Ádebiyat 10-kl

Atqa qamshı uradı,

Búlgen eldiń keyninen, At oynatıp baradı, Oylı qumnan órmelep, Atlar oynap baradı, Espe qumnan espelep, At esirip jónedi,

Jete bilmey, shóllerde,

Belli júris qıladı, Tereń jılǵa, tereń say, Kúygelekli kóp toǵay, Bunnan ótip baradı, Túlki júrmes túneyden, Túnde ketip baradı.

Qarsaq júrmes qalıńnan, Qapsıra ketip baradı.

Jetken jerge qonadı, Gáhiy jerge túslenip, Gáhiy kólde, gá shólde, Gáhiy toǵaydıń ishinde, Jete almay segbir qıladı, Bir ay máháli tolǵanda, Bir yarım ay bolǵanda,

Ǵamgúnge kewlin toltırdı, Qızıl júzin soldırdı,

Astındaǵı torı atı,

Jortalmaydı boldırdı,

Alıp júrgen oraq joq,

Jawdan bóten talap joq,

Qılıshtan bóten jaraq joq,

Búlgen elge jete almay,

Ya keyin qaytıp kete almay, Jarı jolǵa barǵanda,

At boldırǵan sekilli.

Qoblan atın baǵıp bul jerde irkiledi. Endigi sózdi búlgen elden esitıń:

31

elde ıqtıyar bolama, dushpanlar astında jaqsıraq at kórinse, ústinde jaqsıraq kiyim kórinse, hám de jaqsı qız-kelinsheklerine sóz salıp, eriksiz tartıp aladı.

Qoblannıń qarındası Qansulıwdı, Alshaǵır gáwirdiń on bir balası shılım salmaqlıqqa xızmetkerlikke aldı.

Qoblannıń dostı Polat degen bar edi, bul Polatta

Qoblannıń elinen qalıp ne bolaman dep, Alshaǵır gáwirdiń xızmetinde búlgen el menen bul hám tayın turǵan edi.

Búlgen el-xalıq Qurtqaǵa jılap keldi.— «Jolbarıstıń erkegi de mal aladı, urǵashısı da mal aladı» degen, erimizden qalǵan erimiz ediń, aldımızdaǵı basshımız ediń, bizlerdiń ilajımızdı qılsań qalay bolar eken», degende Qurtqanı

Alshaǵır xanǵa barayın dese de ata-enesı jibermeytuǵın edi. Endi ata-enesiniń qolın qaǵıp taslap, xalıq ushın ólsem ne ayıbı bar dep, basın qanjıǵaǵa baylap, Alshaǵır gáwirge sapar tarttı.

Patshanıń qapısına jaqınlaǵan jerde esiktegi jállatlar

Qurtqanıń jeńin jırtıǵıraq, jaǵasın kir kórip, «Patshamızdıń rayın qaytararsań, zańǵar!»—dep quwıp saldı.

ǵana kórerseń,—dedi.—Qatarıńda narıń bolmasa, jetegińde atıń bolmasa, kiseńde pulıń bolmasa, esikten tuppa tuwra hasla kirmeklik joq,— dedi.

Bul sóz maqul túsip, qırq tisli zańginiń ústine minip, basın suǵıp qarasa, Alshaǵır gáwirdi kórdi.—Datqashıman taqsır,—dep Qurtqa bir sóz ayttı:

—Aw, Alshaǵır, Alshaǵır,

Biz musılman, sen kápir, Datqashıman men dedi,

32

Arza aytalmay baraman,

Arzımdı esit sen dedi,

Kirgizbeydi ústińe,

Barmayın desem kúnim joq,

Patshalıqtan miniń joq,

Qatarımda narım joq,

Jetegimde atım joq,

Jállatqa berer nársem joq,

Aydawda kelgen el edik,

Búlip kelgen biz edik,

Aldımda basshı joǵınan,

Aytıp kel dep jibergen,

Xalıqtıń aytqan sózi edi,

Alshaǵır patsha siz dedi,

Datqashıman men dedi.

Sol waqıtta Alshaǵır gáwir esiktegi jálladlarǵa «duzım

eki dizine!—dep túygishlep, jayǵa iyterip jiberdi, ishkerige

Jol bolsın, jol bolsın,

Dáwletińiz mol bolsın,

Aldıma jılap kelipseń,

Kimnen kórdıń zorlıqtı,

Qurtqa kelin jol bolsın,

Bereyin sizge teńlikti,

Kim áyler pıǵlı tarlıqtı,

Aldıma jılap sen keldıń,

Ettime birew zorlıqtı,

Qayılsań jannan keshpege,

Kimnen kórdiń xorlıqtı,

Kim áyler pıǵlı tarlıqtı,

Qaldırmastan aytaber,

Basıńdaǵı barlıqtı.

