Ádebiyat 10-kl

qarsı taysalmay gúreske tússin, xalıqtıń kegin alıp, bulardı islemese, ol eldiń hadal perzenti bola almaydı, deydi shayır.

Shayır batırlıqtıń shárti—tek kúshlilik hám qorıqpaslıq dep qaramaydı. Al, sol kúsh hám erjúreklilikti eldi jawdan qorǵawǵa jumsawında dep túsindiredi. Eldiń puqarası da, batırı da, bayı da, kátqudaları da, xanı da birge bolsın, birge oynap-kúlsin, bir-birine qol-qabıs tiygizsin, basshı bardı-joqtı barlap, ashtıń awhalına qarasın, xalıqtıń arın arlasın, taxt iyesi xalıqqa ádil bolsın, jılaǵandı jubatsın, xalıqtıń tatqanın tatsın, ashshı-dushshısın xalıq penen

Xalıqtıń arın arlamasa,

Barı-joqtı barlamasa,

Ash hám toqtı qaramasa,

Awan basshı nege kerek?

Xalıqqa ádil bolmasa,

Jılaǵandı jubatpasa,

Xalıq tatqandı tatpasa,

Xalıq iyesi nege kerek?

Shayırdıń jámiyetlik dúzim haqqındaǵı kózqarası mine usınday. Shayır neni aytpasın, neni talap etip qoymasın, oylaytuǵını xalıqtıń mápi.

Belgili «Jaz keler me» qosıǵında da shayırdıń ármanıxalıqqa degen jaqsı ómir tilewden ibarat:

Qarańlar haslı zatıma,

Páryat etken bul dadıma,

Júdegen bul elatıma,

Aqır bir kún jaz kelerme?

«El menen»—dep atalatuǵın úlken kólemli didaktikalıq qosıǵında barlıq nárseniń kórki el, turmıstıń háreketke keltiriwshi kúshi el hám xalıq, dúnyadaǵı ashılǵan gúller

71

de xalıqtıń dóretken nárseleri hám olar xalıq penen

ǵana kózge kórkem kórinetuǵın nárseler, xalıqsız, elsiz kógermeydi, kórkem de bolmaydı. Merwertten salınǵan

da, háwli-hárem baǵları da xalıqtıń dóretkeni, xalıqtıń tapqanı, xalıqtıń mańlay teri. Kúnxoja barlıq zattı xalıq dóretti dew menen ǵana sheklenip qalmaydı, barlıq adamlar xalıqtıń arqasınan kún kóredi, xalıq bolmasa xalıqtı sorıp otırǵan xan hám patshalardan baslap xalıqtı

kún kóre almaydı. Olar ǵárip-qáser xalıqtıń miynetin jatıp iship shalqıydı,—dep keltiredi.

Kúnxojanıń «Jaylawım», «Umıtpaspan», «Sazan-aw», «El menen» hám t.b. qosıqların oqıp otırıp, shayırdıń keleshekke, jaqsı turmısqa bolǵan úmitli kózqarasların kóremiz. Usı qosıǵında: «Retinde qosıqlarım tas keser» dep jazıp, shayır jaqsı zaman ornasa, ezilgen xalıqtıń ǵayratlanatuǵının aytpaqshı boladı. Shayır óz shıǵarmalarınıń xalıqtıń yadında bekkem saqlanıp qalatuǵınlıǵına, keleshek áwladlardıń olardı yadlap júretuǵınlıǵına bekkem isenim bildiredi.

Men ólermen sózim qalar keynimde,

Sózim júrer neshshelerdiń tilinde.

Bul qatarlar shayırdıń jaqsı keleshekke iseniminen derek beredi.

Kúnxojanıń qosıqları kórkemlew qurallarına bay hám milliy ózgeshelik, xalıq turmısı menen baylanıslılıq ayqın kózge túsedi.

...Zalımnıń ushqını—kimniń ushqını,

Kóksińnen ármanda shanshar shanıshqını...

