Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Qulaǵına xabar tiyiwden Ayǵara biy-ám qurı qalmadı, ózine tábiya jigitlerden bir toparın atlandırıp, Mırzabekti basshı qılıp jiberipti. Mırzabek dushpanına alıstan doyır ruwdıń haqıyqıy sheberi eken, ol mıltıq jetpegenlerge doyır beriwdi, biraq hár bir doyırdıń ushına qorǵasın quyıp beriwdi ótindi, Vladimir bul isti de demde meńgerip qolǵa aldı.

Bul jaǵdaylar Kuzma Borodindi kútá shad qılsa da, uzaq qalıwǵa jaǵdayı kótermeytuǵının, kishi ulı Petrdi aǵash ustalıǵına shákirtlikke aparıw múddeti jaqınlaǵanın, onıń ústine keterde hayalı awırıp qalǵanın aytıp, Vladimirdi elde qaldırıp óziniń qaytıwına ruqsat soradı.

Vladimirdiń qalıwı ada bolmas quwanısh, hátte elde bir adam emes, pútkil bir orıs elatı sıyaqlı, ózlerin kúshli sezip, Mamanlar óz ara oylasıq qurdı da, orıs awılları, adamları menen tuwısqanlasıw ushın keń peyilli Kuzma Borodinge bala qılıp, jetim Bóribaydı qosıp qaytarıwǵa kelisti. Shaqqan Bóribay bul aybatlı, aqıllı orıs adamına bala bolıwdan janın ayamaytuǵının aytıp quwana-quwana onıń menen jolǵa rawana boldı.

Kuzma Borodindi Bóribay menen uzatıw saltanatı Mamanlardı Peterburgqa uzatıw saltanatınan kem bolmadı, pútkil el derlik shıqtı, hátte Murat shayıq ta awıldan qarakórimge shekem Kuzma Borodinniń atın jılawlap uzattı.

Maman ózinen ilgerigi áskerbasılar, ruwbasılar haqqında kóp esitkeni ushın, óz jigitleriniń minez-qulıqların jaqsı biletuǵın bolǵanı ushın, izine ergen nókerlerdi qalayınsha birlikli tutıw jóninde kóp bas qatıratuǵın edi. Al burın Kuzma Borodinnen esitkeni boyınsha, orıs áskerbasılarınıń usılların da qollanıǵısı keledi. Biraq, úylestiriw qıyınlaw, sol ushın kópti kórgen Kuzma Borodinnen bir keńes alıp qalǵandı maqul kórip, Murat shayıq sharshaǵan gezde ornına Kuzma Borodinniń atın jetelep, kewlindegisin soradı.

— Jigitlerdi keleshek haqqında, jaqsı keleshek haqqında oylaytuǵın etip tárbiyalaw kerek, — dedi Kuzma Borodin. — Hár nókerge «erlik ne menen pitiwaja boladı?» degen soraw qoyıp,

«erlik el ǵamın oylaw menen, erteńgi jaqsılıqtı qorǵaw menen pitiwaja baladı» degen juwap alıwǵa eris, «urısta nókerdiń dastıǵı ya mushı, ya dúmpek jer emes dastıǵı — dushpanı» ekenin, «dastıqsız nóker — er emes» ekenin uqtır. Álbette, buǵan jetiwdiń jolların óziń tabatuǵınıńa isenemen.

301

—Borodin aǵa, ullı patsha Elizaveta Petrovna haqqında nendey pikirlerińiz bar?

—Ullı patshaǵa baha beriw, bizdey adamlarǵa qıyın. Biraq, onıń buyrıqlarına, islerine qaraǵanda aqıllı! Sóytse de, ullı Rossiyanıń shın ulların, shın janashırların bárha túsine bermese kerek, hátte, jamanlıq ta etedi. Bul jaǵı ókinishli.

Maman ishinen qıynaldı, sóylemedi. Al, awılǵa qaytıp keliwden-aq, Mırzabek penen birge jigitlerin áskeriy mashqıǵa úyretiwdi qolǵa aldı. Bunday etip urısqa tayarlanıwdıń aqıbeti nege shógedi. Kimge jaqpay, kimniń qıtıǵına tiyip oyatadı, oǵan juwap izlegen kisi joq, biraq Mamanǵa eriwshiler kún sanap kóbeye berdi.

Nókerler de kúshlerine isenip óz ara shad. Birin biri kórse quwjıńlasıp, kúlisip, kimniń mıltıqtı qalay atatuǵını, atta qalay otırıp nayzanı qalay uratuǵını, kimniń qayqurlım alıstan doyır siltep, dál tiygizetuǵını bas áńgime bolıp qaldı.

