Ádebiyat 10-kl

sawashına qatnasadı. Bul sawash urıs dáwirindegi eń awır sawashlardan esaplanadı. Kem-kemnen Sabırbayda qorqınısh degen nárse joǵaladı. Bul kórinisti jazıwshı «Birneshe kúnnen keyin barlıǵına da úyrenip kettik, ólim yadımızǵa kirip-shıqpaytuǵın boldı» degen Sabırbaydıń sózi menen isenimli beredi.

Serjant Kozlovtıń basshılıǵında Sabırbay hám eki jigitti dushpannıń ornalasqan jerin bilip qaytıwǵa jiberedi. Olar qaytıp kiyatırǵanda dushpan sezip qalıp oqqa tutadı. Usı jerde eki jawınger oqqa ushadı, Kozlov hám Sabırbay óz bólimine qashadı. Olar ekewi, al dushpan bolsa kópshilik. Dushpan olardı tiriley qolǵa túsirmekshi boladı. Olar qashıp hám atıp kiyatır. Usı jerde Sabırbay jaralanadı. «Oq tiygen jerdi baylap otırıwǵa waqıt qayda? Jaranıń awırǵanı shıbın shaqqanday kórinbeydi»—deydi Sabırbay. Jazıwshı usılayınsha barlıq waqıyanı gúrriń qaharmanı Sabırbaydıń tilinen isenimli hám qızıqlı bayan etedi.

Draması. Urıs jılları saxnaǵa N.Dáwqaraevtıń «Alpamıs» pyesası qoyıldı. Bul pyesa xalıq dástanı «Alpamıs» tıń syujetine tiykarlanǵan. Lekin, bul drama «Alpamıs» dástanınıń kóshirmesi bolmastan, onda avtordıń qosqan úlesleri, jańalıǵı ayrıqsha kózge taslanadı. Pyesada Alpamıstıń, Gúlparshınnıń, Qarajannıń, Baybóri menen Baysarınıń, Tayshaxannıń, Qultay babanıń obrazları menen bir qatarda avtor oyınan bir topar qız-jigitlerdiń, Sapar biy hám Qojalaq obrazları kirgizilgen. Sonıń nátiyjesinde, tórt aktli, segiz kartinalı «Alpamıs» muzıkalı draması payda boldı. Dramanıń teksti qosıq hám qara sóz aralas jazılǵan.

«Alpamıs» pyesasın dóretiwde avtor obraz, syujet hám konflikt jasawda da bir qansha jetiskenliklerge erisedi.

Ilimiy jumısları. N.Dáwqaraev kórkem shıǵarmalar dóretiw menen birge, 1930-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap ilimiy jumıslar jazıw menen de qızǵın shuǵıllana baslaydı. Usı jılları, kóp ǵana jazıwshılardıń Qasım Áwezov, Mırzaǵaliy Dáribaev, Asan Begimov, Artıq Shamuratov, Jumat Ábibullaev hám taǵı basqalardıń kórkem

171

20—30-jılları qaraqalpaq awızeki ádebiyatı menen klassikalıq ádebiyatınıń úlgilerin jıynaw hám sistemalastırıw dáwiri bolǵan bolsa, mine usı 30-jıllardıń aqırınan baslap-aq N.Dáwqaraev jańa jıynalıp, ele bir sistemaǵa túspegen xalqımızdıń bay ádebiyatın izertlewge qunt penen

Lekin, jaǵday usınday bolıwına qaramastan N.Dáwqaraev qaraqalpaq xalqınıń tariyxın úyreniwge batıl qádem taslaydı. 1935-jılı «Biziń ádebiyatımız hám tilimiz ósip kiyatır», 1934-jılı «Qaraqalpaq poeziyası haqqında», 1939-jılı «Ayapbergen», 1930-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı». 1944-jılı «Ádebiyatımızdı taǵı da kótereyik», 1946-jılı «Patriot shayır», 1937-jılı «Ádebiyat xrestomatiyası», 1944jılı eki bólimli «Ádebiyat xrestomatiyası» (Mektepler ushın oqıw kitabı), 1950-jılı «Berdaq shayır», ózi ólgennen soń birneshe ret, 1968-jılı «Shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵı», 1970, 1977 1979-jılları «Shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵı»

izertlew jumısı ushın filologiya ilimleriniń kandidatı dárejesin alǵan bolsa, 1951-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» degen miyneti ushın filologiya ilimleriniń doktorı dárejesin alıwǵa miyasar boldı.

