Ádebiyat 10-kl

Sen oyshań súyenip awır ketpenge,

Únsiz turıslarıń eleslep ketti,

Mustaqıllıq maydanınan ótkende.

Seniń ruwxıńdaǵı mártlik,danalıq Jańa dáwran jolın tappaǵı lazım. Biyik insanlıǵıń dúnya tán alıp, Jáhán minberinen shıqsın hawazıń.

Kewil talwas etip, ilham yosh urar, Miyrim suwı menen tolǵanday Aral, Eser bir ájayıp jaǵımlı samal,

Mustaqıllıq maydanınan ótkende. Ózbekistan-Kúnshıǵıstıń Sholpanı, Kóp qıyın jollardan óterseń asıp.

Biniyat tawıp azat insan ármanı, Jolıńdı jaqtırtar ıǵbal quyashı.

«Qutlı qádemińe hasanad!» deyip,

Qan-qardash xalıqlar qol berip qolǵa, Qara qalpaǵımdı shalqayta kiyip, Janıńda baraman, bul ullı jolda!

Tasqa kógergen gúl

Aldamadam bolıp tilge kelgeli,

Dástanlar dóretip, kitaplar jazıp, Óz-ózin túsinip bolǵan joq ele, Adam tastan qattı, gúlden de názik.

Insan iynindegi júktiń awırın Artsań, asqar taw da ıńırana baslar. Qus shoqısa Prometeydiń bawırın,

Adam tózer, lekin tózbeydi taslar. Sol qara taslardı jarıp báhárde, Ósken gúldi kórip janıń qulazıp, Maqtanıp, eljirep oylarsań hám de:

«Adam tastan qattı, gúlden de názik».

Insan kewlindegi miyrim-shápáát

Eger quyash bolsa, tas gúller edi. Aǵar dárya bolsa ıshqı-muhabbat,

Dúnyada shól qalmay gúllener edi. Sońǵı nanın berip óz joldasına,

211

Adam jıǵıladı júregi sazıp.

Jazsań arzır onıń qulpı tasına: «Adam tastan qattı, gúlden de názik».

Doslıq miyrim ushın keń qushaq ashqan Bul zamanda ozıq aqıl-zeyinler.

Ot hám suw, pal hám uw tabıstı qashshan,

Tabısalmay atır biraq peyiller.

Kewil—bir gózzal baǵ, tárbiyat etip,

Tatlı miywasın jep, aralaw múmkin.

Bir jıllı sóz benen waqtın xosh etip, Bir jaman sóz benen jaralaw múmkin. Gúllensin dep insan kewliniń baǵı, Baǵman gúl egedi táńirge jazıp. Gúldi jenship keter maldıń tuyaǵı,

Al adamnıń kewli gúlden de názik.

1.Qaraqalpaq xalqınıń maqtanıshı, Ózbekistan qaharmanı

I.Yusupov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatına qanday úles qostı?

2.Shayırdıń qanday poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı?

1.Xalıq shayırınıń ana Watan, tuwılǵan jer, el-xalıq táǵdiri menen ekologiyalıq mashqalalardı tereń sáwlelendirgen qosıqlarınıń mazmunına itibar beriń hám áhmiyetin túsindiriń.

2.I.Yusupovtıń zamanagóy, tariyxıy, mifologiyalıq syujetlerge qurılǵan poemaları haqqında sóylep beriń.

3.Shayır poeziyasında ózińizge unaytuǵın qosıqlarınan yadlap aytıp beriń.

4.Prozalıq hám dramalıq shıǵarmalarınıń mazmunın qısqasha aytıp beriń.

212

TÓLEPBERGEN QAYÍPBERGENOVTÍŃ

ÓMIRI HÁM DÓRETIWSHILIGI

(1929—2010)

Tólepbergen Qayıpbergenov házirgi qaraqalpaq ádebiyatın dúnyanıń kóp xalıqlarına tanıtqan eń talantlı jazıwshı.