Anda Qurtqa sóyledi:

—Haw Alshaǵar, Alshaǵar, Biz puqara, sen patsha.

Sóyleytuǵın bizde til, Jetim menen jesirdiń, Atası patsha siz edi, Atamızǵa bar deyip, Buyırǵan edi bizlerdi, Jetim qalǵan bala edi, Jetim qalǵan qız edi,

Aytıp mınaw turǵanım,

Jibergen bizdi el edi, Aytatuǵın arz eldiki,

Sóyleytuǵın til biziki, Anıq tıńla siz dedi.

—Ayta ber nashar sen,—dedi, Sonda Qurtqa sóyledi:

—Burinǵıdan qalǵan sóz, Xan ústine jaw kelse, Qaytar eldiń dáwleti,

Xan ústine el kelse, Ol da xannıń dáwleti,

Jetim ul menen jetim qız, Bul da xannıń perzenti, Dáwlet tayǵan eller bar, Jetim qalǵan qızlar bar, Dáwletli elge keledi,

Patshanıń alǵan ayımı,

Sonnan tuwǵan qız bolar,

Táwir atım bar bolsa, Táwir qızım bar bolsa,

Búlip kelgen biz elmiz, Qaladaǵı dushpanlar, Bizge qolın saladı. Jılap keldik dat etip,

Hámmeni teńdey kóresiz, Xalıqtıń aytqan sózi edi, Altı jıllar bolǵanday,

Xalqıma jaylaw beresiz,

Alshaǵır qalay kóresiz,

34

Úndemedi Alshaǵır,

Taǵı Qurtqa sóyledi:

—Qarasha xannıń waǵında, Qatın erdiń tusında,

Qoblan elde barında, Sendey patsha bolmasaq ta, Azǵana elge tóre edik, Jetim qalǵan qızlarǵa, Birew qılsa zorlıqtı, Támbisin onıń biz berdik, Sıypamasa enesi,

Ne boladı ilajı?

Jetim qlǵan balalar,

Birewden jese tayaqtı, Anasına ol kelse,

Tıńlamasa anası, Ne boladı ilajı?

Búgin aydıń on besi, On besi bolar qarańǵı, On besi bolar jaqtı kún, Qarańǵı kún basımnan,

Ketpesine Alshaǵır,

Jetemeken kózińiz,

Bilesiz be ózińiz?

Esiktiń aldı aq dárya,

Túske deyin pal aǵar, Tústen keyin qan aǵar, Mudam paldıń aǵrına,

Jetemeken kózińiz? Jáne qannıń aǵarın,

Bilesiz be ózińiz?

Jete ǵoysa kózińiz, Bileǵoysańız ózińiz,

Bizdey bolǵan qızıń bar, Oynap júrgen balań bar, Bizdey bende bolmasqa, Jeteme eken kózińiz?

Bilesiz be ózińiz?

Burinǵıdan qalǵan sóz,

«Qırq jıl haslan baylıq joq»,

35

«Qırq jıl jarlılıq joq» degen,

Sizge kelgen dáwran bar, Ol basıńnan taymasqa, Jetemeken kózińiz?

Bilesiz be ózińiz? Tolıp jatqan eliń bar,

Búlmesine Alshaǵır, Bile ǵoysań ózińiz,

Jete ǵoysa kózińiz, Aytıp boldım sózimdi,

Endi ózińiz bilińiz, Barda meniń xalqımdı,

Qaytadan shap jurtımdı!

Sonda Alshaǵır oylandı, Túsinedi sózine,

Iqtıyar berdi sol waqta, Bul Qurtqanıń ózine, Altı jıl Qurtqa bolmasın, Altı ay bolsın máwletiń, Esigińdi qıpshaqlar,

Jel ashsın-da, jel japsın, Eger zorlıq qılǵannıń, Ózi bolsın ólimdar, Malı bolsın patshalıq!

Pa-pa marhawa dep, Jar saldırdı qalaǵa.

1. Qoblannıń túsinde qanday waqıya ayan beredi?

2.«Bosaǵa biyik boz orda, Bosaǵam jatır bir jerde,

Altınnan etken uyıǵım,

Shashılıp atır hár jerde, Shańaraq jatır bir jerde»

—degen Qoblannıń kórgen túsin Duǵdar qalayınsha jorıydı?

3.Qoblannıń atı ne sebep júrmey qaladı?

4.Eldi shapqan Alshaǵır haqqında Qoblanǵa tolıq maǵlıwmat bergen kim?

