Ádebiyat 10-kl

hám syujeti haqqındaǵı gózzal oylar shayırdıń ózinde payda boldı ma, yaki Muxammed Xojabekke aytıp bergen be, qullası belgisiz. Biraq ne degen menen muxabbat haqqında úlken tásirleniwshilik bar. Bul oylardıń rawajlanıwına Muxammed Xojabektiń tásiri bolıwı da múmkin. Xorezmiy bul kisini júdá ádepli, xalıqqa qayır-saqawatlı bolǵan danalar danası sıpatında súwretleydi.

Kitapta bunnan keyingi sózlerdiń hámmesi de muhabbat haqqında baradı. Shayır muhabbat haqqında sonday bir sózlerdi tawıp aytadı, bulardı oqıp otırıp Xorezmiydi

kelbetin sheberlik penen súwretleydi. Bul súwretlew ózine tán bolǵan boyaw, belgiler arqalı beriledi. Bul

ápiwayı túrdegi súwretlew emes bálki shayırdıń muxabbat haqqındaǵı júrek dártleri menen ulasadı. «Muhabbatnama» haqıyqıy ıshqı dástanı bolıp, ondaǵı ashıq óz yarına opadar qızdıń gózzallıq sıyqırlarınan ruwxlanadı, oǵan mángi ashıq bolıp ıshqında janadı.

Xorezmiy haqıyqıy muxabbat hám gózzallıqqa tolı ómir ózi jasap turǵan dáwir—dep túsindirmekshi boladı. Sebebi ol ashıq bolıp qalǵan qız «o dúnya» perishtelerinen de gózzallıraq.

«Muhabbatnama» negizinen jigit tilinde jazılǵan bolıp, onıń tiykarında jigittiń qızǵa jazǵan II xatı berilgen. Biraq, qızdıń jigitke jazǵan juwap xatı berilmeydi. Sonıń

Dástannıń syujeti shıǵıs liro-epikasınıń motivlerine tán bolıp, ayta qalarlıqtay mazmunlı waqıyalar da joq. Kóbirek lirikalıq qaharmannıń muhabbat haqqındaǵı pikirleri bayan etiledi.

Bul bayanlama kem-kemnen jigittiń qızǵa jazǵan xatına aylana baslaydı. Aı, jigit bolsa shın ıqlas penen qızdıń portretin sızıp kórsete baslaydı. Haqıyqatında da, bul bir sóz benen sızılǵan súwret, haqıyqıy adamzat gózzallıǵınıń

51

úlken qozǵaw salǵan. Biraq shayır kópshilik aldında onıń

mal-dúnyası kóp bolsa sol baxıtlı bolıp, qızlardıń ishki dúnyası menen sanaspay, olardıń jas ayırmashılıqlarına da qaramay hayallıqqa alıw dástúrge aylanǵan edi. Shayır bul dástanda jas jigittiń ishki dártleri tiykarında adamlardaǵı

«Muhabbatnama» dástanı

(Úzindi)

Túndi jaqtı etiw pálektiń isi,

Muxammed Xojabek dáwlettiń qusı,

Biyikke jipekten shatır qurıldı,

Qadaq kóterilip májilis qurıldı.

Saz ásbapqa ásten salıp názerin,

Qosıqshı aytpaqshı boldı ǵázzelin.

Sonda ornınan turıp Maxmud Xojabek,

Ayttı: Shayır poemańdı basla,—dep.

Tilegim sol, tez jaz biraq qısınba,

Tayar bolǵay usı jıldıń qısında,

Dedim:qosıq jazıw shayır ushın taxt,

Sizdey shaxqa arnaw men ushın baxıt.

* * *

Ullı táńriniń atın yad etip,

Muhabbatnamanı men binyad ettim,

Eki jaqtı gáwhar álemge bergen,

Muhabbat sezimin adamǵa bergen.

52

Qońırattıń háy aybatlı arıslanı,

Men hesh tán almadım sizden basqanı. Seniń quwanıshıń kewlimniń tawı,

Muxammed Xojabek—ómir arqawı. Xalıqtı toydırǵan bektiń biriseń, Ataqlı shax Jánibektiń inisi.

* * *

Dúnya ay, kúnge eter qanaat,

Adamzat múlkiniń tajı muhabbat. Elesleter misli aspanda quwdı, Tolǵan ayday eter bir tamshı suwdı. Gózzaldıń júzine bir meń jarattı, Boyın shashı menen teń jarattı.