Olar jóninde el ishi duw-duw gáp. Awıl araların tozańǵıtıp shabısqan óz atlıların, birin biri quwıp juwırısqan top-top piyada nókerlerdi kórse, óz ara tańlay qaǵıp maqtanısadı:

—Áne, bul is!

—Áne, ullı orıs patshalıǵınan kelgen ilim, kúsh!

22

Adamǵa eń awır musallat teń qurbıdan ayrılıw. Ózinen sońǵı jas áwlad penen enisiw oǵada awır, sonlıqtan jasaw bazbayaǵı qıyınlasadı.

El basına túsken músiybet Murat shayıqtı kóp qatarqurbısınan, qádirbilislerinen ayırǵalı ábden júykesi qurıp, bazda birli-yarım ǵarrılar menen ushırassa, jaslardıń esitip qalıwınan qorqıp, aq sálleli basın shayqay-

kim heshteńe dey almas edi.

Qaraqalpaqlardıń basına túsken qayǵılı hásiretti esitip, eldiń keshegi tutqını Kuzma Borodinniń ósh alıw ornına

302

járdemge keliwi, temirshi usta ulın elge qaldırıp ketiwi, shayıqtı birotala ózgertti, ústindegi eń awır góne kiyimin sheship taslaǵanday bolıp jeńil sezdi.

— Ázizlerim, — deytuǵın boldı awıllaslarına, — Nege ekenine kózim jetpey tur, biraq, keń peyilli orıs xalqına súyispenshiligim artıp baratır, Mamannıń danalıǵına isenimim jáne de kúsheydi.

Ǵarrı shayıq Vladimirdi kútá ózimsinip bir gápinde

«ázizim Bektemir usta» dep edi, jurttıń bári ushın ol «áziz Bektemir usta» boldı da qaldı. Vladimir qatań qarıwlı, nayatıy miynetkesh jigit eken, kúnniń shıǵıwınan batıwına shekem ustaxanada tós temirge «shıq-shıq», «jań-jań» urılǵan balǵa dawısı sembeydi.

Ustaxana pútkil eldiń zıyaratxanasına aynaldı. Jurt usta kórmey jabıǵıp qalǵan eken. «Ázizim Bektemirjan, maǵan anaw kerek... Ázizim Bektemirjan, maǵan mınanı soǵıp ber», dep keliwshilerdiń, isin pitkertip «raxmet, ázizim» dep ketiwshilerdiń izi úzilmeydi.

Murat shayıq azanǵı halqasın asıǵıs ishe sala, tuwrı ustaxanaǵa keledi. Sonnan keshke deyin ustaǵa, járdemshi kórik basıwshılar menen kómirshilerine «háy bárekella, áziz ballarım»,

«háy bárekella, áziz azamatlarım» dep otırısı-otırıs. Kúnniń suwıǵında da, ıssısında da qara terge shomılıp, sıpırınıwǵa pursat tappaytuǵın usta Vladimirdiń qara kómir aralas mańlay terlerin, juwan bileklerin basındaǵı aq jipek sállesin sheship sıpıradı.

— Ázizim Bektemir, kásibińnen kamal tap, ulım, — dedi. Keshte úyine baratırıp, bosqa oynap júrgen balalardı kórse,

«erteń ustaxanaǵa kelińler, orıs balasınan is úyrenińler» dep ketedi. Sonnan erteńine ustaxanaǵa kelgen jaslardıń baslarınan birim-birim

sıypalaydı.

— Balalarım, kóp jábir shekken az-sanlı elimniń erteńleri, — deydi atalıq mehir menen kewli eljirep. — Mine, kórip tursızlar, elde orıs usta payda boldı da, el dúzeliwge qaradı.

«Ustalı el dúzeler» demektiń mánisi de usı. Men bilgen álemde orıslar ustalıqqa, hár qıylı óner-kásipke sheber xalıq, olar urıs hónerin de jaqsı biledi. Kim elin súyse, orıslardan úyrensin, biraq jalıqpay parasat penen úyreniw kerek. Hóneri

303

menen birge orıslardıń turaqlılıǵın, shıdamlılıǵın, ápiwayılıǵın boyıńızǵa sińdiriwge tırısıńızlar!

—Shayıq ata, — dedi jas jigitlerden biri. — Orıslar turaqlı bolsa, bizlerge nege kóbirek járdem jibermeydi?

—Mine, mınaw da úlken járdem, balam, — dep shayıq qıpqızıl tós temirge balǵa urıp atırǵan Vladimirdi iyegi menen kórsetedi. — Al, patshasınıń bolsa, túrklerdiń biyrehim basqınshı sultanına qarsı sawash penen bası qatıp atır.

