Ádebiyat 10-kl

Pushkin usı waqıyanı jaza otırıp, kóterilistiń hám usı kóterilis baslıǵı Pugachevtıń kúshin kórsetedi.

Pugachevtıń háreketin «reyimsiz, biymáni háreket» dese

jaqsılıqqa jaqsılıq ete alıwshı adam. Grinevtiń etken kishkene bir jaqsılıǵın eskerip, Pugachev onı ólimnen saqlap qaladı, súyiklisi Mariyanı Shvabrinniń qolınan qutqarıp beredi.

Jaqsılıqtı bilmeytuǵın, pámsiz, menmen adamlarǵa Pugachev reyimsiz, qattı qollı adam. Pugachev óziniń basqa jaqları menen Pushkinniń ózine jaqın. Olay bolsa, Pushkin patshanıń kózqarasına qarsı Pugachevtıń ózine de jańasha kóz qarasta boldı, onıń shın adam ekenligin kórsetti. Pushkin ulıwma ezilgenlerge úlken húrmet penen qaradı, olardı súykimli boyawlar menen súwretledi.

30-jıllarda Pushkinniń prozalıq shıǵarmaları menen qatar, xalıq ertekleri tiykarında shıǵarmalar jazdı. «Altın qoraz ertegi», «Balıqshı menen balıq ertegi», «Pop hám onıń xızmetkeri» erteklerinde dáwirdiń haqıyqatlıǵın asıq súwretleydi. Xalıq ertekleri motivinde jaǵımlı etip jazılǵan bul shıǵarmalarda kópshilik tárepinen súyip oqıladı.

Eskertkish

Bir eskertkish saldım ayta júrgendey,

El soqpaǵın shóp baspaydı olmanda,

Aleksandr minarasın mensinbey,

Basıp ozıp, bálent shıqtı onnan da.

Men ólmeymen,-mázi meniń denemdi,

Topıraq basar, sózim jasar biraqta,

Jalǵız shayır qalsa aylı álemde,

Men qalarman bólenip dańq-ataqqa.

Ullı Rusqa keter atı-hawazam,

Til pitkenniń bári men der ondaǵı,

Ǵoshshaq slavyannıń áwladı, finn hám, Bul jabayı tunǵus, qırdıń qalmaǵı.

Uzaq waqıt meni ardaqlar xalıq,

Sózim kóp jaqsılıq oyattı elde.

Qısqı kesh

Qoyıw qara dumanda,

Ay aqırın júzedi,

Hásiretli keń dalaǵa,

Hásiretli nurın tógedi.

Qısqı jolda kewilsiz,

Úsh qosaq júyrik jeledı,

Jıńǵırlap muńlı qońırawlar, Sharshawlı ses beredi.

Qosıǵınan yamshiktiń,

Esitiler tanıs bir nárse,

Geyde tuwlap tolqınday,

Titiretpe salar kewilge.

Ot joq, úy joq, meńirew,

Kewilsiz qarlı túpkirde,

Tek meni qarsı aladı,

Ala baǵana hár jerde.

Teńizge

Xosh bol azatasaw tábiyat kúshi,

Sen meniń aldımda eń sońǵı sapar, Kók tolqınıń kóz aldımnan ótip tur, Qúdiretli sulıwlıǵıń jarqırar.

Dostıń uwayımlı qayǵırıp turıp,

Xoshlasar aldıńda sózińdey aytqan, Shaqırǵan sesińdi muńayıp turıp, Sońǵı sapar ózim esitip turman.

Árman kóriw edi, men seni kórdim,

Qanshelli kóp júrdim jaǵalarıńda,

242

Ishtegi sırlarım tınıshlıq bermey,

Únsiz qapalıqlar boldı oyımda.

Seniń dawısıńdı, shaqırǵanıńdı,

Túpsiz tereńlerden shıqqan sesińdi,

Astan-gesten bolǵan tolqınlarıńdı, Qanday jaqsı kórip súer edim men.