* * *

Shashınıń bir talına mıń húr jetpes,

Júzińniń bir qalına mıń nur jetpes. Alla jazmısh etmish gózzaldıń biri, Maǵan kerek emes, hesh ózge peri. Sen joq jerde jigitlerdiń janı joq, Sen joq jerde bul dúnyanıń sánı joq.

Oymaq awzın ashsa sheshek shashılar, Bunı sezip gúl baqshalar ashılar. Seniń jilwań ólikke jan endirer,

Seniń kúlkiń hátte aydı sóndirer. Sen sóylegen waqta tilleriń sheker, Quw aǵash kógerer sóyleseń eger. Meni óltirdi saǵan bolǵan muhabbat, Dúnyanı tárk ettim, mende joq taqat. Misli bir shóldegi misli kiyikseń, Seni oylasam kózlerime kúyikseń.

Qashıń kaman, boyıń sáwri, beliń qıl,

Opa qılǵan jigitlerge opa qıl.

Gáwhardıń qádirin bilmeydi nadan,

Sol ushın hár qıylı boladı adam.

53

Pálektiń dápterinen túndi juwǵan,

Jáhan bunıń atın suw dep qoyǵan,

Jeti qat zernigar áywanı mine,

Jarattı altı kúnde haq taala.

1.Xorazmiydiń jasaǵan dáwiri haqqında nelerdi bilesiz?

2.Shayır «Muhabbatnama» dástanında:

Qońırattıń áy aybatlı arıslanı,

Men hesh tán almadım sizden basqanı. Seniń quwanıshıń kewlimniń tawı,

Muxammed Xojabek—ómir arqawı.

Xalıqtı toydırǵan bektiń birisi,

Ataqlı shax Jánibektiń inisi, —dep kimdi táriyiplegen?

3.«Muhabbatnama» dástanı kimler tárepinen izertlengen?

4.Xorezmiy «Muhabbatnama» da shın muhabbat haqqında qanday pikirler bildirgen?

1.Shayır jasaǵan dáwirde jaslardıń muhabbatı ne menen ólshengen, aytıp beriń.

TARIYXÍY TOLǴAWLAR

Tolǵaw sózi «tolǵanıw» sózinen alınǵan. Usı pikirdiń

ózinen-aq málim bolıp turıptı, demek bul sóz adam kewlindegi dárt, júrekti jarıp shıqqan debdiw. Solay eken, biz bul sózdiń tórkinine de ápiwayı kózqarasta bolmawımız kerek. Bul, ata-babamızdan qalǵan mádeniy miyrastıń eń ádiwlisi. Xalqımızdıń erte dáwirlerden kiyatırǵan quwanıshı menen jubanıshı.

Tolǵaw folklor menen jazba ádebiyat arasındaǵı janr.

Hátte, onıń awızeki ádebiyatlıq sıpatlaması ústin turadı.

Solay bolsa da, xalıq tarıyxı menen aralasıp ketken. Jáne erte dáwirdegi qaraqalpaq poeziyasınıń úlgileri tolǵawlarda saqlanǵan.

Tolǵaw ulıwma túrkiy poeziyasınıń saǵası. Onıń saǵaları VI ásir, bálki onnan da arǵı dáwirlerge barıp taqaladı.

54

Bul janrdıń negizgi atqarıwshıları jırawlar ekenligi málim. «Jıraw» sóziniń negizi jır jırlawdan kelip shıqqan. Tiykarınan qaraǵanda «jır» sózi de tolǵawǵa jaqın. Sebebi «jırlaw» menen «tolǵanıw» arasında bir-birine jaqınlıq bar. Demek, tolǵaw menen jır arasında da bir-biri menen baylanıstırıwshı belgiler seziledi. Solay bolsa da, bul janrdı qazaq xalqı «jır», qırǵızlar «ır», qaraqalpaqlar «tolǵaw», noǵaylar «bozlaw»—dep ataydı. Bul janrlar tórt xalıqtıń ádebiyatında da XIX ásirge shekemgi poeziyasında tiykarǵı janrlar bolıp qalǵan. Al, ayırımlarında usı kúnge shekem dawam etedi.

Bul janrlardı quwatlaw XIV — XV ásirdegi ulıwma túrkiy jazba poeziyasınıń wákillerinde de bar. Máselen, shıǵıs shayırları Xorezmiy: «Áy jıraw, qobızıńdı qolǵa alıp sazıńdı gúńirent» dese, Lutfiy: «Áy jıraw, qobızıńdı qolǵa alıp, tolǵawıńdı basla» deydi. Bul eki danıshpan shayırdıń birewin jıraw-sazende sıpatında qabıl alsa, ekinshisi onıń sózine úlken itibar berip, shayır sıpatında bahalaydı. Bul jaǵdaylar biziń jırawdı sazende, atqarıwshı sıpatında qabıl alıwımızdı talap etedi.