—Oy, náletiy jawız, Túrk sultanı!

Kóp urıstan zárebeleri úyrilgen jaslardıń kózleri uyalarınan atlıǵa jazlasa da, shayıqtıń salmaqlı, parasatlı gáplerinen keyin Vladimirge burınǵıdan da beterirek mehir menen qarasadı, islerine zeyin salısadı.

Vladimir sirá sharshamaytuǵın sekilli. Erteńine de keshegiden kóbirek isleydi. Bunday waqıtta shayıq kewil quwanıshın jasıra almay, pútin turpatı menen kelip: «Ázizim Bektemir, balam, qaraqalpaqtıń qálegen qızına iyek at, áperemen» deydi. Bul gápke ustaxanadaǵılardıń hámmesi kúlisip «oylanba, qaraqalpaqqa kúyew bala bol, usta» deydi. Vladimirdiń qara ter sorǵalap turǵan qızıl erinleri arasınan qashawday iri tisleri jaltırap kórinip: «Az ǵana is kórseteyin, sonnan soń qız izleymen» dep kúlimsireydi.

Nókerlikke basın tikken jigitlerdiń kúshi menen Quwandáryanıń boyına egilgen eginlerdiń de zúrááti mol bolıp, jurttıń qolı uzarıwǵa qaradı...

Jaralardıń ornı pitip, kemisler tolısıp, jaslardıń oyın-zawıǵına ruqsat etildi. Burınları jasırın, bir-birinen qıpsalanıp júretuǵın jaslar endi erkin oynadı, erkin qosıq ayttı, erkin kúlisti. Aqshamına qaray bas jibi sheshilgen baspaqtay shapqılasqan balalar kóshelerdi toltıradı.

Bul quwanıshtıń aqıbeti qayırlı bolmadı.

Báhárde Murat shayıq ustanı úyine qondırıwǵa aparǵan kúni, aqsham Vladimir ushtı-kúydi joq bolıp shıqtı. Eldiń ústine jáne bir qayǵı bultı payda boldı. Nókerler menen awıl aynalasında mashqıda júrgen Mamanlarǵa xabar jetip, ján-jaqqa atlan-shap atlılar ketti. Mamanlar keshke taman Vladimirdi urlap qashqan qos qara atlını tutıp, ekewin bir shılbırǵa qosaqlap súyrep keldi, onıń paydası ne, izinen quwǵınshı kóringennenaq qaraqshılar Vladimirdi buwıp óltiripti. Olar bunnan úsh

304

taslanǵanday birese wajıldadı, birese balǵa kúshine shıdamay ushqınlanıp unırap ketti. Issı suwıq penen, suwıq ıssı menen kóz ashtırmay, almasqan turaǵı joq túsiniksiz zaman boldı...

Jazǵa qaray qayǵılar jáne umıtılıp, elge jáne quwanısh aralastı. Ótken urıstaǵı biydáreklerdiń bári Abılqayır xannıń áskerlerine bende bolıp túsken eken. Tirilerin lók qaytartıptı. Solay etip, jaz haqıyqat jaz boldı, aspannan quyash jadıradı, xannan kútilmegen bostanlıq keldi. Tartılǵan ayaqlar sozıldı, tiri ǵayıplar el arasın apaq-shapaq etti. Eń hayran qalarlıǵı

— Irısqul biy tiri keldi.

Irısqul biydiń shırayı gúzgi japıraqtay sarǵayıp, eki betiniń alması sógi tógilgen shanashtay mırjımlanǵan, azǵan. Biraq kewil sarayı bayaǵısınsha. Saǵı sınbaptı.

—Xannıń bir jalpıldaǵı kelip «orıslarǵa dos bolǵanıńız ushın xanımız bosatıń dep párman berdi» dedi. Adam isene me? Menińshe, Abılqayır xan jarılqap bosatpaǵan, álle qanday kúshten qorqqan, — dedi ol qalay bosatqanın soraǵanlarǵa. Elge Borodin kelgennen sońǵı jańalıqlardı esitkende:

—Qaraqalpaqtıń dastıqsız ólmewine ant etken nókerine dastıq beriwden qorqqan eken ǵoy, — degen juwmaq shıǵardı.

Esheyinde kem sóyleytuǵın biy sóylemshek bolıp ketipti. Basına tiyipqaytıp denesin juwlatqan ájel qılıshları haqqında kóp gáp qıldı: YUsip baydıń toyınan kelgen kúni aqsham awıl aralawǵa jalǵız shıqqanında, kóleńkedey eki adam birden payda bolıp, awzın basıp gúbirletiwi menen qapqa saladı. Onnan sońǵı ótkergen kúnleriniń bári til jetpes qayǵılı. Qapqa pıshıq salıp qosıp sabatqan.