Balıqshılarıńnıń áziz jelqomı, Seniń qálewińshe qalsalar aman,

Bir máhál asawday burqasınlasań, Júzlep korabller ǵarıq bolar saǵan.

Tutqın

Ǵam qápeste eriksiz ósken jas búrkit,

Temir torlı qarańǵı jayda otırman, Meniń muńlı dostım áynek aldında, Qanat qaǵıp, qandı shoqıw qástında.

Shoqıp taslap, áynekke ol qaraydı,

Meniń menen bir oylıǵa usaydı, Maǵan qarap dawıslap ol shaqırıp, «Ushayıq, qáne júr!» demekshi boladı.

Erikli qus bız, alǵa dostım, alǵa!

Bult artınan aǵarǵan tawlarǵa,

Teńiz sheti kótergen jaǵalarǵa,

Qıdıramız, onda samal... hám men ǵana.

Sibirge xat

Sibir kánleriniń meńirew tórinde,

Beldi bekkem buwıń, harıp-talmańlar, Eńbegińiz esh ketpeyditúbinde,

Nabıt bolmas asqar biyik ármanlar.

Úmitiń joldasıń bolar bundayda,

Túpkir túnekte hám ol quwat berer,

243

Qapa kewil sergip, kúsh enip boyǵa,

Waqtı-sáti menen kútken kún keler.

Siz jatqan azaplı qápes-zindanǵa,

Erkin dawısım qáytip esitise jańla,

Soytip tas qamaldı qaq jarıp sonda,

Barıp jeter bir kún doslıq, muxabbat.

Qápes qıyrap, kisen qulpı ashılıp,

Azatlıq úńilip esigińizge,

Júzińizge jaqtı sáwle shashılıp,

Tuwısqanlar qılısh uslatar sizge.

1.Shayır ótkir siyasiy pikirler menen suwǵarılǵan lirikalıq qosıqların qay jerde jazǵan edi?

2.Pushkinniń qaysı dramalıq shıǵarmalarında tariyxıy adamalar obrazı súwretlenedi?

3.Shayır prozalıq shıǵarmalarında qanday mazmundaǵı waqıyalardı sóz etedi?

4.A.S. Pushkin qanday poemalar jazdı? «Ruslan ham Lyudmila» poemasınıń mazmunın aytıp beriń.

5.«Teńizge», «Sibirge xat qosıqlarınıń ideya-tematikası neni sóz etedi? Túsinigińizdi aytıp beriń.

1. A.S. Pushkinniń balalıq dáwiri qalay ótken, ómir jolı haqqında aytıp beriń.

244

UILYAM SHEKSPIR

(1564—1616)

Shekspirdiń ómir bayanı bizge tolıq málim emes. Oǵan bolgan qızıǵıwshılıq tek XVIII ásirlerden ǵana baslandı. Shekspir óz dóretiwshiliginde ózine shekemgi ullı jazıwshılardıń jetiskenligin qabıl ete otırıp, olardı oǵada tereńlestirdi, dramaǵa kúshli poetikalıq mazmun kirgizdi. Óziniń usınday dóretiwshiliginiń kúshliliginen hám sheberliginen ol sol waqıttıń ózinde-aq kópshiliktiń dıqqatın awdardı. Onıń shıǵarmaları óz dáwirin

basıp ótip, ájayıp kórkemligi, tamashagóylerge tásirsheńligi menen biziń dáwirimizde de úlken dańqqa iye boldı.

Uilyam Shekspir 1564-jılı 23-aprelde Angliyanıń Oraylıq jerinde Stratford qalasında tuwıldı. Shekspirdiń tuwılǵan qalası hám ósip, er jetisken jeri usı waqıtqa shekem jaqsı saqlanǵan hám onda házir Shekspirdiń muzeyi ornatılǵan.