N.Dáwqaraev poeziya, proza, dramaturgiya hám ádebiyattanıw tarawı menen birge awdarma jumısların da alıp baradı. A.P.Gaydardıń «Mektep» povestinen úzindi, V.M.Garshinniń «Signal», A.P.Chexovtıń «Vanka» gúrrińin, A.S.Pushkinniń «Kapitan qızı» povestinen úzindi, «Qısqı jol», «Tutqın», «Gúl» qosıqların, I.S.Krılovtıń «Garǵa menen túlki» tımsalın qaraqalpaq tiline awdardı.

BATÍRLÍQ

(Gúrriń)

Men ań-tań boldım. Sebebi onı ele keledi dep oylamaǵan edim. Kútpegen jerden gezlestik.

Iyninde kishkene ǵana shekiynesi bar. Fronttaǵı jawıngerlershe kiyingen, engezerdey jigit maǵan qarap burıldı.

172

Jaqınlap kelgende tanıdım. Sabırbay. Kózime ottay basıldı.

Albıraǵanımnan:

—Haw, senbiseń?—deppen.

—Awa, men, jigittiń fronttan kelisi! — dep kúldi Sabırbay. Jaqın joldasıń bolsa, ózi Watandarlıq urıstıń maydanınan qaytqan bolsa, kútpegen jerde gezlesip qalsań,

qaytarıp tasladı úlkenirek birewi. Qara bala azǵana muńayıp:—Ele úlkeyip sendey geografiyanı oqıǵanda, men onnan da basqaların bilemen,—dedi.

—Boldı endi, barıń oynań!-dep atırman. Biraq balalar tıńlamaydı. Birewi Sabırbaydıń shinelin, birewi malaqayın, birewi qayısın uslap kórip atır.

—Aǵa qansha nemecti óltirdiń?

—Minomet penen attıń ba?

—Shanshıp taslaǵanda nemec baqırǵan shıǵar.

Watandarlıq urısqa qatnasqan, baxıtlı watanımızdı jawız

dushpannan qorǵaǵan jawıngerler qanday húrmetli, qanday dańqlı! Bulardı barlıq xalqımız, alpıstaǵı ata, altıdaǵı bala da súedi,húrmetleydi. Mine, sol húrmetli, dańqlı adamlardıń biri,biziń qádirli qonaǵımız—Sabırbay.

Men Sabırbaydı jaqsı bilemen. Sebebi barlıq balalıq dáwirdi birge ótkerdik. Ol jasınan awır minezli, salmaqlı, bolasınlı boldı. Basqa balalarǵa ózliginen tiymeydi, ózi tiyse, ońdırmaydı. Awıldıń balaları jıynalıp aydıń jarıǵında qawın-qawın oynaymız. Topıraqtan úyip qarıq jarıp qawın egemiz. Qawın pisikte onıń shoshqasın qorıymız. Shoshqa degen dım hayyar. Qayımın tawıp abaysızda padalı

Bir kúni Tólemis jalǵızaq boldı. Sebebi ol da balalardıń ishindegi eńgezerdey úlkeni hám kúshlileriniń biri edi. Shoshqalar qawınǵa jańa kele bergende jasırınıp jatqan qorıqshı —Sabırbay birden táp berip, jalǵızaqtı awdarıp

173

urdı. Bıǵırlatıp basıp, shoshqanıń tumsıǵına uradı dep

Tólemistiń bet-awzın basıp, tunshıqtırıp tasladı. Ekewi ashıwlanısıp qaldı.

—Sen kúshińe iseneseń be? Kúshli bolsań gúreske shıq!-dedi Tólemis.