T.Qayıpbergenovtıń XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında, proza janrında tariyxıy waqıyalar menen zamanagóy turmıstı súwretlegen povestleri menen romanları ózbek, r us hám basqa da tillerde Moskva, Tashkent, Alma-ata, Bishkek, Tallin h.t.b. qalalarda birneshe márte arnawlı kitap bolıp basıldı. Bunday

keńislikke biziń ádebiyatımızda T.Qayıpbergenov ǵana óz hawazı menen jaqınnan tanıldı.

T.Qayıpbergenov 1929-jılı 7-mayda Nókis rayonınıń aymaǵındaǵı Shortanbay awılında tuwılǵan. Ol 1945—47-jılları Xojeli pedagogikalıq uchilichesinde oqıydı hám onı pitkergennen keyin awılına kelip, mektep muǵallimi bolıp isleydi. Óz bilimin kóteriw ushın ol 1950-jılı Qaraqalpaq mámleketlik institutınıń rus tili hám ádebiyatı fakultetine oqıwǵa kirip, 1955-jılı pitkergennen soń respublikamızda shıǵatuǵın jurnal hám gazetalarda redaktor, televideniye hám radio esittiriw komitetinde redaktor, Jazıwshılar awqamında juwaplı xatker, baspa direktorı lawazımlarında isleydi. 1980-jıldan baslap ómi rin iń aqırına deyin Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı wazıypasın atqaradı.

T.Qayıpbergenov 1957-jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

Jazıwshınıń qaraqalpaq tilinde birqansha gúrriń, povest hám romanları óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Ol talantlı kórkem sóz ustası sıpatında xalıqqa jaqınnan tanıldı. Onıń dóretiwshilik shıǵarmaları joqarı bahalanıp Ózbekistan hám Qaraqalpaqstan Respublikalarınıń, sondayaq, bir qatar Xalıq aralıq sıylıqlardıń laureatı bolıwǵa eristi.

213

1960-jıllar qaraqalpaq ádebiyatınıń sonıń ishinde proza tarawınıń rawajlanıw dáwiri boldı. T.Qayıpbergenovtıń dóretiwshiligi 1950-jılları poeziyalıq shıǵarmalar hám kishigirim gúrrińler jazıwdan baslanǵan bolsa, sońınan birqansha povestler hám iri súyekli romanlar, dramalıq shıǵarmalar hám publicistikalıq maqalaları menen úzliksiz ráwishte tolısıp bardı.

Feodalizm dáwirindegi hayal-qızlar turmısınıń awırmanlıǵı hám jańa dáwirdegi olardıń turmısındaǵı úlken ózgerisler jazıwshınıń «Qaraqalpaq qızı» romanındaǵı Jumagúldiń obrazında keńnen súwretlenedi. Romanınıń temasınan kórinip turǵanınday, bul shıǵarma hayal-qızlar turmısın keń epikalıq mazmunda ashıp beriwge baǵdarlanǵan. Romanda Jumagúldiń jaslıǵınan baslap, jámiyetlik islerge belsene qatnasıwǵa shekemgi aralıqtaǵı ómir jolı izbeiz súwretlenedi. Jazıwshı Jumagúldiń obrazı arqalı sol dáwirdegi qaraqalpaq hayal-qızlarınıń qıyın turmısın hám keń jámiyetten óz ornın tabıw jolındaǵı gúreslerin isenimli súwretlegen. Avtor waqıyalardı súwretlewde de, obraz dóretiwde de úlken jetiskenliklerge erisedi. Roman qaharmanı Jumagúl óz basınıń erkinligi menen baxıtlı turmısqa tınımsız miyneti, óziniń tabanlı gúresi, qıyınshılıńlarǵa tózimliligi hám qaysarlıǵı nátiyjesinde erisedi. Usı roman tiykarında Qaraqalpaq Mámleketlik teatrında saxnalıq shıǵarmalar qoyılǵan bolsa, Ózbek film studiyası tárepinen «Qaysar qız» kino-filmi jaratıldı. Avtor dúnya xalıqları ádebiyatlarında keńnen taralǵan kórkem usıllardıń biri liro-psixologiyalıq súwretlew usılında «Suwıq tamshı» hám «Uyqısız túnler» povestlerin dóretti. Bul usıl povest qaharmanlarınıń basınan ótken waqıyalardı kóbinese olardıń ishki keshirmeleri, oy-tolǵanısları tiykarında kórkem súwretlewge baǵdarlanadı.