Shekspirdiń ákesi Djon Shekspir bay sawdager adam bolǵan. Hátte Stratfortda birneshe mártebe belgili xızmet orınlarına saylanǵan. Mısalı, ol qalalıq keńestiń aǵzası, qala meri bolıp ta húrmetli orınlarda isleydi. Stratford qalasında «Grammatikalıq mektep» (7 jıllıq) bolıp, bul

Stratford qalasınıń átirapı qalıń toǵaylıq, tábiyattıń sulıw kórinislerine kútá bay edi. Sonlıqtan da, Shekspirdiń jaslıq waqtı tábiyattıń sulıw kórinisleri arasında ótti, usınıń ózinen-aq onıń peyzajlardıń sulıwlıǵına qızıǵıwı, xalıq tilin, naqıl-maqalların, sonday-aq anglichan folklorın hayran qalarlıq dárejede ózlestirip alǵan. 1587-jılı Shekspir Londonǵa baradı, Londonǵa barıwınıń tiykarǵı sebebi onıń teatrǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵınıń artıwınan bolıwı múmkin. Shekspirdiń ákesi qamalıp, jas jigit úlken xojalıqtı asırawına tuwra keledi.

245

Paytaxtqa kelgen jas jigit dáslep, hárqanday iske urınıp kóredi. Ómirbayanınıń kórsetiwinshe ol, teatrǵa tamasha

Taza shólkemlesken bul teatrda Shekspirdiń pyesaları izliizinen qoyıla baslaydı.

Shekspir óz ómiriniń aqırında tuwılıp ósken awılına kelip úy jumısı menen shugıllanadı. Jazıwshı 1616-jılı 52 jasında qaytıs boladı.

Ol birqansha poema hám lirikalıq qosıqlardan basqa 37 pyesa dóretken. Onıń dóretiwshiligi úsh dáwirge bolinedi:

Birinshi dáwirde (1590 — 1600) ol komediyalar hám tariyxıy xronikalar jazǵan. Oǵan «Jazǵı túndegi tús», «Veneciya sawdageri», «Bolmaǵan nárselerden birtalay ǵawırlı», «Sizge bul qalay unaydı», «On ekinshi tún», xronikalardan «Genrix VI nıń birinshi, ekinshi hám úshinshi bólimi, Richard III», «Richard II»,. «Genrix IV», «Genrix V», tragediyalardan «Romeo Djuletta», «Yuliy Cezar». Birinshi dáwirdegi shıgarmaları tereń optimizm, jarqın quwanıshlı elementlerdiń basımlılıǵı menen xarakterlenedi.

Shekspir óz dóretiwshiliginiń ekinshi dáwirińde (1600 — 1608-jıllar arasında) turmıstıń áhmiyetli tariyxıy mashqalaların ortaga qoydı. Bul dáwirde ol «Gamlet», «Otello», «Makvet», «Korol Lir», «Antoniy hám Kleopatra», «Korilan» hám «Timon Afinskiy» tragediyaların jazdı.

Úshinshi dáwirde (1608—1613-jıllar arasında) Shekspir tragik-komediyalar jazdı. Bular «Perikl», «Cimbelin», «Qıs ertegi», «Boran» shıǵarmaları. Shekspir ómiriniń aqırlarında keyingi shıǵarmalarına kewli tolmay, erkin ráwishte óz pikirin bayan ete almaǵanlıǵınan pútkilley jazbay qoyadı.

«gamlet» Bul pyesa 1601-jılı ja zıld ı . Pye sa tek

Shekspirdiń gana emes, ol dúnya ádebiyatınıń eń ájayıp talantlı shıǵarması bolıp tabıladı. «Gamlet» tragediyasınıń negizgi mazmunı erteden kiyatırǵan ańızlıq syujettiń tiykarında júzege keledi. Álbette, Shekspir eski syujetti islep shıǵıw menen sheklengen joq, ol oǵan jańasha

246

mazmun, jetilisken kórkem forma berdi, filosofiyalıq, psixologiyalıq baǵdarın kúsheytti, sóytip, pyesada óz waqıtındaǵı Angliyanıń jaramsız kartinaların danıshpanlıq penen sáwlelendirdi. Birneshe obrazlardı shıǵarıp taslap, olardıń ornın basqa obrazlar menen tolıqtırdı.