5.Alshaǵırǵa bende bolǵan xalıqtıń awhalı qanday edi?

6.Qurtqa Alshaǵırǵa bende bolǵan xalıqtıń arzın ne dep aytadı?

7.Qurtaqnıń: «Búgin aydıń on besi,

On besi bolar qarańǵı

36

On besi bolar jaqtı kún,

Qarańǵı kún basıńa,

Kelmesine Alshaǵır,

Jetermeken kózińiz»—degende neni túsinesiz?

1. Dástandı oqıp óz túsingenińizdi gúrriń etip jazıń.

ÁDEBIYAT TARIYXÍ

Orxon—Enisey jazıwları

XVIII ásirdiń ekinshi yarımında belgili rus sayaxatshılarınan biri Remozov Mongolstannıń Orxon dáryasınıń boyında belgisiz háripler menen qulpı taslarǵa qashap jazılǵan jazıwlarǵa dus keledi. Sońınan shved oficeri Iogann Stralenberg hám alım Misser-Shmidler bul haqqında xabar bergen. Biraq bul dáwirlerde heshkim bunday jumbaq háriplerdi oqıw múmkinshiligine iye bola almadı. Sońınan XIX ásirdiń birinshi yarımında «Sibir xabarları» jurnalında Georgiy Spasskiydiń «Enisey estelikleri» —dep atalǵan maqalası járiyalanıp, latın tilinen birneshe tillerge awdarılǵannan keyin, bul estelikke úlken dıqqat awdarıla

N.M. Yadrencev tárepinen Mongolstannıń Kosho-Caydam

1891-jılı Rossiya ilimler akademiyasınıń akademigi V.V. Radlov basshılıǵındaǵı ilimiy ekspediciyalar shólkemlestirildi.

Bul ekspediciyalar tekstlerdi atlasqa túsiriwden basqa juwmaq shıǵara almadı. Tekstlerdi oqıw múmkinshiligi bolmadı. Estelik tekstlerin eń birinshi márte oqıwǵa miyasar bolǵan alım Daniya ilimpazı Vilgelm Tomsen bolıp, ol eń dáslep háriplerdiń bir-birine uyqaslıǵın izertley otırıp «Táńri», «Túrk» degen sózlerdi oqıwǵa miyasar

37

boldı hám erte dáwirlerdegi túrk tilles xalıqlardıń jazba estelikleri ekenligin dálillep kórsetti. Bunnan keyin rus alımı V.V.Radlov háriplerdiń hámmesin anıqlap, teksttiń derlik hámmesin oqıp shıqtı.

Orxon-Enisey jazıwları tiykarınan tariyxıy waqıyalar boyınsha jazılǵan bolıp, onda túrk xalıqlarınıń birlesiwi jolında Kultegin, Bilke qaǵan hám Tonıkok sıyaqlı bahadır, danıshpan el basshılarınıń ornı haqqında sóz etiledi.

713-jılı túrk qaǵanlıǵı qarluqlardı boysındıradı. Túrklerdiń kórnekli sárdarı Kultegin húkimet basına shıǵıp, óziniń aǵası Bilke qaǵandı xan tiklegen. Ákesi Tonıkókti keńesshi

qaǵanı Kúltegin (685—731) húrmetine jazılǵan qulpı tas bolıp, onda derlik túrki qaǵanatınıń bir ásirge juwıq

qaǵan ekenligi belgili. Sebebi tekstte kórsetilgendey-aq,

«Belimniń mádarı, jetkinshek inimnen ayrıldım» —degen qatarlar da bul pikirdi ayqın tastıyıqlaydı.

Biraq Bilke qaǵan ózi sháwketli patsha bolsa da, inisi Kultegindi ózinen kem sanamaydı. «Men ómirimde qanshama jeńislerge erisken bolsam, hámmesinde de Kulteginniń erligi arqasında eriskenmen»—deydi.

Bul jazıw bir adamnıń erligi bayanlanǵan arnaw sóz (táriyp) yaki onıń ólimine arnalǵan joqlawda emes, jazılıw

oǵuz-qıpshaq qáwimi hám onı bir jerge biriktiriw ushın gúres waqıyaları sóz boladı.

Albette, birneshe qáwimlerdi biriktiriwdiń ózi de ańsatqa túspegen. Usınday sebep penen el arasında urıs-qaǵıslar kóbirek bolıp, bunday sawashlarda óz erligi menen tanılǵan batır sárkarda Kultegin bolǵanlıǵı atap kórsetiledi. Jazıwda

38

Kulteginniń júrgizgen sawashları qısqa bayan etilip, ol shıǵısta Shantun tegisligine deyin, túslikte toǵuz oǵuz, batısta injiw, sol jaǵında Bayqırı ellerin ózine qosıp alǵanlıǵı haqqında sóz boladı.

