Ádebiyat 10-kl

Arzıgúl

Atań quyın, eneń kepe qıtaydı, Hárkimge bir usıl bergen qudaydı,

Óńge qız juldızdur, sen hám bir aydı, On tórt keshesinde kórdim, Arzıgúl.

Atańız atalıq, atıń Arzıgúl,

Tilleriń zıbandur yúzleriń gúl-gúl,

Jeńgeńiz Qatıyra, sińlińiz Aygúl,

Yup atqa júk bolar nazıń, Arzıgúl.

Torı attıń basına dorbasın ilgen,

Shıǵayın degenin usınnan bilgen,

Shaynek jibergenge on tilla túygen,

Bilgishlik, saqıylıq sende, Arzıgúl.

Jalǵız úy otırdıń Taǵjaptı boylap,

Hár iske qol qoydıń námártlik oylap,

Bir nákes ketipti basıńdı baylap,

Sol isińe hayran qaldım, Arzıgúl.

1.Jańabay shayır xalıqqa qanday talantlı adam sıpatında tanıl-

ǵan?

2.Shayırdıń «Sultan baqqal», «Zerger», »Qazı iyshan» qosıqları tematikası jaǵınan qanday qosıqlar?

3.«Qazı iyshan» qosıǵında unamsız adamnıń obrazı qalay kórkem súwretleniwin tapqan?

1.Shayırdıń dástúrlik táriyip janrında jazǵan qosıqlarınıń mazmunın aytıń.

2.«Aqsúńgúl», «Ayjamal» qosıqların yadlań.

111

QULMURAT SHAYÍR

(1845—1927)

Qulmurat shayır ádebiyat tariyxında «On toǵız»—dep atalatuǵın poeması, «Begdiń kók atı» «Júz bası», «Sháharbay» degen qosıqları menen belgili. Ájiniyaz, Kúnxoja, Berdaqlardıń dóretpelerin jaqsı bilgen hám solardıń dástúrin dawam ettirgen Qulmurat shayırdıń ádebiyat tariyxındaǵı taǵı bir úlken xızmeti—ol ataqlı xalıq shayırı, qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákili Ayapbergen Muwsaevtıń ustazı sıpatında keń belgili.

Qulmurat Qurbanlı ulınıń tuwılǵan jeri házirgi Moynaq rayonınıń Tik ózek awıl keńesiniń qaramaǵındaǵı jerler. Ol usı aymaqtaǵı Qarajar, Taxtaqayır dep atalǵan jerlerde, soń Sorkól degen jerde ómir súrgen.

Ilimiy ekspediciyalar waqtında shayırdı jaqsı biletuǵın adamlardıń bergen maǵlıwmatları boyınsha Qulmurat qarapayım, dindar adam bolǵan. Eski mektepte de oqıǵan, biraq jaqsı xat jazıp, xat oqıytuǵın sawatı bolmaǵan. Óziniń dindarlıq túsinigi boyınsha shayırshılıq kásipke de dáslepki waqta shariat jol qoymaytuǵın is dep qaraǵan. Biraq qarapayım adam sıpatında haqıyqattı qattı súygen. Sonlıqtan ózi namaqul dep esaplaǵan waqıyalar, isler, adamlar tuwralı sol waqtında qosıq shıǵarıp, onı xat sawatı bar adamǵa jazdırǵan. Usıǵan sáykes onıń ózine zamanlas dáwirdegi jaramsız islerdi súwretleytuǵın biraz qosıqları dóregen. Biraq qosıqların sırtqa shıǵarmay saqlap qoyıp júrgen, xalıqqa taratıwdı úrdis etpegen. Shayırdıń usılayınsha xalıqqa tarata almay toplaǵan qol jazbaları, ótken ásirdiń 20-jıllarınıń aqırında joyılıp ketken. Sonıń nátiyjesinde, jaqında ótken shayır bolıwına qaramastan xalıq arasında onıń kútá az qosıqları ǵana taralǵan.

Qulmurat shayır qosıq jazıwdı, kesh, 30 jaslarında baslaǵan. Jarlıshılıq joqshılıq turmıstıń saldarınan qosıq jazıwǵa waqıt ta bola bermegen.

112

ókinish sezimleri de esitilgendey boladı. Mısalı ol usınday qosıqlarınıń birewinde:

«Ladanlıǵım shunsha biypárwa yurdim...

Yigitlik quwatın zayıl ótkerdim»,

—dep jazadı.

Onıń atı belgisiz usı qosıǵınıń mazmunına qaraǵanda bul qosıq uzaq ómirbayanlıq (avtobiografiyalıq) hám shayırdıń turmıs haqqındaǵı oyların bayan etetuǵın uzaq qosıq bolǵan bolsa kerek.