Tragediyanıń qısqasha mazmunı tómendegishe:

Gamlet Daniya korolınıń balası. Ol Germaniyanıń, mádeniy orayı Vittenberg universitetinde oqıǵan. Korol barda uyqılap jatqanda onıń inisi óziniń juwha adamların jiberip, taxttı iyelew ushın aǵasınıń qulaǵına uw quyıp óltiredi. Koroldıń hayalın (óz jeńgesin) ózine qaratıp aladı. Bir kúni Goracio, Bernert degen adamlar gúzette turǵanda, olarǵa árwaq kórinedi. Árwaqtıń túri Gamlettiń ólgen ákesi korolǵa uqsaydı. Bul turǵanlardıń ózleri de solay dep shamalaydı. Olar Gamletke usı awhaldı aytıp túsindiredi. Gamlet waqıyanıń aqırına jetiw ushın túnde gúzetke baradı. Gamlet gúzette turǵanda artınan árwaq keledi hám ekewi sóylesedi. Árwaq, Gamlettiń ólgen ákesi bolıp shıǵadı. Ákesi tuwǵan inisi Klavdiydiń eki júzlilik penen qulaǵına uw quyıp óltirgenligin aytadı. Onnan ósh al, óltir, turaqsız, azǵın anańdı óltirmey tınısh tappa dep aqıl beredi de, tań atıwǵa jaqınlaǵanda kózden ǵayıp boladı.

Bunı esitken Gamlet uwayımǵa batadı, qayǵılanadı, heshkimge durıs juwap bermeydi. Ol wázirdiń Ofeliya degen qızına jaqsı kóretuǵın edi. Patshaǵa bul qorqınısh tuwdıradı. Patsha Gamlettiń bunday awhalga túskenligin hár túrli jolǵa jorıydı. Patsha wáziri Poloniy Gamlettiń jillilik qálipke túsiwi muhabbattan, ol biziń Ofeliyaǵa ashıq dep túsindiredi. Patsha bunıń anıq ekenligin biliw ushın Ofeliyanı Gamletke jiberip ekewin ushırastıradı. Sózlerin tıńlaydı. Olar bunıń sóylesken sózlerine qarap ashıqlıq máselesi jóninde Gamlettiń bunday kúyge túspegenligin, al onıń oyında basqa bir úlken máseleniń bar ekenligin ańlap qattı qorqa baslaydı. Óziniń wázirine bunnan saqlanıw kerek ekenligin, onıń qorqınıshlı is etetuǵınlıǵın aytadı. Ekewi oylasıp bir sebep penen Gamletti Angliyaǵa jiberip, joq qılıwdı maqul kóredi. Gamlet jaqsı aktyor hám muzıkant edi. Ol saxnada oyın kórsetedi. Oz oyınıda ákesiniń qalayınsha óltirilgenligin hám onıń kim

247

tárepinen óltirilgenligine shekem kórsetedi. Oyındı kórip otırǵan korol óziniń háreketin bilip ashıwlanıp, shıdamsızlıq penen saxnadan shıǵıp ketedi. Angliya patshasına «Gamleti oltiriwdi, eger ol tiri júrse meniń ómirim qáwip astında» — dep jamanlap astırtın xat jazadı. Gamlettiń eki satılǵan dosları Rozenkranc hám Galdeshterndi onıń qasına qosadı.