«Suwıq tamshı» povestiniń qaharmanı Kamal. Kamaldıń

ákesi urısqa ketedi hám qaytıp kelmeydi. Onıń ákesi dushpan tárepke ótip ketken degen sóz taraydı. Bul sóz Kamaldıń júzin tómen qaratıp qoymastan, ol xalıqtıń arasında júriwge de qattı uyaladı.

Jazıwshı Kamaldıń turmısındaǵı usı bir qıyın jaǵdaydı, onıń ishki keshirmeleri arqalı kórkem súwretleydi. Kamal

214

Ziyadanıń hadal muhabbatına hám xalıqtıń bekkem isenimine de erise aladı.

«Uyqısız túnler» povestinde urısta júrgen qaraqalpaq jigiti orıs qızın órttiń ishinen alıp shıǵıp ólimnen qutqaradı hám onı balalar úyine tapsırıp Gúlzar Karakalpakova dep jazdıradı. Usı qız er jetip kámalǵa kelgennen keyin ózin ólimnen qutqarǵan áskerdi izlep Qaraqalpaqstanǵa keledi hám onıń menen ushırasıp óz minnetdarshılıǵın bildiredi. Bul jerden ómirlik joldas tapqan ol Qaraqalpaqstanda jasap qaladı. Bul shıǵarmalardaǵı Kamaldıń hám Gúlzardıń da ómir jolı qıyın hám mashaqatlı súwretlenedi. Jazıwshı álbette, buǵan olar ayıplı emes, urıs ayıplı degen juwmaqqa keledi hám urıstı qaralaydı.

Sońǵı jılları jazıwshınıń dóretiwshilik labarotoriyası «Qálbimniń qamusı», «O dúnyadaǵı atama xatlar», «Qara dápter», «Qaraqalpaqtıń óz qalpaǵı menen sırlasıwı», «Túrkiynama» atamasındaǵı jańa prozalıq shıǵarmaları menen tolıstı.

T.Qayıpbergenovtıń 1957-jılı basılıp shıqqan «Muǵallimge raxmet» povesti keń jámiyetshilikte úlken qızıǵıwshılıq oyattı. Álbette, qanday dáwir bolıwına qaramastan, adamzatqa bir hárip úyretken ustazdıń ornı oǵada ullı.

Jazıwshı ótkendegi dáwir haqıyqatlıǵı tiykarında eski menen jańanıń almasıp atırǵan dáwirinde, yaǵnıy ótken ásirdiń 30-jılları Meńlimurat sıyaqlı muǵallimlerdiń qaraqalpaq awıllarınıń eń túpkirlerine barıp, miynetkesh xalıqtıń balaların oqıtıp tárbiyalawdaǵı pidákerlik xızmetlerin kórkemlik penen isenimli súwretleydi. Sonlıqtan da, bul shıǵarmanı ádebiyat izertlewshileriniń kópshiligi derlik, keń jámiyetshilikke sheber jazıwshı sıpatında tanıtqan dáslepki shıǵarmalarınıń biri boldı dep bahalaydı. Avtor bul povesti ushın Ózbekistan Respublikasınıń Hamza atındaǵı mámleketlik sıylıǵın alıwǵa miyasar boldı.