Mısalı, qosıqtaǵı:

«Háy yaranlar bul yalǵanshı dúnyaǵa.

Árman bilen ketmek ushın kelishim, Ne jánanlar ketti kózim kórgendiń,

Munsha árman menen neden nalıshım»...

— degen qatarlar bir jaǵınan shayırdıń jarlı mashaqatlı

ómirinen qayǵırıp, nalıwın bildirse, ekinshi jaǵınan, ózine

«Begdiń kók atı»,«Júz bası», «Sháharbay» dep atalǵan arnaw qosıqları da bar.

Úzindileriniń mazmunına qaraǵanda bunday qosıqları biyjón adamlardı áshkaralaytuǵın ótkir satira bolıp kózge túsedi.

Shayır ayırım adamlar miynetten qashıp, janın qıynamay ómir súriw ushın taqıwalıq (mollashılıq) etedi olardıń aytqan úgitleri tek tilden aytılǵan ótirik sóz dep túsindiredi:

«Kópdur taqıwalıq hár jerde tilden,

Shen-shen jerden tabılmas kóńilden,

Aǵır dese mehnet shekpey jeńilden,

Tili júyrik taqıwa bolıwın kóriń».

Úzindi kórinisindegi taǵı bir qosıǵında Qulmurat shayır adamlardıń jumısın shala islep, kóp haqı alıwǵa urınatuǵın ustalardıń minez-qulqınıń ústinen kúledi:

«Ustalardıń teletinge puw-puwı,

Andın ziyat Ayekeshtiń suw-suwı,

Qazaq, qaraqalpaq, ózbektiń quwı, Andın óte bilmes quyrıǵın túyip»...

Xalıq arasında Qulmurat shayırdıń atına baylanıslı

«Qalǵan kóńil—sınǵan shiyshe, pitpes kóńil jaraqatı» dep keletuǵın júdá tereń mánili hám kórkem naqıllıq qosıq qatarları da bar.

Qulmurat shayırdıń tiykarǵı shıǵarması bolǵan «On toǵız» poeması 1898-jılı bolıp ótken mınaday ayqın tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı jazılǵan.

Tallıq volostınıń basqarıwshısı Qulen bolıs qattı qollıǵı menen xalıqqa záhárin jayadı. 1898-jılı volost basqarıwshısın saylawda ol uezd basqarıwshıları, patsha administraciyası tárepinen xalıqtıń kúshli narazılıǵına qaramastan ekinshi ret volost basqarıwshılıǵına usınıladı. Xalıq qanshama qarsılıq kórsetse de ol saylanadı. Al qarsılıq kórsetkenlerdiń basshılarınan on toǵız adam qamaqqa alınadı hám tuwǵan jerinen aydap alıp ketiledi.

Qulmurat shayır mine usı waqıyanı bayanlap, sol on toǵız adamnıń kimler ekenligin, qalayınsha aydalǵanlıǵın, izbe-iz súwretleydi.

Bul waqıyalardı súwretlegende shayırdıń simpatiyası, tilekleslik sezimi ádalatsızlıqqa, zorlıqqa qarsı kóterilgen adamlar tárepinde. Ol saylaw waqtında islegen bul

ádilsizlikti, zorlıqtı, on toǵız adamnıń aydalıwın patsha zulımlıqlarınıń kúnnen-kúnge artıwı dep, al qamaqqa alınǵan aydalǵanlardı biygúna, haq adamlar dep bahalaydı.

Shayır qamaqqa alınǵan on toǵız adamnıń on tórt adamın basma-bas tanıstırıp, qalǵan besewiniń atın bilmegenligin aytadı, biraq usı iske shatılǵanlardıń barlıǵın da ǵayratlı, jigerli adamlar deydi. Solay etip, olardı ádilsizlikke qarsı qorıqpay bas kóterip shıqqan adamlar etip súwretleydi:

114

Basqa jigitlerdiń atın bilmedim.

Esitpedim ya ózlerin kórmedim,

Bular neshik deyip halın sormadım,

Kim iske shatılsa bardı ǵayratı!...

Bul aytılǵanlardan Qulmurat shayırdıń óziniń de

ádilsizlikke, teńsizlikke, para hám basqa da hár túrli zańsızlıqlarǵa tiykarlanǵan eski saylawlarǵa jek kóriwshilik, narazılıq penen qaraǵanlıǵın kóremiz.

Shayır sonıń menen birge, Rossiya patsha administraciyası hám jergilikli hámeldarlardıń qosılıp xalıqtı ezgenligin, xalıqtıń tileklerin ayaq astına taplaǵanlıqların durıs súwretleydi.

