaqlı qosıq qatarlarındaǵı dúnyanı titiretken Shıńǵısxandı da náreste jaǵımlı háreketleri menen óz aytqanına kóndirgen. Al, jaqın ótmish tariyxımızda júz bergen Osvencimdaǵı (balalardıń Germaniyadaǵı órtelgen jeri)sıyaqlı asa ketken jawızlıqlardıń sebebinen ólip ketken san-mıńlaǵan nárestelerdiń táǵdiri ayanıshlı súwretlenedi. Shayır usılardan juwmaq shıǵara otırıp, dúnyadaǵı jaqsı adamlardıń jaqsı islerin tuw etip kóterse, al jamanlardıń jawızlıq islerine nálet aytadı.

Joq, joq, bári emes! Tek te jaqsılar,—

Haq kewil adamlar bala bolǵandı, Al, ishkirne, jawızlar she? Jaq olar,

«Bala boldıq»—degen sózi jalǵandı.

I.Yusupovtıń kórkem ádebiyatqa jańa tema hám jańa mazmun alıp keliwde xızmeti oǵada ullı. Bunı biz ótken ásirdiń 70-jıllarında dóretilgen «Ana tilime» qosıǵınıń mazmunınan da ayqın kóriwimizge boladı. Qosıqta xalqımızdıń ómirlik azıǵı hám ruwxıy baylıǵı bolǵan ana tiliniń qádir-qımbatı menen ullılıǵı maqtanısh sezimleri menen jırlanadı:

Jıraw seni báygi atınday baplaǵan,

Sheshenler dawda shıńlap seni taplaǵan,

195

Alpamıslar uran etip urısta,

Berdaq seni qural etip saplaǵan.

Shayırdıń sońǵı jıllarda jazılǵan «Aral elegiyaları»,

«Bul jer ele zor boladı», «Bazar jolında», «Korrupciya», «Begligińdi buzba sen», «Anemiya», «Tırnalar», «Alıs áwladlarǵa», «Boranlı keshte», «Bayıwlıǵa» «Súmelek qaynatqan jeńgeyge», «Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles», «Paseydonnıń ǵázebi» h.t.b. qosıqlarınıń ideya-tematikasında búgingi ekologiyalıq mashqalalar menen birge ekonomikalıq, jáne de sociallıq máselelerdi de tereń túsingen lirik qaharmannıń kewil-keshirmeleri menen jaqınnan tanısamız. Mısalı, shayır «Aral elegiyaları» qosıǵında:

Suwı qumaytlanǵan bir ázim dárya,

Ruwxım arqalı aǵıp baradı,

Demikken eń sońǵı balıqlar onda,

Eseńkirep qalash qaǵıp baradı.

Tubalasa irkip kúshli aǵısın,

Dáryalar teńizge jete almas eken,

Teńiz taslap óz máńgilik jaǵısın,

Táǵdirine tásil ete almas eken.

Balıq oynar shalqar suwdıń tusında,

Teńiz alıp ketken barlıq qusın da, Adamnıń eń ázzi jeri usında`

Óz Watanın taslap kete almas eken.

hám Aral táǵdirine janı ashıǵan lirik qaharmannıń ruwxıy gúyzelisleri menen tınıshsızlanıwın kóz aldımızda janlı elesletemiz. Shayır «Boranlı keshte» qosıǵında qıs

«Úmit jaǵısı» (1990) kitabına kirgen «Tırnalar» qosıǵında janlı tábiyattıń sulıw hám erke qusı tırnalardıń suwı

196

keshirmelerin monolog formasında jetkeredi. Qosıq sońında insan balasınıń qanday qıyın jaǵdayda qalsa da, tırna sıyaqlı tuwılǵan jeri menen ana Watanın taslap ketpesten, sadıq qalatuǵının kewil tuyǵılarınan ótkerip bılayınsha tereń uqtırmaqshı boladı:

Ál hawada qanatların taldırıp,

Jat mánzilge sapar shekken tırnalar, Ayralıq dártine bizdi qaldırıp, Shadlıǵımdı alıp ketken tırnalar.

Tańlarım oyanbas tolqın sestinen,

Qaylardan alarman onday kúshti men?

Duzlı shańǵıt kómgen kóller ústinen,

Bul jaǵısqa túspey barar tırnalar.