Lekin jırawlardıń hámmesi de shayır emes. Onıń atqarıwshı hám shayır toparları da bolǵan. Shayır bolǵan toparları úlken talantqa iye bolıp, óz oyınan tolǵawlar, dástanlar oylap tawıp, onı qobız járdeminde xalıqqa taratqan. Xalıqta jazıw, sızıw kem rawajlanıp, baspaxana qáliplespegen dáwirlerde ózleri tolǵaw hám dástan shıǵarıp, onı xalıqqa tarqatıw múmkinshiligi az bolǵan adamlar bálent lapızlı atqarıwshı jırawlardan paydalanǵan. Ayırımları qıssaxanlıq ónerlerin kásip etken. Sol tiykarda olardıń shıǵarmaları folklorlıq miyrasqa ótken.

Usınday sebeplerge kóre Orta Aziya xalıqlarınıń kópshiliginde avtorlıq poeziya saqlanǵan. Bunı jazba ádebiyat dep atap bolmaǵanı menen de, ádebiyat tarıyxında úlken orındı iyeleydi. Máselen, Soppaslı Sıpıra jıraw (XIV ásir),

Asan qayǵı (XV ásir), Dospanbet (XVI ásir), Múyten

(XVII ásir). Bul jıraw-shayırlardıń miyrasları xalıqtıń mádeniy tarıyxı menen tıǵız baylanısadı. Awızeki tolǵawlar úlgisinde qalǵan shıǵarmaları sol dáwirlerge tán bolǵan tariyxıy waqıyalardı bayanlaydı. Demek, olar da biziń ádebiyat tariyxımızdıń bir bólegi.

55

Tolǵaw janrı negizinen sol dáwirlerden qalǵan miyras.

Biraq bunı belgili ásirlerdiń ǵana miyrası sıpatında qarap bolmaydı. Sebebi bizge eski dáwirlerde jasaǵan jırawshayırlardıń shıǵarmaları tolıq jetip kelmegen. Tek ayırım nusqaları ǵana xalıq awzında qalǵan. Kópshiliginiń avtorları umıtılıp, xalıq awızeki ádebiyat ǵáziynesine ótken. Folklor da xalıqtıń múlki. Sonıń ushın da, onıń avtorların izlestiriwimiz orınsız. Biraq avtorları saqlanıp qalǵan shıǵarmalar da kóp. Xalıq ol avtorlardıń qaysı dáwirde jasaǵanın da umıtpaǵan. Onıń ústine bul shıǵarmalarda belgili tariyxıy dáwir, sol dáwirde jasaǵan patsha, xan, biy hám batırlardıń tariyxta tutqan ornı haqqında sóz baradı.

Qaraqalpaq terme-tolǵawlarınıń jetpis payızı bizge avtorsız jetip kelgen. Solay bolsa da, ulıwma folklorlıq hám jeke avtorlıq shıǵarmalardıń ózine tán bolǵan ózgeshelikleri boladı.

1)Ul ı wma tolǵawlar. Bul baǵdarda eń áyyemgi dáwirden baslap usı kúnge shekemgi xalıq danalıǵınıń úlgileri tolǵawlarǵa kóshken. Bulardı xalıq didaktikalıq táliymatlarınıń negizi, úgit-násiyat jırları dep qarasa da boladı.

2)Tariyxıy tolǵawlar. Bul xalıq basınan ótken tariyxıy waqıyalar, sol waqıyalarǵa bolǵan xalıqtıń kózqarasların óz ishine aladı. Bul tolǵawlardıń da avtorları saqlanbaǵan.

jıraw (XIV ásir), Asan qayǵı (XV ásir), Dospanbet (XVI

ásir), Múyten jıraw (XVII), Jiyen jırawdan (XVIII ásir) qalǵan miyraslar sıpatında úyrenip júrgen tolǵawlarımız. Bulardıń da jazba nusqaları saqlanbaǵan. Biraq xalıqtıń social-ekonomikalıq, tariyxıy jaǵdayları menen baylanısıp keledi. Bul tolǵawlardıń mazmunı XIV —XVIII ásirlerdegi siyasiy jaǵdaylardı ashıp kórsetedi.