—Sen basqalar menen gúrese ber. Jıǵılsań ashıwlanasań,- dep Sabırbay shetirek barıp otırdı. Balalar ekige bólindi. Gúres tuta basladı. Tólemis janındaǵı balalardan kúshli keldi. Biraq Sabırbay shıqpadı.

—Sabırbay qorqaq!—dedi balalardıń birewi. «Kóterilmes kóterilse,kótergi menen bir urar» degendey

Sabırbay ornınan ushıp turıp: — Shıq jekpe-jek! — dedi. Gúres qızıp ketti. Sabırbay hámmeni shetinen jıǵıp shıqtı.

Durısında da, Sabırbay qorqaq emes edi, ol batır edi.

bir tuwǵan narday jigit boldı. Bir ózi eki-úsh adamnıń jumısın isleydi.

Sabırbay sońǵı jılları Xojelidegi paxta tazalaw zavodında isledi. Ol press basatuǵın edi. Taylanǵan paxtanı iyterip jibergende, jel aydaǵan qańbaqtay tórt-bes mártebe awnap túsetuǵın edi. Zavodta staxanovshı bolıp, neshe mártebe bayraq ta alıp júrdi.

Watandarlıq urıs baslandı. Hámme watandı qorǵawǵa atlandı. Sabırbay da armiya qatarına shaqırıldı. Mine búgin azamatlıq wazıypasın atqarıp kelip otır.

Jazıwshınıń ańlıǵanı áńgime, qızıqlı hádiyseler emes pe? Tamaqlanıp, dem alǵannan keyin Sabırbaydı sóyletkim keldi. Ol maǵan ózi bolǵan áskeriy bólimniń Alma-Atada

jeti jıl oqıdım, barlıǵın kórdim ǵoy,—degen soń azıraq

—Urısqa birinshi mártebe túskenińdi aytıp ber,—dedim.

Sabırbay bir talay irkilip otırdı.—Stalingrad úlken qáwipte bolǵan soń biziń chasttı sonda jiberdi. Stlingradtı nemecler

174

barlıq jaǵınan qamaǵan eken. Tek Volga betten barıwǵa múmkinshilik bar edi. Onda da oǵan qıyınshılıq penen baratuǵın edi. Sebebi dushpannıń samolyotları tınbastan bombalap turdı. Bizlerge Volgadan túnde ótiwge tuwra keldi. Bólinip-bólinip úlken kemelerge minip ıǵıp kettik.

Dushpannıń samolyotları tınım bermedi. Aldında da, artında da jarılıp atırǵan bombalar. Gúrildegen toptıń dawısı quyqańdı juwlatadı. Álle qayaqtaǵı oylar yadıńa kelip túsedi. Álbette toyǵa kiyatırǵanımız joq. Barlıǵı bolıwı múmkin. Volganıń ortasına barǵanda Nurabılla jırawdıń ılaqtay mańıraǵan tolǵawları yadıma tústi. Atababanı, mákan Edil-Jayıqtı, súyikli Stalingradtı, Watandı qorǵaw ushın kiyatırǵanımız yadıma túskende, marapatlanıp, boyımdı bir túrli kúsh-quwat qaplap ketti. Bizler

Stalingradtıń sol túslik arqa betinde, aldaǵı liniyada boldıq. Fashistler Stalingradtı alıw ushın qanshama topılıslar jasadı. Biraq Stalingradtı ala almadı.

Urısqa birinshi barǵan kúnlerim haqıyqatında da úyrenise almay júrdim. Toptıń, atılǵan snaryadtıń, minomettiń minasınıń ısqırǵan dawısı, bombanıń tarsıldaǵanı bılay tursın, fashistler samolyotten lom, uzın jalpaq temir, lampamay quyǵan bos sheleklerdi taslap, basqı taptırmaqshı bolıp ta kórdi. Biraq onnan da hesh nárse shıǵara almadı. Birneshe kúnnen keyin barlıǵına da úyrenip kettik. Ólim degen yadımızǵa kirip shıqpaytuǵın boldı.