Shayır «Bayıwlıǵa» qosıǵında da ekologiyalıq apatshılıqtıń sebebinen qulazıp qalǵan awıllardı, qutı qashqan tábiyattı, adamlar táǵdirin salıstırmalı usılda sáwlelendiredi. Al, «Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles» qosıǵında da búgingi kúni bar baylıǵınan ayrılıp, qutı qashıp ashınarlı jaǵdayǵa túsken teńizdiń qulazıǵan kelbeti súwretlengenligin kóremiz`

Shayır joqarıdaǵı kópshilik qosıqlarında Aral mashqalasınan kelip shıqqan ekologiyalıq qıyınshılıqlardı ellegiya formasında súwretlegen bolsa, «Bul jer ele zor boladı» qosıǵınıń ideya—tematikasında xalqımızdı kelesheginen úmit kútip jasawǵa jigerlendiredi. Qosıqtıń hár bir qatarında tuwǵan jerdiń ózge jerlerdi qaytalamaytuǵın ózine tán tábiyǵıy ózgeshelikleri shayırlıq yosh penen tolıp-tasıp jırlanadı. Búgin teńiz qaytqan bolsa, erteń náwpir suw kelip, ana tábiyatımız qayta gúllep-jasnaydı degen ólmes ideyalardı alǵa súredi.

Zamanı menen teń ayaq qosıp jasaǵan shayırdıń «Jańa ásirge», «Túrk ulısına», «Prezident», «Mustaqillik maydanınan ótkende» h.t.b. qosıqlarında jańa ásirdi hám ǵárezsiz zamandı úlken quwanısh penen kútip alǵan talant iyesiniń hawazı sezilip turadı.

«Paseydonnıń ǵázebi» shıǵarmasında shayır mifologiyalıq syujetten paydalana otırıp, búgingi tábiyattıń ekologiyalıq ózgerislerge ushıraw sebeplerin allegoriyalıq (astarlı mánide) usılda súwretleydi.

197

Poemaları. Házirgi dáwir qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq janrdıń rawajlanıwında I.Yusupovtıń «Joldas muǵallim», «Eski fontan ertegi» «Akaciya gúllegen jerde», «Aktrisanıń ıǵbalı», «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq», «Dala ármanları», «Tumaris», «Qaraqalpaq haqqında sóz», «Búlbil uyası», «Máńgi bulaq», »Watan topıraǵı», «Mámelek oy»sıyaqlı birneshe poemaları ayrıqsha orın tutadı.

I.Yusupov «Aktrisanıń ıǵbalı» (1957) poemasın lirodrama dep atawı tosınnan emes. Sebebi bul poema teatr hám kórkem óner adamlarınıń ómiri menen mashaqatlı xızmetlerine arnap jazıladı. Poema prologtan baslanıp, onda biz Arıwxannıń ómir jolı menen jaqınnan tanısamız.

I.Yusupovtıń «Dala ármanları» (1964) shıǵarması tereń filosofiyalıq mazmunǵa iye romantikalıq poema. Poemanıń dáslepki beti shayırdıń dala haqqındaǵı oyları menen ashıladı. Onda shayır dalanıń ózine ılayıq qatal tábiyatın súwretlewge ayrıqsha dıqqat awdarǵan. Dala hám sol dalanıń «Sarań tábiyatına jalınbaw ushın» iykemlesip ómir

tán ırǵaǵına iye mayalıshtıń, sahranıń júyrik ańları jeyranlardıń ózine tán ózgesheligin súwretlew arqalı dala tábiyatınıń qatallıǵı menen saqıylıǵın óz boyawında sheberlik penen sıza aladı.

«Dala oylanbaydı» dese inanba,

Oylanbasa nege saǵımlar aǵar? Áne, ústem oyday keshki aspanda, Bir búrkit sharıqlap qanatın qaǵar.

Kewlime bul jerdiń hár bir putası,

Qosıq oylap otırǵanday kóriner,

Eski Bedewliniń tas dárwazası,

Túksiyip tariyxıy oylarǵa shúmer.

Usılayınsha shayırdıń dala haqqındaǵı oyları kem-kem- nen tereńlesip, keńeyip baradı.

Poemada dalanıń hárbir putası menen janlı-janızatları sheber súwretlengenligi sonshelli, oqıwshınıń kóz aldında janlı kartinaday ótip turadı. Usı sırlı tábiyattıń gúwası

198

bolǵan «Belewliniń tas dárwazası da» búgingi kúni

Ústirttiń saqshısınday, bir arxeologiyalıq estelikke aylanǵan.

Men shólmen! Men-dogma, aytsam ırasın,

Ózgertiwdi oylap urınbań haslan, Maǵan qádem qoyǵanlardıń sanasın,

Tek meniń bolmısım belgilep taslar...

Bul badabatlardan qorqıp, saqlanıp,

Biz ǵana ıraydan qaytpadıq tek te,

Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń,

Oy-pikir, ármanın izertlemekke.