...Sendey bolıp turman men de,

Kók tayǵaqtıń ústinde...

...Waqtında tasıp tınbasa,

Aqqan suwlar nege kerek?

72

Bulardıń barlıǵı qaraqalpaq xalqınıń kásibi (shanısh- qı—balıqshılıq quralı), jaǵdayı (muzda turǵanday eplep kún keshiriw) mútájligi (suwsızlıqtan) menen tıǵız baylanıslı. Bul jaǵday xalıq tilindegi hám awızeki xalıq dóretpelerindegi idiomatikalıq sózlerdi, frazeologiyalıq tirkeslerdi sheber túrde paydalanıwda kórinedi.

«Tánde janı qıynaladı,

Jipsiz kibi baylanadı...» «...Awzı qıysıq bolsadaǵı,

Dúziw sánli bay balası...» hám t.b.

Shayır poeziyaǵa ájayıp kóp ǵana teńewlerdi kirgizdi.

...Úsh aǵash tur keń maydanda,

Ornalasıp qızıl qanǵa, Bul—dar edi kóringen.

Kúnxojanıń qosıǵınan baslap «úsh aǵash» qaraqalpaq

ádebiyatında dardıń teńewi bolıp qaldı.

Shayırdıń qosıqlarında teńew, epitet, metonimiya, metafora, giperbola, litota, ironiya sıyaqlı kórkemlew quralları kútá kóp hám olardı shayır belgili bir áhmiyetli maqsetlerge boysındırıp tańlaydı jáne qollanadı.

«Jaz kúnlerim boldı gúzek»—degen metonimiya arqalı óziniń awır ruwxıy keshirmesin, «Tapqanım jetpey jutımǵa» degen litota arqalı adam miynetiniń arzanlıǵın bildirse, úzliksiz urıslardıń bolıwın, jarlılardıń qayǵılı ómirin`

Tulparlardan yabılardıń ozǵanı,

Ájep-táwir zaman boldı yaranlar.

Bul jerde shayır jaman shayırlardıń jaqsı shayırlardıń ornına izzetke bólengenin aytqan. Sebebi, olar xanlar menen baylardı kókke kóterip táriyiplegenlikten jaqsı shayırlardıń ornına húrmetlegenin aytqan. Onday shayırlardıń olaqlıǵı boyınsha da, pámsizligi, boyınsha da durıs

73

sıpatlamasın beriw ushın arnawlı túrde metaforanı qollanadı, jaqsı shayırdı—tulpar, jaman shayırdı—yabı arqalı súwretleydi.

Kún qayda

Ordıq oraq, shaptıq otın, qazdıq jap,

Terdik masaq, iynimizge saldıq qap,

Jas ómirler gúldey bolıp boldıq sap,

Bul júristen endi bizge kún qayda?

Oraq orıp, ómir boyı boldıq qul,

Islesekte alalmadıq qara pul,

Ne jánanlar bayı ólip qaldı tul,

Endi oǵan jaynap-jasnar kún qayda?

Kúni-túni ordıq pishen, salını,

Gúzdiń kúni jıydıq pisken tarını, Ómirinshe bir toymaǵan qarını,

Ash, jalańash biz sorlıǵa kún qayda?

Salıq salıp usı halǵa hárdayım,

Salıǵın salıwǵa biz boldıq qayım,

Bir jutım bul waqta boldı uwayım,

Bul júristen endi bizge kún qayda?

Iyinge tartarlıq jáne joq kiyim,

Hám de aǵayin joq, qáwender beyim,

Kósilip jatarǵa jáne joq úyim,

Bul júristen endi bizge kún qayda?

Tapqanımız jetpey qara teńgege,

Ayıstırıp kiyim alıp kiymege,

Hám bazarlıq qatar-qurbı jeńgege,

Alıp barar endi bizge kún qayda?