Jazıwshınıń «Qaraqalpaq dástanı» epopeyası «Maman biy ápsanası», «Baxıtsızlar» hám «Túsiniksizler» sıyaqlı úsh kitaptı óz ishine aladı. Bul romanlarda jazıwshı qaraqalpaq xalqınıń XVIII hám XIX ásirdegi tariyxıy ómirin kór-

215

kemlik penen sáwlelendiredi, yaǵnıy xalqımızdıń eki ásirlik

ómirine tiyisli bay maǵlıwmatlardı, xalıq ápsanaların, tariyxıy materiallardı qamtıǵan halda sheber aylanısqa túsiredi. Bul tariyxıy dástandı dóretiwde jazıwshı dúnya xalıqları ádebiyatlarında jazılǵan tariyxıy shıǵarmalardıń sheber úlgileri menen jaqınnan tanısadı.

Avtordıń «Maman biy ápsanası» romanınıń mazmunında XVIII ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń márt batırı Maman biydiń háreketi tiykarǵı orındı tutadı. Usı romannıń tariyxıy syujetinde Orazan batırdıń ulı Maman biy baslaǵan háreketler Ǵayıp xan, Abılxayır xan, Esengeldi biy, Murat shayıx, Sedet kerey, Dmitriy Gladıshev, Maman shayıx, Baraq sultan, Abılǵazı xan, Muxammed Ámin inax, Xiywa xanı Ǵayıp, Aydos biy h.t.b. tariyxıy tulǵalar menen bir qatarda qazaq biyi Ayǵara onıń qızı

Aqbiyday, kúyew balası Amanlıq hám onıń qarındası Almagúl, Xiywalı qaraqalpaq Qudiyar seyis hám Baǵdagúl sıyaqlı qaharmanlardıń is-háreketleri menen tıǵız baylanısta sóz etiledi.

Romanda jazıwshı tariyxıy tulǵa Maman biydiń obrazın

kóp tásir jasaydı.

Jazıwshı Maman biydiń aqıllılıǵına jarasa sheberligin qazaq xanı Abılxayır menen bolǵan janlı sáwbetinde

—Xannıń kúshi nede?

—Xannıń kúshi áskerimizde, xanımız.

Usılayınsha Mamannıń xan sorawlarına qaytarǵan tayın

216

Romanda súwretlengen shım-shıtırıq tariyxıy hádiyseler Abılxayır xan, Ǵayıp xan, Ayǵara biy, Esengeldi biy h.t.b. tariyxıy tulǵalar átirapında qızıqlı sóz etiledi.

Roman-epopeyanıń ekinshi kitabı «Baxıtsızlar» dep ataladı. Bul romannıń syujetinde XVIII ásirdiń aqırı XIX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq xalqınıń Xiywa xanlıǵınıń tolıq qol astına ótiwi roman qaharmanları Aydos biy, Esengeldi biy, Tóremurat suwpınıń átirapındaǵı tariyxıy waqıyalar tiykarında sóz etiledi. Avtor bul romanında Aydos biydiń obrazına tiyisli tariyxıy shınlıqtı Muxammed Amin shax, Muxammed Raxim, Annaqul, Gedeyniyaz, Orınbay biy, Maman biy, Begis, Mırjıq, Qumar, Mırza, Tóre, Ernazar, Kúnxoja h.t.b. tariyxıy tulǵalar menen birge Ospan, Atabek palwan, Aytuwar batır, Sedet kerey, Nikoforov hám onıń hayalı, balası h.t.b. toqıma personajalardıń obrazları hám is-háreketleri menen tolıqtıradı.

Jazıwshı tariyxıy hám ápsanalıq dereklerge tiykarlanıp ásirler shańǵıtına kómilip qalǵan xalqımızdıń kóp jıllıq tariyxına iye turmıs hádiyselerin, sol dáwirdiń tariyxıy tulǵalarınıń biri Aydos biydiń obrazı mısalında kórkem sáwlelendiredi.

Romannıń syujetinde jas kelinshek Qumardıń obrazına da keń orın berilgen. Ol kishipeyil, sıylasıqlı, ádepikramlılıǵı menen ayrıqsha kózge túsedi. Aǵa-inili úsh tuwısqannıń arasındaǵı óz ara kelispewshiliklerdiń júz beriwine qaramastan, Qumar olardı shın kewilden húrmet etedi hám sıylasıqlı túrde qarım-qatnas jasaydı. Romandaǵı Qumar ananıń obrazına qaraqalpaq hayal-qızlarına tán bolǵan eń joqarı adamgershilikli pazıyletler jámlep berilgen. Bul kitapta Maman biy obrazına da úlken itibar qaratıladı.