Solay etip, Qulmurat shayırdıń «On toǵız» poeması tek eski saylawlar haqqında maǵlıwmat beriw menen ǵana emes, ulıwma qaraqalpaq jeri Rossiyaǵa qosılǵannan keyin de sociallıq teńsizliktiń kúshlı dawam etip qalǵanlıǵın, qaraqalpaq xalqınıń ishindegi bay hámeldarlardıń Xiywa xanı menen bolǵanlıǵı sıyaqlı patsha administraciyası menen de awız jalasıp xalıqtı ezgenligin ayqın súwretlep beriwi menen de kútá bahalı.

On toǵız

I

Jol ortada dilgir mútáj bolsańız,

Sonda belli shiyrin sózdiń lázzeti,

Dóhmet penen bende, zindan bolsańız,

Sonda belli elde házdiń lázzeti.

Ańlamay ladanǵa ashna bolsańız,

Yaqshı ermes sóz táhride qalsańız,

Dush kelip námártkemehman bolsańız,

Munda belli ǵosh jigittiń xızmeti.

Zeyin qılıp, sóz mánine túspege,

Kóńil qushı párwaz etip ushpaǵa,

115

Ǵam-qayǵı qápeste báhriń ashpaǵa,

Kútá dárkar shiyrin sózdiń lázzeti.

II

Shep aylanıp bul pálektiń gárdishi,

Biygúná xatlanıp on toǵız kisi, Kún-kúnnen bálent zalım táshwishi, Bulardıń qandaydur qayǵı-ǵulpeti.

On toǵız jigitte ǵam-qayǵı ǵulpet,

Oyaz jazǵan qáleminde káramat,

Xat kórgen qáhár etip keldi muzappat, Gezermennen alǵan toǵız soldattı.

Soldat aydap, ózi bolǵanda ánjam,

Olarǵa tuttırdı on toǵız adam,

Kórgenlerdiń kózi jasta, kóńil ǵam,

Hámme hayran boldı, bul ne hikmeti?

Áwelinde oyaz biyjay xat etken,

Ózi hákim, zalım jamanlıq etken, Sebep sol bulardı toqtawsız tutqan, Tuttırıp eki aqsham háwlide jattı.

Háwliden shıǵarıp aydadı soldat,

Kimsesi yıǵladı, kimse siyasat, Izinde qalǵanlar shekti músiybet, Hámme pikir etti, bul ne hikmeti.

Yıǵlashtı, zarlashtı uǵıl-qız, jawan,

Sol waqta túskendi qarańǵı zaman, Mágár boldı ma dep, aqırı zaman, Xalayıq kóp shekti qayǵı-ǵulpattı.

On toǵız jigitti biygúná tuttı,

Haslı zalım adamlıqtı umıttı, Álhasıl bularǵa jamalıq etti,

Ya bolmasa nedur bunsha dóhmeti.

116

On toǵız:—«Biz kettik»—dedi,—Xorezm,

Ketken bashqa, yıǵlamaqtan ne lazım, Qısqı zimistanǵa aylandı yazım,

Arttı xalıqtıń qayǵı-hásiret mehneti.

Allanazar, Sherip penen ol suhbat,

Molla Teńel, Qálek bilán ol ulfat,

Arıp maqsım Karam, Tilewmuhammed, Ázelden dep turǵan molla Axmeti.

Tazdan Esen, Fazıl bilán Fayzulla,

Ata uǵlı-ǵoshshaq jigit Murtaza, Nurdan Tilewmurat, tazdan Nasrulla, On toǵızdıń biri Hiday, Ismeti.

Basqa jigitlerdiń atın bilmedim,

Esitpedim, ya ózlerin kórmedim, «Bular neshuk!»-deyip halın sormadım, Kim iske shatılsa, bardı ǵayratı.

Bolıstan da boldı xabar ázelden,

Sebep Qáliyladan deme, ǵázzelden, Yurt ayrılsa bul on toǵız gózzaldan, Kóńilden shıǵarma daǵı-hásireti?

Ataw ishi jandı, hásiret daǵınan,

Qazan urıp, búlbil ushtı baǵınan, Ádil tóre tappay soramaǵınan, Árman bilen bular aydalıp ketti.

III

Bulardayın bolıp yurttan kim ketken,

Tóbeden túskendey boldı dóhmetten,

Ilaj joq, zalımnan jetisken sitem, Shubhalanıp jolda bir pikir etti.

Pikir etip piyadalap jol júrip,

Bolǵan hádiyseni oyazdan kórip,

117

Qıstap aydadı ma soldat zor berip,

Bir kúni Qusxana tawına jetti.

Alınbadı hámeldarlardıń awı,

Qostamǵalı eli—Qusxana tawı,

Túrkstannan kelgendegi jaylawı,

Buǵan dusmal etken zalım dóhmeti.