Avtor bul shıǵarmasın romantikalıq poema dep atawı da tosınnan emes, sebebi onda dala «robinzonları»nıń (geologlarınıń) qus ushsa qanatı talıp, at shapsa tuyaǵı kúygen Ústirt keńisligin ózlestirip hám onıń baylıqların adam iygiligine jumsawdaǵı qaharmanlıq islerin romantikalıq hám realistlik súwretlewlerge bay lirikalıq qatarlarında sheberlik penen súwretleydi. Poema uyqasqa hám kórkem súwretlew qurallarına, sonday-aq teńewlerge oǵada bay bolıp keledi. Mısalı, «Dala megzer bay hám zıqna adamǵa» h.t.b.

Shayırdıń «Tumaris» (1970) poeması tariyxıy temada jazılǵan shıǵarma. Onıń qaharmanları tariyxta bolǵan adamlar. Poemada parsı shaxı Qayxısrawdıń massagetler menen bolǵan urısı sáwlelenedi. Poemanıń syujeti massagetler patshası Tumaristiń qayǵılı jaǵdayda otırǵanınan baslanadı. Shayır birden oqıwshını Tumaristiń tragediyalıq jaǵdayı menen tanıstıradı.

Tumarisa, wa anajan,

Sarsılasań basıń iyip,

Perzentińniń azasınan,

Júrek-bawrıń turǵoy kúyip.

Shayır usılayınsha Tumaristiń aldawlıqta jaw qolına túsken perzenti Sparangizti oylap júrek-bawrı kúygen qayǵılı kelbetin súwretlew menen birge óz dushpanı Kayxısırawǵa qarsı urısqa túsiwden aldıńǵı qaharmanlıq háreketlerin de sheberlik penen beredi.

199

Poemada áyyemgi massagetler patshası Tumaristiń mártlikke tolı ómirin ashıwda xalıq arasında júrgen ańızápsanalar menen birge, áyyemgi grek tariyxshısı Gerodottıń «Tariyx» kitabında jazılǵan tariyxıy ápsanalıq materiallardan sheberlik penen paydalanadı. Poemanıń juwmaǵında

Tumaris massagetler aldında bergen antın orınlap, óz jawı

«Qaraqalpaq haqqında sóz» poemasında bolsa, qaraqalpaq xalqınıń súyikli ullarınıń biri Allayar Dosnazarovtıń jarqın obrazı hám avtonomiyalı Respublika dúziwdegi pidákerlik isleri sheberlik penen jasaladı. Shayır sońǵı jılları qızıqlı syujetlerge qurılǵan «Máńgi bulaq» (Abihayat) ápsanalıqfantastikalıq poemasın dóretedi. Poemada Jáhángir shah, Iskender (Aleksandr Makedonskiy), áyyemgi grek alımı—Árastu (Aristotel), Iskender patshanıń áskerbasısıPtolomey, tas qashap músin soǵıwshı skulptor jigit—Asqar, onıń atası-ǵarrı ańshı, Ayazxannıń qızı, Asqardıń qalıń- lıǵı—Onesiya, usı Onesiyanıń shawlıǵınan tuwǵan quwlıq qızı —Onesiya, Sulayman patshanıń quw gellesi, máńgi suw izlewshiler, negr balası, gidrologlar, psixiatr vrachlar, akademik, yurist, gid, diyqanlar, oyınshı qızlar, saray adamları hám taǵı basqa da adamlar qatnasadı. Poema waqıyaları biziń eramızdan ilgeri 300-jıllarda hám biziń eramızdıń 3000-jıllarında bolıp ótedi. Shayır poemaǵa

ápsanalıq-fantastikalıq syujetlerdi oǵada sheberlik penen jaylastıradı. Onda shıǵısqa Iskender Zulqarnayn ismi menen belgili bolǵan jáhángir shah Iskenderdiń tús kóriwin, túsinde máńgi ómir súriw ushın Góhiqap tawı, Oks dáryasınıń boyınan abıhayat suwın izlep keliwin, usı suwdan ishkennen soń, ózi jasaǵan zamannan birneshe mıń

al ótken ásir adamlarınıń tariyxıy tulǵasın sáwlelendiriwshi aktyorlar sıpatında qabıl etiwi hám olarda basqasha kózqaraslardıń payda etiwi qızıqlı mazmunda súwretlenedi. Poemada hár kimniń óz zamanı hám qatar-qurbıları menen ómir súrip-jasawı insan ushın qanshelli baxıt hám quwanısh ekenligin Iskender patshanıń oyanǵannan sońǵı

200