Roman-epopeyanıń úshinshi kitabı «Túsiniksizler» dep atalıp, Mırjıq penen Qumar anadan tuwılǵan Ernazardıń

217

romanında Ernazar alakóz, Ernazar keneges, Berdaq shayır, Zarlıq tóre, Janǵazı, Qaraqum iyshan, Qutlı xojı, Qumar ana, Sayıpnazar h.t.b. sıyaqlı tariyxıy tulǵalardıń obrazı menen is-háreketlerin Ráwshan, Gúlziyba, Teńel, Qállibek, Genjemurat h.t.b. yadtan toqılǵan obrazlar menen tolıqtırıp, keń kólemli waqıyalar dizbegii kórkem sáwlelendire alǵanlıǵı bayqaladı.

«Túsiniksizler» romanınıń syujetinde márt bahadır Ernazar alakózdiń xalıq azatlıǵı ushın Xiywa xanına qarsı alıp barǵan gúresleri kórkemlilik penen súwretlenedi.

Jazıwshınıń «Kózdiń qarashıǵı» romanı 80-jıllardıń ortalarında dóretilip, elimiz boylap en jayǵan tubalaw dáwirindegi waqıyalardı, zamanımızdıń kún tártibinde turǵan kadr siyasatın, qosıp jazıw hám kóz boyawshılıqqa, paraxorlıqqa, adamlar turmısındaǵı jat ádetlerge qarsı máselelerdi sóz etedi. Sonday-aq romandaǵı waqıyalar búgingi k ú nni ń áhmiyetli máselesi bolǵan jer-suw, ekologiyalıq mashqalalardı, ásirese Aral teńizin qutqarıw máselelerin de óz ishine aladı. Ásirese, romannıń eń baslı ideyasında hadallıq, haqlıq, ar-hujdanlılıq hárqanday jamanlıqlardan ústin qoyıp súwretlenedi.

«Kózdiń qarashıǵı» romanındaǵı waqıyalar Jaqsılıq Dáwletov, onıń hayalı Svetlana, Erjan Serjanov, Zavmag,

Nájimov, Sháriypa Serjanova, onıń ákesi Nurjan ǵarrı, Qudaybergen ǵarrı h.t.b. da obrazlardıń járdeminde tolıqtırılıp barıladı.

Bul romannıń baslı orayında Jaqsılıq Dáwletovtıń obrazı turadı. Ol óz isine berilgen, bir sózli, talapshań basshı sıpatında qıyınshılıqlardı jeńip shıǵıp, jámáát xojalıǵın jónge salıwǵa erisedi.

Jazıwshınıń «Qaraqalpaqnama» roman-essesi búgingi qaraqalpaq prozasında ideya-tematikalıq, janrlıq jaqtan da úlken jańalıq boldı. Roman-essede xalıq ápsanalar menen ráwayatlarınan, dana el basshıları menen awıl aqsaqallarınan, jazıwshınıń anası, ákesi, kempir apası hám atası aytqan mánili sózlerden quralıp, olardıń túp-tiykarı xalqımızdıń basıp ótken uzaq ótmishi, tariyxıy táǵdiri, úrp-ádet, dátúrleri, búgingi hám keleshek ómiri haqqında bay maǵlıwmatlar beredi. Romanda sóz etilgen hárbir waqıyalar quramalı syujetke qurılıp, tariyx, filosofiya,

218

jaratılıs, tálim-tárbiya, miynet, ádep-ikramlılıq, tábiyat qubılısları h.t.b. máselelerdi óz ishine qamtıǵan halında bayan etiledi. Sonlıqtan, jazıwshı hárbir ápsanalardan, áńgimelerden, danalıqlardan, hátteki ayırım ómirbayanlardan ibarat bul shıǵarmasın roman-esse dep ataydı.