Ne payda jigitler, jalǵanshı dúnya,

Aldadı bizlerdi jol salıp qıya,

Qara basqa bul ne degen waqya,

Bul júristen endi bizge kún qayda?

74

Buyaqtaǵı kórgen qorlıq, azaptı,

Kúni-túni etken awır talaptı,

Shay ornına ishken ayran-shalaptı, Dos-yaranǵa aytatuǵın kún qayda?

Jaz keler me?

Dawıl boldı úrgin urdı,

Qosımnıń qamısın túrdi,

Duman bastı aspan-jerdi,

Puqaraǵa jaz keler me?

Tamaǵım joq isherime,

Kóligim joq kósherime,

Tósegim joq tóserime,

Biz sorlıǵa jaz keler me?

Janımdı aldı sıran suwıq,

Zarpınan jarıldı uwıq, Ómirinshe kórgen qorlıq,

Puqaraǵa jaz keler me?

Júrgen jerim Ayırsha ataw,

Ayaǵıma saldı mataw, Qay waqıtta tarqar tataw, Bul qorlıqta jaz keler me?

Arqam Toqtas suwı tereń,

Adam barmas úlken ózen,

Bir basımda aqırzaman,

Puqaraǵa jaz keler me?

Kósilip jatar úyim joq,

Iyinge tartar kiyim joq, Toqıǵan bizlerge buyım joq, Men sorlıǵa jaz keler me?

Qarańlar hazlı zatıma,

Páryad etken bul dadıma,

75

Júdegen bul elatıma,

Aqır bir kún jaz keler me?

Zaman

Qarap tursań bul zamanǵa,

Sonday jaysız shıbın janǵa,

Jılǵa, saylar toldı qanǵa, Álewmet bul qanday zaman.

Malı barǵa hesh nárse emes,

Olarǵa malsız teń kelmes, Aytsań bul waq kún emes, Qara túnek boldı zaman.

Ata baladan ayırılıp, Tamaq tabalmay sarılıp,

Qanat-quyrıqtan mayırıp, Qıyametlik boldı zaman.

Jesir qatın, jetim ullar,

Tentirep botaday bozlar, Shabaqqa satıldı qızlar, Hásiret-qayǵı boldı zaman.

Eginlerdi suwıq urdı,

Erte bastan suw qurıdı,

Kimler asıp ketti qırdı, Qıyan-keski boldı zaman.

Ashtan ólgenler kóp boldı,

Ólikke jılǵa top boldı, Ashlıqqa awırıw jup boldı, Qıyan-keski boldı zaman.

Oraqshılar

Polat oraǵı qolında,

Júrgen talaptıń jolında

76

Atızdıń ońlı-solında,

Júrgen kún-tún oraqshılar.

Belleri tómen búgilip,

Onnan da beter iyilip,

Kózinen jası tógilip, Zar jılap júr oraqshılar.

Iyninde kúnlik shapanı,

Paqalǵa tırnalıp sanı, Barqulla qıynalıp janı, Atızda júr oraqshılar.

Ósken jerine jete almay,

Jumıstı taslap kete almay, Asqar qumlardan óte almay, Qayǵıda júr oraqshılar.

Tuwǵan jerin saǵınıp,

Qayǵıdan háykel taǵınıp,

Hal sorasqanǵa shaǵınıp,

Qayǵıda júr oraqshılar.

Kóp isleydi, az aladı,

Tánde janı qıynaladı,

Jipsiz kibi baylanadı,

Azapta júr oraqshılar.

Ne qılsın olar qıylanbay,

Jumıs isleydi bir tınbay, Awıl-eline qayta almay,

Júrgen mınaw, oraqshılar.

Qarasań júzleri sarı,

Orǵanları pisken tarı,

Bul islerge kelip arı. Júrgen mınaw, oraqshılar.