Gamlet keterden burın, anasınıń shaqırtıwı boyınsha ońashada anasıńa keledi. Gamlet óz anasınıń hújdansızlıǵın, onıń buzaqıliq etip, hiyleker, dańq qumar adamnıń sózine erip, ómirlik joldasın óltirgenligin betine basadı. Anası Gamlettiń bet alısınan hám háreketinen qorqıp, adam shaqıradı. Usı waqları bular ne aytar eken—dep gilem artında jasırınıp turgan Poloniy «beri kelińler, korolevanı oltireyin dep atır», — dep baqıradı. Gamlet shaqqanlıq penen artına qarap gilemniń artındaǵı qiymıldaǵan adamǵa óziniń nayzasın uradı. Poloniy óledi. Gamlettiń janına eki adam qosıp Angliyaǵa jiberedi. Gamletler ketip baratırǵanda, teńiz qaraqshılarınıń talawshılırına duwshar boladı. Qaraqshılar menen urısta ol úlken erlik kórsetedi. Koroldıń Gamletti óltiriń degen qaǵazın qolǵa túsirip alıp, onıń ornına «baratırǵan ekewin tiriley jerge kómińler» dep jazadı. Ózi korolǵa «aytqanıńız

balası Laert keledi. Ol koroldan ákesiniń qunın talap etedi. Korol Laertti aldap aqırı ózi tárepine ótkerip aladı. Ákeńdi óltirgen Gamlet dep bildiredi. Bular Gamlet penen suwǵa ketip ólgen Ofeliyanıń mazarınıń basında ushırasıp qaladı. Patsha bulardı tatıwlastırmaqshı bolǵanday kórinip, ekewin de óltiriwdi oylaydı. Ekewi jekpe-jek urısqa shıǵıwǵa kelisim beredi. Laertke uwlanǵan nayza beredi. Bular urısqan waqtında saltanatqa iship turıwga sharap tayaplaydı. Anası Gamletke quyılǵan uwdı bilmey iship qoyadı hám óledi. Gamlet uwlanǵan nayzasın awmastırıp aladı. Ekewi de jaradar boladı. Laert Gamlettıń isiniń durıs ekenligin hám onıń dushpanı Klavdiy ekenligin aytıp, dáslep Klavdiydiń kozin joyıwı kerek ekenligin túsindiredi.

248

Gamlet aqırǵı kúshin jıynap nayzasın Klavdiyge uradı.

Klavdiy óledi. Laert te penen Gamlet te óledi. Pyesanıń qısqasha mazmunı usı.

Gamlet obrazı. Gamlet oyanıw dewiriniń gumanistlik ideyaları en jayǵan eski ilim hám eski dúnyaǵa qarsı Vittenberg qalasında oqıydı. Gamlet ol jerde óz dáwiriniń bilimli, aqıl-huwıshlı adamı bolıp jetisedi. Ol qosıq jazadı, muzıka shertedi, deklamaciyalar oqıydı, dene tárbiyasın hám gimnastika jumısların jaqsı kóredi. Dramaıq korkem ónerdi júdá jaqsı kóredi. Onıń artistlerge bergen aqılı, onıń júdá zawıqlı adam ekenligin ashıq kórsetedi. Biraq Gamlet Vittenbergten tek názik kórkem hám sulıwlıq zawıqların ǵana alıp kelmedi, ol ózin qorshaǵan ádalatsız dúnyaǵa, bolıp atırǵan hádiyselerge ótkir sın kózi menen qaraw, haqıyqattı biliwge umtılıw, faktlerge hám olardan shıǵatuǵın logikalıq tájiriybelerge súyenip, haqıyqattı tabıwǵa umtılıw pikirlerin de alıp keledi. Gamlet qurı sózge

Gamlet jeke máptiń bárin jıynap qoyıp, balki jasap turgan jámiyettegi, hátte pútin dúnyadagı barlıq jınayatlardı joq etiw pikirine keledi. Óz wazıypasın ulıwma adamzattıń.

joq etiwge hám túsiniwge háreket etedi. Klavdiy menen gúreste onıń jaman pikirli sarayın hám buzıqshılıǵın, eki júzli adamlardı payda etken tártip hám sociallıq jagdaylar menen gúresiw dárejesine jetkermekshi boladı.