Bir kúni yarım aqshamnan baslap biziń artileriya iske kiristi. Úsh saat shaması tınbastan attıq. Men nemeclerdiń bekinisleri astı-ústine shıqqan shıǵar dep oyladım. Bul kún noyabrdiń altın tańı snaryad minomettiń gúrildegen dawısı menen attı. Birneshe kúnnen berli tınbay jawǵan appaq qardıń ústine kelip túsken jarılǵan snaryadtıń kúshi menen quyınday aspanǵa atılǵan qara topıraq shashırap, jerdiń betin shup-shuqır etti. Biziń bólimshe aq qalat kiyip, maskirovat etilgen túrde atakaǵa barıwǵa tayarlandı. Atakanıń maqseti barlıǵımızǵa da belgili: bunnan bir-eki kún burın nemeclerdiń qolına ótken, strategiyalıq áhmiyeti oǵada úlken punktti qaytarıp alıw. Álbette, bunıń ańsatqa túspeytuǵını da belgili edi. Bizler qarǵa súńgip, jer bawırlap alǵa júre basladıq. Dushpanǵa kórinbew ushın qardı gúrep, qazıp kiyatırmız. Bir waqıtta

175

bizlerdiń aldımızda, jaqın jerde kútilmegen mıltıq dawısı esitildi.—Stoy! Lojis!—degen komanda berildi. Barlastırıp qaraǵanda fashistler de bizlerge qarap jılısıp kiyatır eken.

Bizlerdiń bekingen jerimizdıń de strategiyalıq áhmiyeti úlken, bul jerdi alıw ushın nemecler birneshe sapar topılıp kórgen edi. Keshegi jawǵan qardan paydalanıp, búgin taǵı topılıs jasap kiyatırǵan eken. Bizler jawdıń jaqınlaǵanın kútip tım-tırıs jattıq. Qattıraq sóylegen dawıslar esitilip turdı. — Granata k boyu, prigotovtes! — degen komanda birew-birewge ótip, barlıq sapqa jayıldı.—Ogon! Granatalar dushpanǵa ılaqtırıldı. Fashistlerdıń aldıńǵı okoptaǵıları astı-

Kovalenkonıń dawısı shıqqanda, biziń barlıq jawınger orınlarınan ushıp turıp: — Ura! Ura! Ura! — dep alǵa umtıldı. Há degenshe biziń aldıńǵı qatardaǵı jawıngerler fashistlerge aralasıp ketti. Ǵarsh-ǵarsh shanshılǵan nayza, ókirip qulap atırǵan adam! Ólim degen yadıńa kirip te shıqpaydı. Menıń aldımda Batırbek degen qazaq jigiti bar edi. Qarasam, bir nemec Batırbekti sırt betinen shanshayın dep nayzasın gózep juwırıp kiyatır. Taǵı birneshe sekund ótse Batırbek abaysızda ármanda ketpekshi. Qalayınsha joldasıńdı jawǵa bererseń? Bolmaydı. Tura umtıldım. Nemec mennen burın Batırbekke jaqınlap qaldı. Qulashın kerip nayzasın kóterdi. Juwırıp kiyatırǵan boyıma mıltıqtı gózley salıp basıp jiberdım. Fashist Batırbekti shanshıp úlgere almadı. Qulashın jayıp ushıp tústi. Bizler alǵa umtıldıq. Shaması ilgerileńkirep ketsek kerek, maǵan úsh nemec táp berdi. Aldıńǵı kelgenin há demey-aq, shanshıp taslasdım. Ekinshisi menen ayqasıp atırǵanımda, sol qolımnıń bilegi shım etkendey bolıp edi, jeńimnen ıssı suw quyǵanday bolıp sezildi. Ashıw menen nemectiń nayzasın qattıraq tıǵıp jiberip edim, qolınan nayzası ushıp tústi. Gózzal

ayawshılıqqa, miyrimshilikke jol bergen joq. Kókirektiń awzı qaysısań dep nayzanı urıp jiberip aldım. Sol jaǵımda shaqırlasqan nayzanıń dawısı shıqqanǵa qarasam, biziń

176

bildim, men nemec penen ayqasıp atırǵanda qaptalımnan bir nemec kelip shanıshqanda, sol jaq bilegimniń bulshıq etine tiyip, jaralı bolǵan ekenmen. Nemec ekinshi márte shanshayın dep atırǵanda, Ivanov jetip kelip ayqasıp atırǵan eken. Bul kúngi nayzalasıw kópke sozılǵan joq.