Jazıwda kórsetilgendey-aq, «túrki xalqınıń ózi de ósimliktiń dánindey bolıp shashılıp ketti. Olardı jıynap alıwdıń ózi ańsatlıqqa túspedi»—deydi.

bolıp, tábiyatı gózzal, jeri qunarlı eken. Jazıwda «Óteken», «Bayqırı» jerleri túslikte —dep aytıwına qaraǵanda, alımlardıń kópshiligi Issıq kól, Ferǵana oypatları bolıwı itimal—dep shamalaydı. Bilke qaǵannıń aytıwı boyınsha Orxon dáryası boyındaǵı xalıqtı Óteken qoynawına kóshirip, otırıqshı elge aylandırmaqshı bolǵan. Biraq kóshpeli turmısqa úyrenip ketken el buǵan boysınbaǵan. Bilke qaǵan da, Kultegin de negizinen eldi biriktiriwge kúsh salǵan ájayıp adamlar bolǵanlıǵı seziledi.

Qaǵan (xan, patsha) obrazları bul jerde qara basınıń baxtı, baylıq ushın gúresiwshiler emes. Olar el-xalıqtı bir jerge jámlestirgen, óz xalqınıń keleshegi ushın gúresiwshi

emes—tariyx. Demek mádeniy miyrasımızdıń tórkininiń bir ǵana bólegi. Jazıwda bunnan tısqarı tabǵash qáwimleriniń hiylekerligi haqqında sóz baradı. Qullası kishi jazıwdıń

734-jılı qaytıs bolǵan Bilke qaǵan (tariyxıy dereklerde Mogilan) húrmetine onıń inisi Yollıq tegin tárepinen ornatılǵan. Bul jazıwdıń kólemi basqa qulpı taslarǵa qaraǵanda ádewir úlken. Tasqa qashap jazılǵan dástanǵa kóbirek uqsap ketedi. Bunda kirisiw bólimi, tiykarǵı bólim hám juwmaqlaw bólimleri bar.

Kirisiw bóliminde 630—680-jıllar arasında túrki qáwimleriniń Qıtay patshalıǵına baǵınıp qul bolǵanlıǵı, eldegi

39

qıyın jaǵdaylar hám 680-jıldan baslap túrk qaǵanatınıń qayta tikleniwi sóz etiledi. Sońınan Bilke qaǵan menen onıń inisi Kultegin óz mámleketiniń milliy azatlıǵı ushın gúresedi. Túrki qáwimlerin biriktirip, úlken mámleketke aylandıradı. Qullası bul jazıw 683-jıldan 731-jıllar arasındaǵı qırıq segiz jıldı óz ishine alǵan. Eń sońında 731-jılı Kulteginniń qaytıs bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmatlar berilgen. Eń xarakterli jeri sonda, bul qulpı tasta Bilke qaǵan menen Kulteginniń erligi teńnen súwretlengen. Jazıwdıń baslanıwı negizinen Bilke qaǵannıń babaları Bumın qaǵan hám onıń inisi Istemi qaǵannıń erliginen baslanadı. Baslı maqset qáwimlerdi biriktiriw haqqında boladı. Bul jazıwda da eldi basqarıwshı toparlardıń aqıl-parastı, bilimliligi, mártligi, adamgershiligi haqqında jıllı sózler aytıladı.

Úlken jazıwda sol waqıtları túrki qáwimlerdiń atları da tolıq saqlanǵan. Batıs penen shıǵıstan shegirtkedey shojıp ketken xalıq qaǵannıń qábirin qaplap ketti. Bumın qaǵan olardıń kósemi sıyaqlı qádirli edi» — degen jıllı sózler aytıladı. Tastaǵı jazıwdıń aytıwına qaraǵanda olardıń sanın

shilikleri, qáwimler arasındaǵı jánjel hám sawashlar sóz etilgen. Jazıwda kórsetilgendey-aq, Yollıq teginniń ózi

miz bolıp-aq urıstıq. Qaytıp kiyatırıp Ertis boyındaǵı túrkeshlerdi shaptıq. Túrkesh óz elimiz edi. Biyopalıǵı

Solay bolsa da, bul qulpı tastaǵı jan túrshigerlik sawash

630-jılǵı Tabǵashlar menen bolǵan urıs. Bul sawashta túrki xalqı pútkilley tabǵashlardan jeńiledi. Eliw jılǵa sozılıp ketken qullıq dáwirdi bastan keshiredi. Bunnan keyin

40