Ádalatlı filosof Gamlet waqıyalardıń ishine kirgen sayın bilmegen nárselerin biledi. Saray átirapındaǵılardıń iplaslıq,

tez waqıttıń ishinde umıtıp jiberedi. Kúyewi alıp bergen gewishti kiyip, tozdırmay-aq, jaramsız, jawız, biymaza, adamǵa turmısqa shıǵadı, óziniń jeńiltekligin, biypayanlıǵın, dayeksizligin kórsetedi. Al, taza, pákize, shad kewilli názik Ofeliya bolsa, Gamlet bir waqları onı súyedi, oǵan tereń muhabbat qoyadı, biraq saray tárbiyasınıń tásiri astında ósken qız tómen, ushqalaq, jeńiltek, qorqaq, júreksiz,

249

hújdansız, óz maqsetine bolǵan gúreske uqıpsız námárt bolıp shıǵadı.

Gamletten qáwipsingen atası Poloniydıń «jaramsız násiyatlarına» qulaq qoyadı. Gamlettiń niyetin bilip, beriwge kewil qoyadı. Ol Gamlettegi tereń tragediyanı sezbeydi, bunnan keyin Gamlet Ofeliyaǵa qattı narazı boladı. Poloniydiń bunday moyınsınǵan quralına jek kóriwshilik kázqarası penen qaraydı. Keleshekte onnan óz anamnıń portreti shıǵadı dep gúmanlanadı. Qıynalıwına qaramastan, onı júreginen shıǵarıp taslaydı.

Basqa saray adamları qanday edi? Olar eki júzli, satqın, hiyleker hám ótirikshi edi. Gamlet óziniń jaslıq waqtındaǵı dostı Geldenshtern hám Rozenkranctiń satqınlıǵın, dushpanlıǵın óz kózi menen kórip inanadı, hiyleker, biraq aqmaq Poloniydiń korolǵa jaǵımpazlıǵı, xoshametleri, jalınıwları tez ayan boladı. Hesh nársege turmaytuǵın ótirik hám saraydıń basqa ótirikshi malaylarınıń pásligin, ótirikshiligi, birewdi azǵırıwshılıǵın sezedi. Goracio sıyaqlı namıslı, shın berilgen opalı doslar qorqınıshlı qanlı jınayatlardıń tamırın suwırıp taslawda úlken járdemshi bola aladı.

Saraydıń burınǵıday jaramas awhalı Klavdiy jınayatınıń jazasız qalıp qoyıwına múmkinshilik beredi. Báleniń tiykarı Klavdiy jınayatı ǵana emes edi, koroldı óltiriw Gamlettiń qolınan keler edi. Sóz átiraptagılardıń iplaslıqlarında, minez-qulqınıń buzılıwında. Klavdiyden kek alǵan menen

de heshnárse shıqpaqdı. Bul jámiyette mıńlagan basqa Klavdiyler, Poloniyler, Geldenshternler payda bolatuǵınlıǵın

Gamlet jaqsı túsinedi.

Sol sebepli Gamlet óziniń uwayım-qayǵıların aytpaydı, taxtqa otırıw hám basqa da óz mápi jónińde qaygırmaydı. Onıń aldında ıdırawshılıq, joq bolıwshılıqtıń, dúnyalıq apat hám bálelerdiń kartinası elesleydi. Geldenshtern hám Rozinkranc penen sóyleskende, Gamlet: «Daniya — bir tyurma»—deydi. Olardıń birewiniń «bolmasa pútin dúnya tyurma eken dá» degen sózlerine juwap etip; «júdá jaqsı taptıńız, birqansha qamaqxanaları, zindanları menen birge

250