Tolǵawda sózdiń jelisinen kóre pikir ústin keledi. Sonıń ushın da geyde toparlasqan uyqaslardı bólip, aytılajaq pikirdiń anıqlaması da berilip baradı. Tema menen ideyanı bir-birine biriktirip syujetler dúzedi. Sol tiykarda ol naqılmaqaldı da, termedegi ayırım qatarlardı da rawajlandıradı.

56

Xalıq danalıǵında qalǵan hárqanday sóz tirkeslerin dáwir waqıyaları menen de baylanıstıradı. Usınday ayrıqshalıqlarına

ırǵaǵınıń qobız namaları menen boysındırılǵanınan bolsa kerek. Sebebi hárqanday talantlı jıraw qobız járdeminde tolǵawdı uzaytıp aytıw yaki qısqartıp aytıw uqıbına iye. Bunday jaǵdaylar tolǵawlardıń túrli nusqalarınıń bolıwına sebepshi bolǵan. Onı jıraw hár qıylı etip aytqan. Ayırım

hám Jayıq (Ural dáryası) penen baylanıslı bolǵan kóp ǵana tariyxıy tolǵawlar bar. Qaraqalpaq ádebiyatinda Edil hám Jayıq teması degende tek XV —XVI ásir waqıyaların ǵana túsiniwimiz kerek. Demek, bul tolǵawlar sol zamanlardaǵı tariyxıy waqıyalar tiykarında ǵana payda bolǵan hám biziń zamanımızǵa jetip kelgen. Máselen, ayırım tolǵawlardaǵı:

Edilge kelip tıǵıldıń,

Et betińnen jıǵıldıń,

Jayıqqa kelip tıǵıldıń,

Jambasıńnan jıǵıldıń.

Bul dáwirde payda bolǵan tariyxıy tolǵawlardıń tematikası hár qıylı. Ayırımlarında Edil hám Jayıq dáryalarınıń boyında payda bolǵan daw jánjeller, al geyparalarında úgit-násiyat penen baylanıslı didaktikalıq qatarlar kóp ushıraydı. Bir sıpatlı jeri, bul tolǵawlardıń qaysı birin

57

tolǵawdıń baslanıwı Edil hám Jayıq sózinen baslanadı.

Máselen, tómendegi tolǵawlarda:

Burqıp aqqan Aq Jayıq,

Qopalı kólge jolıǵar,

Qaraǵay basın qıra ushqan,

Turımtay torǵa jolıǵar.

XV —XVI ásirde qaraqalpaqlar jasaǵan Edil hám Jayıq dáryalarınıń boyındaǵı úzliksiz dawam etken jawgershilik, sol sebepli payda bolǵan ashlıq-áptadalıqlar bul dáwirde payda bolǵan tariyxıy tolǵawlarda da tereń súwretlenedi.

Bul tolǵawlar shın mániste poeziya. Sol ushın da, bul qosıqlardıń avtorınıń saqlanbaǵanına da isengiń kelmeydi. Bunda xalıqtıń dárti, dáwirdin ruwxı da sheberlik penen súwretlenedi.

Sonlıqtan da, qaraqalpaq xalqınıń Edil, Jayıq boylar-

ındaǵı payda bolǵan avtorı biymálim bolǵan xalıq poeziyası óz aldına bolıp, erte dáwirdegi ádebiyatımız úlgilerinen derek berip turadı. Sebebi, bul XVI ásirdegi xalqımızdıń

qalasında jasaǵan, qaraqalpaqlardı Noǵaylıdan ayırıp óz aldına xanlıq etiwge tırısqan, xalıq baxtı ushın sırtqı dushpanlar menen belsene gúresken qaraqalpaqlardıń babası.

Onıń ordaǵa biylik etken dáwiri 1585 — 1595-jıllarǵa tuwrı keledi. Rus xalqı menen bekkem qatnasıq jasap, pútkilley qulap qalǵan ordanı qaytadan tiklewge háreket jasaǵan adam.

Al qaraqalpaq degen atamanıń qaytadan tariyxta payda bolıwı da tap sol Ormanbet biy dáwirinen baslanǵan.

Sonıń ushın da, xalıq onı óz babası sıpatında tanıydı.

Ormanbet 1595-jılı Junǵar basqınshıları menen bolǵan sawashta qalmaqlardıń reyimsiz xanı Xo Urlıq qolında qaza tabadı. Sol kúnnen baslap qaraqalpaq xalqı úlken posqınlıqqa ushıraǵan. El dep eńiregen azamat basshısınan ayırılǵan xalıq Ormanbet haqqında onıń danalıǵı hám batırlıǵın táriyipleytuǵın kóp ǵana tolǵawlardı miyras etip qaldırǵan.