Biziń keynimizden kúsh kelip qosıldı. Nemecler nayzaǵa shıdam berip tura almadı. Bizler straregiyalıq punktti aldıq. Tezlik penen bekine basladıq.

Doktorlar kórinip turǵan jaranıń pirzorı. Men gospitalda kóp jatqanım joq. Jaram jeńil edi. 9 kúnde táwir bolıp ózimizdiń chastqa keldim. Biziń jawıngerler dushpandı

Stalingradtan ádewir jerge shegindirip taslaptı. Biraq nemecler qayta topılıwǵa urınıp atır eken. Tınbastan atılıp atırǵan top jerdi silkindirip turdı. Nemeclerdiń awıq-awıq jiberip turǵan tankalı desantları mergenlik penen atılǵan biziń jawıngerlerdiń oǵına tótepki bere almay kelgen jerlerinde toqtatıladı. Tankleri qaytıp ketti. Dushpannıń

oqtı jamǵırday jawdırdı. Biraq qay jerden atıp atırǵanı belgisiz. Aǵa leytenant Kovalenko biziń bólim komandirimiz serjant Kozlovtı shaqırıp alıp, tórt adam bolıp razvedkaǵa barıwdı buyırıptı. Birligine men baratuǵın boldım. Serjant Kozlov bizlerge wazıypanı túsindirdi. Toǵaydıń aldına barıp, dushpannıń qay jerde jasırınıp oq atıp turǵanın anıqlaw. Bizlerden ózimizdi jaqsılap tayarlanıwımızdı talap etti. Barlıǵımızdıń qurallarımızdı tekserip shıqtı, hámme nársemiz taq bolǵannan soń tapsırmanı orınlawǵa júrip kettik. Júrip kettik demekshi, túrgelip júriw qayda shuqırlardıń ishi, putalardıń arası menen dushpan betke eńbeklep jıljıdıq. Dushpannıń dıqqatın bizlerden basqa jaqqa awdarıw ushın, biziń jawıngerler olardı oqqa tuta basladı. Fashistler birneshe minutqa shekem tım-tırıs boldı

bizler toǵaydaǵı dúmpektiń túbine jetip qalıp edik.

kóz tigiwdemiz. Toptıń oǵı oyıp ketken shuqanaqtıń ernegindegi pulemettiń aldında turıp, dushpannıń soldatları biziń jawıngerlerimizdi oqqa tutıp atır. Bir-eki granattı ılaqtırsa jer menen jeksen bolajaq. Biraq onı islewge bolmaydı, biziń wazıypamız basqa. Bizler dushpannıń oq atıp atırǵan jerin, nemeclerdiń jaylasqan baǵdarın anıqlap óz jaylarımızǵa qayta basladıq. Ele bizler kóp alıslap ketpey-aq baslarımızdıń ústinen oqlar zuwlap óte

te ónbedi. Sol arada biziń eki jawınger oqqa ushtı. Jawızlarǵa qarsı qattı atıspada qaharmanlarsha qaza taptı.

Endi serjant ekewimiz qaldıq. Eńbeklep bir shetke shıqtıq. Bálentirek bir jerdiń artına ótip, atıwdı dawam ettire basladıq. Dushpanlar kem-kemnen bizlerge jaqınlasa berdi.

boldı-olar bizlerdi tiriley qolǵa túsirmekshi.—Stop!,—dedi serjant. Úsh nemec soldatı bizlerge jaqınlap-aq qalǵan eken. Bizler atpay azıraq sabır ettik. Nemecler kóterile bergende birewin serjant ushırıp túsirdi. Ekinshisin men

Usı azmaz tınıshlıqtan paydalanıp serjant taǵı bir granattı ılaqtırdı. Bizler tóbeden jılısıp, aldımızdaǵı páslikke tústik. Óz bólimimiz turǵan jaqqa qarap jónedik. Meniń aldı menen quyrıǵıma, onnan keyin baltırıma oq tiydi. Oq tiygen jerdi baylap otırıwǵa waqıt joq. Jaranıń awırǵanı shıbın shaqqan shelli kórinbeydi. Shalbardıń balaǵı, etiktiń qonıshı qanǵa shılqıldap kiyatır. Alǵa qaray jılıspaqtamız.