On toǵız jigittiń kóńlinde daǵı,

Eslerinde ósken jeri bayaǵı, Qaqlı qumlı, Qızıl ózek ayaǵı, Sapardıń eline barıp hám jetti.

Arza etkende elde joq edi Sapar,

Ózi bolsa, sózi sonday mutabar, Sapar bolıp arzı qıldı Ernazar, Oshaq árwaǵınıń tilegin ayttı.

Bul oshaqta abıray bilen dáwlet bar,

Arzı, Ernazar bul ekewi barabar, Aydos bilen qatar babası Haydar, Saparǵa teń kelmek kim-kimniń háddi.

Elat húrmetinen kún-tún bosladı,

Xızmet etti eli, waqtın xoshladı, «Waqıt pitti»,—deyip, soldat usladı, Janǵa qattı battı zalım záhmeti.

Arba bilán barıp tústi Shımbayǵa,

Qallashlardıń jası aqtı say-sayǵa, On toǵız giriptar boldı sondayǵa,— Deyip jas ullısı bir pikir etti.

Iv

Aydalıp ketkennen qalǵanı jaman,

Ishi janıp, júregine tolıp qan, Taqat ete almas elde márt bolǵan,

Tınısh jatqararma zalım záhmeti.

118

Izi wayran, zar yıǵlashıp qalǵandur,

Kórseń ıras, esitkeniń yalǵandur, Qolǵa túsip, bolajaǵı bolǵandur,

Úmit úzip shıǵıp Shımbaydan ketti.

Sol aydawdan olar Tórtkúlge bardı,

Qawmı-qarındas keyninde zardı, Barǵannan soń esitińiz xabardı, Bánt etip ústinde qoydı soldattı.

Bánt bolǵanın kózi kórdi qarındas,

Kimse óksir, jılar, kimi kózde jas, Jılamaq payda emes, endi, aqıllas,

Ilaj izlemekke másláhát etti.

Jan-bul tánde qusdur, ájel bir sayyad,

Bul isboldı biziń elge musallat, Usı isti ózi qılıp muhabbat,

Elden shıǵıp ketti Atamuratı.

Jurttan shıǵıp ketti bir bası yıǵlap,

Hijran otı bilán baǵrını daǵlap, Uzaq jolǵa shıǵıp, ol belin baǵlap,

Óz-ózine berip qarıw-ǵayrattı.

Ǵayrat etip barıp Sharjawdan tústi,

Ot arbaǵa minip Tashkent jetisti, Ullıǵa arza etip, ańlattı isti,

Sonday jaydan tuwra sózdiń lázzeti.

«Tergesin!»-dep, buyrıq etti gubernat,

Bunı esitip jáne ketti Samarqand,

Qıyar sawda menentuttı advokat, On toǵız júz bermek jallawmanatı.

Sózin bayan etip otlıǵa mindi,

Aqsaq tóre alıp qayttı Ámindi, Jáne zindan buǵan aspan zámindi, Burınǵıdan beter qayǵı-ǵulpatı.

119

Aqsaq tóre Ámin tergedi taǵı, Ǵam bilán qayǵırıp qaldı bul jaǵı,

Toǵız ay jatqansoń xosh bolıp waǵı,

On toǵız da shıqtı shegip mehnetti.

1.Qulmurat shayır dóretiwshiliginiń ózgesheligi nede?

2.«Ne jananlar» qosıǵında shayırdıń kózqarası neden ibarat?

3.«On toǵız» poemasında qanday tariyxıy áhmiyeti bar?

4.«On toǵız» poemasında tutqındaǵı adamlardıń táǵdiri qalayınsha súwretlengen?

1. «On toǵız» poeması tiykarında shıǵarma jazıń.

ANNAQUL SHAYÍR

(1841—1936)

Annaqul shayırdıń ádebiy dóretpe-lerinıń kópshiliginde miynetkesh xalıq turmısı, táǵdiri baslı másele etilip alınǵan. Onıń hárbir shıǵarmasında derlik miynetkesh xalıqtıń muńı muńlanıp, jırı jırlanadı, jarlılardıń turmısımızda ushırasatuǵın ayırım zulım baylardan, hámeldarlardan kórgen azap-aqıretleri dál mısallar menen súwretlenedi.

Annaqul «Oraz aldı», «Qayda ketermen?», «Qazıwda», «Dámeń barma bolıslaqtan», «Saylanǵan aqsaqal», «Aman júr» degen ótkir sociallıq qosıqlarhám «Esbergen» degen

suw keltiriw ushın japlar, arnalar kerek. Sonlıqtan da,

talap. Bıraq, qazıw isine barıwı tiyis hámme jaramlı adamlardıń teńdey qatnasıwınıń, miynetin teńdey kóriwiniń ornına basshılıq etip júrgen geypara hámeldarlar ayırım

120