58

Sol zamannıń dástúri boyınsha, «Hár qanday biy yaki xan óziniń isin dawam etetuǵın miyrasxorına iye bolıwı lazım» — dep esaplaǵan. Biraq Ormanbettiń ul balası joq edi. Tariyxıy dereklerde Biybaysha, Gúlaysha hám Sarısha atlı úsh qızınıń bolǵanlıǵı haqqında aytıladı. Xalıq kishkene qızı Sarıshanı parasatlı kórip, atasınıń ornına biy etip saylamaqshı boladı. Biraq bunıń da izi kelispeydi. Bul sociallıq jaǵdaylar «Ormanbet biy ólgende» tolǵawında anıq bayanlanǵan. Mısalı:

Ormanbet biy ólgende,

On san Noǵay búlgende,

Ormanbettey biylerden, Ul qalmadı, qız qaldı. Alǵır qustıń pánjesi, Úsh qızınıń genjesi, Sarısha sulıw der edi, Noǵaylınıń elinde,

Qádeli ósken qarıyası,

Jigerli ósken jigiti,

Jıynalıp keńes etedi, Gawhardan tuwǵan qıyaqsań, Sónbeytuǵın shıraqsań, Hasıldan qalǵan áwladsań, Jaqsıdan qalǵan zúryadsań, Keńesiń bolsa ber deydi.

Ormanbet biydiń ólimi Junǵar basqınshılıǵınıń qaraqalpaqlar ústinen ústemligine alıp keldi. Bunday

ádalatsızlıqlarǵa giriptar bolǵan xalıq óz mákanların taslap Túrkstan jerine (Sırdaryanıń ortańǵı bólimi) kóship ketiwge májbúr boladı. Bunıń eń baslı sebebi qalmaq xani Xo Urlıqtıń qaraqalpaqlarǵa qarsı úshinshi mártebe topılıwı, xalıqtıń mal-múlki hám perzentlerinen ayırılıp pútkilley posqınshılıqqa ushırap qalıwı edi. Bul ayanıshlı kartinalar «Ormanbet biy ólgende» tolǵawında ádewir tereń bayanlanǵan. Mısalı:

Men ne boldım sennen soń,

Sen ne boldıń mennen soń,

Jerim sennen ayrıldım,

Suwım sennen ayrıldım,

59

Atań kúyew bolǵan jer,

Eneń kelin bolǵan jer,

Sen anadan tuwǵan jer,

Kir-qońımdı juwǵan jer,

Eli-xalqım shad bolıp,

Ne bir dáwran súrgen jer,

Dushpanımnan aldandım,

Men kettim de, sen qaldıń.

Qaraqalpaqlar 1596-jılı Túrkstanǵa qaray hámmesi kóshedi. Bunnan xabar tapqan Xo Urlıq Emba daryasınıń boyında olardıń izinen quwıp jetip, jáne kópshiligin

sol músiybetli 1596-jıldıń báhár ayındaǵı posqınshılıq jılları payda bolǵan. Bul qosıqlarda shınında da, hárqanday xalıqtıń óz watanına bolǵan muhabbatı jańlap esitilgendey boladı. Mısalı:

Edil qayda, el qayda?

Elge jeter kún qayda?

Jalań ayaq sorlıǵa,

Tikeneksiz jol qayda?

Jayıq qayda, jay qayda?

Jayılıp jatqan mal qayda?

Ayrılǵan soń mákannan,

Endi onday hal qayda?

Bul tolǵawlardı oqıp otırıp, basqınshılıqlar nátiyjesinde

óz watanınan ayırılıp, qıya shóllerde arqalanıp posıp kiyatırǵan músápir xalıqtıń zarlı dawısların esitkendey bolasań.

Watan teması XVI ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatıniń eń baslı temasınıń biri bolıp qaladı.

Túrkistan qaraqalpaqlardı jatırqaǵan joq. Óytkeni qaraqalpaqlar Túrkstanda burınǵı waqıtları da jasaǵan. Biraq jawgershiliktiń dárti bárinen de jaman. Degen menen kóp ásirlik mákanınan ayırılıp qalǵan xalıq ózleriniń tuwılıp ósken jerlerin ańsay berdi. Bul saǵınısh xalıq júreginde poeziya qatarları bolıp quyılıp, ásirden ásirlerge kelip jetti.

60