Nemecler aldımızdı oradı. Jaqın jerde bir-eki nemec soldatı kórinip qaldı.

178

Nemecler bizlerdiń tek ekewimizdıń qalǵanımızdı bilse kerek, tura umtıldı. Olar tórtew eken. Serjant birewin há

qaǵıp jiberip, kele meni qushaqladı. Ekewimiz alısıp kettik. Men hálsireyin dedim. Bir waqta nemec qolına úsh qırlı gezlik pıshaqtı alıp maǵan urmaqshı boldı. Men pıshaq uslaǵan qolınıń bileginen uslap, jaqınlastırmadım. —Átteń, jaram bolmasa taylaǵan paxtaday ılaqtırıp ǵana taslar edim. Ilaj barma, hálsiregen waqta gezlesip tursań ǵoy...Sonda da, dushpannıń qolına túsejaq emespen...Bir waqıtta serjant jetip kelip, nemectiń pıshaq uslaǵan qolın oń ayaǵı menen

aldımızǵa salıp tez qayta basladıq. Ózimizdıń chastqa jaqınlaǵanda men teńselip júre almadım. Kózimniń aldı tınıp, buldıray basladı. Ózimdi uslayın dep shıdayman, sirá bolmadı. Serjant meni qoltıqlap aldı, soń arqaladı.

Chastqa da kóp uzamay jettik.

—Joldas aǵa leytenant, tapsırmańız orınlandı! —dedi serjant.

—Ofarin, joldas serjant! Arnawlı tapsırmanı jaqsı orınlaǵanıńız ushın alǵıs aytaman! Sizlerdi nagradaǵa usınamız!

—Xalıq ushın xızmet etemiz! — dedik bizler. Aǵa

leytenant aldı menen serjanttıń qolın aldı. Onnan keyin maǵan qarap qolın sozǵanın bilemen, ne bolǵanımdı

Endi bayaǵı áskerlikke kelgen kúndegidey seńseń tonday sılbırap, kóringen nársege awzımızdı ashıp, tańlanıp júrgen kúnler álleqashan ótip ketti.

Áskerlikte xızmet etken waqtımız, úlken bir mektep boldı. El kórdik, jer kórdik. Rus tilin de úyrenip qaldıq.

Qayaqqa baramız? Qalay baramız? — dep sorap turıwdıń

179

da keregi joq. Shinelimdi qaǵıp salıp vokzalǵa keldim.

Soldattıń ketip baratırǵan poezdına sekirip minip júrip kettim. Meniń bir ózim be, men qusaǵan tolıp atırǵan soldat, bári joldas, bári aǵayin.

Men ózimizdiń chasttıń keyninen Polshanıń shegarasında jettim. Tanıs joldaslarım meniń kelgenime quwanısıp atır. Bunnan keyingi biziń áskerlerdiń júrisi jeńis penen alǵa topılısı boldı. Basqa áskeriy bólimler alǵa júrip ketti. Bizlerge Varshavadat oqtap qalıwǵa tuwra keldi. Sóytip, jeńis bayramın bizler Polshada qarsı aldıq.

1.N.Dáwqaraev qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına qanday

úles qostı?

2.N.Dáwqaraevtıń qanday qosıqları bar?

3.Jazıwshınıń prozalıq shıǵarmalarınıń ideyalıq-tematikalıq ózgesheligi nede?

4. «Alpamıs» pyesası qaraqalpaq ádebiyatında qanday áhmiyetli orın tuttı?

3. «Batırlıq» gúrrińinde qanday waqıya sóz etilgen?

1.«Batırlıq» gúrrińin oqıń hám mazmunın aytıp beriń.

2.N.Dáwqaraevtıń ilimge qosqan úlesin aytıp beriń.

180