77

Qızılqum

Munarlanıp kórineseń alıstan,

Ne qıyın isleriń óttiler bastan,

Seniń táriypińdi eteyin dástan,

Qırımnıń qırınday túriń Qızılqum.

Basıńda mayalısh, sheńgel, seksewil,

Jıńǵılıń taǵı bar seniń Qızılqum.

Shıqqan shóplerińe men qoysam kewil,

Kelbetiń sonıńday seniń Qızılqum.

Qara tawdan keyin emes kelbetiń,

Duman menen tolıp turadı shetiń, Úrgin úrip, oǵan burılsa betiń, Aǵıstı bógeydi pátiń Qızılqum.

1.Kúnxoja jazba ádebiyattıń rawajlanıwına qanday úles qostı?

2.Kúnxoja dóretiwshiliginiń aldınǵı shayırlardan ózgesheligi nede?

3.Kúnxoja dóretiwshiliginde ıshqı hám muhabbat temasındaǵı qosıqlardıń ushıraspaw sebebi nede?

4.Shayırdıń ómiri haqqında qanday maǵlıwmatlardı bilesiz?

6.Ómiri haqqında qaysı qosıqlarında sáwlelengen?

7.Kúnxoja poeziyasındaǵı sheberlik nede?

1.Shayırdıń «Kún qayda», «Oraqshılar», «Zaman» qosıqların yadlań.

2.Kúnxoja dóretiwshiligindegi tuwılǵan jer hám xalıq ǵárezsizligi temasındaǵı shıǵarmalarınıń mazmunın aytıń.

3.Shayırdıń Xiywa saparı menen jazılǵan qosıqlarınıń mazmunın aytıp beriń.

4.Kúnxojanıń dáwir haqıyqatlıǵın, zaman shınlıǵın súwretleytuǵın shıǵarmaları haqqında aytıp beriń.

5.Shayır dóretiwshiliginde jallanba miynet adamlarınıń turmısın sóz etetuǵın qosıqlarınıń mazmunın sóylep beriń.

6.Kúnxojanıń el-xalıq, jámiyet haqqındaǵı kózqarasları súwretlengen qosıqlarına tallaw jasań.

78

ÁJINIYAZ QOSÍBAY ULÍ

(1824—1878)

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınıń eń kórnekli wákilleriniń biri Ájiniyaz Qosıbay ulınıń dóretiwshiligi óz zamanlaslarına qaraǵanda ádewir ózgeshelikke iye. Ol óz zamanınıń ozıq oylı zıyalısı sıpatında arab, parsı hám túrkiy tillerin jaqsı ózlestirgen ayrıqsha talantlı sóz sheberleriniń biri boldı.

Bul jaǵday onıń Xiywada túrkmen xalqınıń ullı shayırı Maqtımqulı tá-

lim alǵan Sherǵazı medresesinde oqıydı hám sońınan Qutlımurat inaq medresesin tamamlap, qaraqalpaqlardıń sol dáwirdegi eń oqımıslı shayırı hám axunı dárejesine erisiwine tiykar jaratadı.

Ájiniyazdıń ómiri hám dóretpeleri haqqında maǵlıwmatlar. Ájiniyaz Qosıbay ulı 1828-jılı Moynaq rayonınıń «Qamıs

bóget» degen jerinde tuwıladı. Ata-babaları balıqshılıq, ańshılıq hám egin egip kún kóretuǵın adamlar bolǵan. Ájiniyazdıń ákesi Qosıbay, onıń ákesi Baltabek, arǵı atası Aqjigit óz dáwiriniń batır adamları bolǵanlıǵı málim.

Anası Náziyra sózge sheshen, óz dáwiriniń dilwar hayallarınıń biri bolǵan. Dástanlardı jaqsı bilgen. Ásirese, juwap aytısta aldına adam salmaytuǵın taqıwa adam bolǵanlıǵı seziledi. Ákesi Qosıbay da shayır hám mergen adam sıpatında kózge túsken.