Avtordıń «O dúnyadaǵı atama xatlar» (1992) shıǵarması xalqımız basına dónip turǵan ekologiyalıq apatshılıqtıń aldın alıw hám onnan qutılıw ideyasına arnaladı. Usınday dúnyalıq mashqalaları súwretlewde jazıwshı o dúnyadaǵı atasına yaǵnıy káramatlı babalarına bılayınsha múrájáát etedi hám olar menen ruwxıy sáwbetlesedi: «Keshir, ata, seniń menen eń bolmasa xat arqalı tillespesem, hár qıylı oylardan basım jarılıp ketiwi sózsiz. Ózimniń hám xalqımnıń basına túsken ekologiya apatınan basımnıń ishi ot háwirli dártlerge tolıp turıptı. Erke aqlıǵım,

pútkil álemge esitiletuǵın biyik minberlerden de ayttım. Házir barlıq tiriler tek tiriler sıpatında qıymıldap, óz ara shawqımlasqanı bolmasa, bári gereń! Sen oǵırı mehirli insan ediń, bálkim birinshi aqlıǵıńnıń zarın esitip o dúnyadaǵı adamlardı oyatarsań».

Usılayınsha kitaptıń kompoziciyalıq qurılısı hám syujeti qaraqalpaqlar hám olardıń mákan jayları, Aral hám Ámiw haqqında ilimiy jańalıqlar menen birge ele hesh kim oqımaǵan, esitpegen qızıqlı ápsanalardan, jáne de ekologiyalıq apatshılıq sebepli awırıwǵa shatılǵan mıńlaǵan nawqaslardıń biriniń monologlarınan turadı. Shıǵarmanıń syujetinde paydalanılǵan bay materiallardan qaraqalpaq xalqınıń ótmishi hám búgini, keleshegine tiyisli bolǵan áhmiyetli mashqalalardıń beti ashılıp baradı. Kitaptaǵı hár bir epizodtan, diolog hám monologlardan el qayǵısına qabırǵası qayısıp hásiret shekken adamlardıń qaytalanbas obrazları menen ruwxıy kelbetin kóz aldımızǵa janlı elesletemiz.

219

Qısqa qaray bir jaǵı balıqlı, awıldıń adamlarına erip ketse, olarǵa ot jaqqıshlıq etip, kóbirek balıq tutqanlardan sıralǵı

astı ishiwge tábiyatı almay, murnın girjiytip otıratuǵın

balası bolsa onı jaqtırmaytuǵın ádetin awıllasları súyegine pitken minez desedi. Balası kóp xızmetshi hayaldı qabıl etpewiniń sebebi,onday hayal jasırıp-pusırıp balalarına anawmınaw berip boladı yamasa ertip kelip qatıqtıń bereketin qashıradı — dep qorqadı eken. Al Sánem oǵan birinshi kelisiminde-aq unap qaldı. Birinshi kúni bir gúbi qatıqtı pisirip, bir qazan ayran atlatıp, ústine kózdey may salıp qaytarıp jiberdi. Sánemniń usıǵan da kewli shad. Ol erteńine de, sońǵı kúni de kele berdi. Bara-bara ayran atlatıw, gúbi pisiriw menen turmay arıq báybishe onı digirmanǵa da qostı. Túni menen sharıq iyirtip, onnan awısqan waqtı bolsa qozaqqa tıqtı. Jumıs qansha awır bolsa da, Sánem hesh waqıtta mańlayın jıyırıp, jónsiz tońqıldamaydı. Kún kóriw bárinen artıqmash.

Usı baydıń esigine kelgeli Jumagúl sharıq iyiriwdi

úyrenip, kúni menen apasına járdem beretuǵın dárejege jetti. Yarım aqshamda ma, tańnıń aldında ma, báybishe ruqsat bergennen keyin anası menen qızı dizilisip úyine

Tań meyil berip kúnshıǵısbet aǵarsa bolǵanı, ekewi jáne móntiyisip baydıń esigi aldında tayın bolıp, olar uyqılap

220