Ájiniyaz jaslayınan-aq oqıwǵa berilgen, ziyrek bala bolıp ósedi. Biraq onıń jaslayınan anasınan ayırılıp qalıwı, kóp ǵana qıyın jaǵdaylardı bastan keshiriwine sebepshi boladı. Ol dáslep Xojamurat iyshan medresesinde tálim aladı.

Biraq anasınıń tosattan qaytıs bolıwı onıń oqıwın úziliske túsiredi. Úydegi otın-shópke qaraw, úkelerin tárbiyalaw jas Ájiniyazdıń moynına túsedi. Ol qalay bolmasın óz bilimin jetilistiriw ústinde oylana baslaydı. Usınday jaǵdaylarda onıń tuwısqan dayısı Elmurat axun oǵan óziniń járdem qolın sozadı. «Jiyenimdi ózim tárbiyalayman», —dep Ájiniyazdı óz medresesine alıp ketedi. Elmurat Buxaranıń Mirarab medresesin pitkergen, óz dáwiriniń bilimli adamlarınıń

79

biri edi. Ol diniy kitaplar menen bir qatarda Shıǵıstıń belgili klassikleri Ferdawsiy, Saadiy, Hafız, Nawayı, Bedil shıǵarmaların jaqsı ózlestirgen. Ájiniyazdıń bul jerge keliwi óz bilimin jetilistiriwge úlken jol ashıp berdi. Keshte medreseniń ójirelerinde qalıp, Nawayı hám Hafız ǵázzellerin ejelep oqıwı nátiyjesinde onıń poeziyaǵa bolǵan ıqlası kem-kemnen kúsheye basladı.

Ájiniyaz on altı jasında Nawayınıń diywanın kóshirgenligi haqqında da maǵlıwmatlar bar. Biraq, Ájiniyaz on jeti jasına kelgende Elmurat axun tosattan qaytıs boladı. Endi

Ájiniyaz bilimin bunnan da joqarı kóteriw ushın ózine sáykes ustaz taba almay qaladı. Sonıń ushın da ol:

Zamanımız yoqtur yigit yurmaga,

At minip, ton kiyip, dáwran súrmaga,

.Men baxtı qaraǵa tálim bermaga,

Náyleyin hesh adam shıqpas dildarım.

—dep jazıp óziniń ishki háwirin qosıq arqalı beredi.

Xiywa medreselerinde oqıwǵa tilek bildirgen Ájiniyaz eń aqırında sol waqıttaǵı ashamaylılardıń belgili muptı menen qazılarınan bolǵan Toǵuz qazı menen Molla Qorazlardan járdem soraydı. Usınday sebepler menen ol

Xiywanıń Sherǵazı medresesine oqıwǵa kiredi. Sońınan Qutlımurat inaq medresesinde tálim aladı.

Xi ywanıń Qutlımurat inaq medresesiniń aldında 1841—1844-jıllarda qaraqalpaq ádebiyatınıń klassigi Ájiniyaz Qosıbay ulı oqıǵan degen jazıwlar jazılǵan. Ájiniyaz Xiywada oǵada qıyınshılıq jaǵdaylarda oqıdı. Olwaqıtta Xiywada oqıytuǵınlardıń hámmesi derlik bay hám din iyeleriniń balaları bolǵanı ushın olar hádden zıyat qárejetler menen támiyinlenetuǵın edi. Ájiniyazdıń ákesi

alıw múmkinshiligine iye bola almadı. Turmıstıń qattı qıyınshılıqların shekti. Onıń tek ilimge bolǵan ıqlası ǵana medreseni aqırına shekem oqıp pitkeriwine múmkinshilik tuwǵızdı. Medresede din sabaqları menen bir qatarda

Nawayı, Hafız, Saadiy, Fizuliy shıǵarmaları da oqıtılatuǵın edi. Ájiniyaz bulardıń shıǵarmaların qunt penen oqıdı.

80