Talay doyırdıń páti menen terektey sulaǵan... Sondaǵı xannıń biyge qoyǵan talabı: yabı ruwına shabıwıl jasatıw, kenegeslerdi talatıw, qıtaylarǵa Esengeldisin biy etiwge talaplanıw...

—Sonnan xan ne óndirmekshi deysiz be? Kóp nárse óndirmekshi eken. Ózimizdi ózimizge talatıp, shúyik bolǵan gezimizde moynımızdan qısıp-qısıp ılaqtırıp, kewline ne kelse, áwladımızǵa sonı qıldırmaqshı eken. Túsindim. «Jawda da bir úyiń bolsın» degen. Xan xızmetinde tabınnıń bir jigiti bar eken, xan awılına aparılǵan aqshamı basıma qarawıl bolıp, xannıń buzıq niyetin sol sıbırladı, — dep Irısqul biy haq kewilli haqıyqıy dos qazaq jigitlerin kútá maqtanısh

306

etip sóyledi. Tamaq beriw qadaǵan etilgende qaltasına pisken gósh salıp kelgen bazı bir xan qarawılların eslep, olarǵa

«alla ráhmeti jawsın» dep qoyadı. Tabın jigiti bir saparı qashırmaqshı bolǵanda, onnan sońǵı basına túsetuǵın múshkildi kóz aldına keltirip, qashpay qalǵanın aytqanda, tıńlawshılardıń birazı tańlandı:

—Qashıw kerek edi, — desti.

—Birewge kúlki, ekinshige — kóz jas. Ózim kúlip ketip onıń kóz jasına qalǵım kelmedi, — dedi Irısqul biy.

Tiri kelgen biyler amanlıqtaǵı óz orınların aldı. Áliy biydiń biyligi ózine qaytarılıp, Amanlıq nókerlikte qaldı. Irısqul biy ornına jalǵız ulı Tórequldıń biy bolǵanın esitkende ishi ǵım etip «izinde bar ońalar degen usımeken» dep quwanıp turdı da, ulınıń jarımesligin eslep, «sorı qaynaǵan mómin xalıq, aǵashqa baǵın deseń, baǵına beredi» dep, astınǵı ernin tisledi. Bunısın hesh kimge uqtırmawǵa tırısıp, astınǵı juqa ernin jalaǵan bolıp, ketik tisleri menen bir qamtıdı. Hár istiń izine baǵıwdı oylap, heshteńe demedi de. Biraq, elge kelgendegi belin búkken hádiyselerge qosımsha Murat shayıqtıń óz kózin ózi shanshıp shıǵarǵanı haqqındaǵı xabar awır oylanttı. «Sonsha qatal sawashlarda beli búgilmesten, pútkil eldiń tuwı bolıp alda júrgen adam ne ushın usınday ázzilik etti? Ne múddáhási bar eken? Aljıǵan ba? Teris qaytıp satqınlıq etpekshi boldı ma eken? Tásil menen ustanı miyman qılıp, isler isin isletkennen keyin artı ashılıp qalıwınan qorqqan ba? Óz gúnasına ózi hawlıqqan ba? El dúmpiwine shıdamay ózin-ózi jazalaǵanı ma? Múmkin, solay shıǵar. Aqırı, ashıw ústindegi xalıq tutıp alıp áyle-páylesine qaratpay kózin oysa táájip pe? Biziń xalıq ózgege ilaj ete almaǵan menen birbirin jazalawǵa teperish. Qaraqalpaqtıń minezin shayıqtan jaqsı biletuǵın adam joq. Álbette, solay...»

Irısqul biy sońǵı pikirinde toqtap qaldı. Murat shayıqtıń halın sorawǵa barmadı. Bir kúni dalaǵa shıǵıp turǵanda, hesh qanday dábdebesiz, esiginiń aldında attan túsken shayıqtı kórdi. At qosshısı Seydulla dáw bayaǵısınsha izinen júriwdiń ornına aldında, qamshısınıń bir .ushınan uslap jetelep kiyatır. Kirshiksiz aq basına bárha sulıw oralatuǵın sállesi kirlepti, bir shekesine awıptı. Shayıqtı kórse, uzaqtan sálemlesetuǵın ǵarrı biy tura berdi. Húkimdarın xabarlandırıw maqsetinde Seydulla dáw birinshi sálem berdi. Irısqul biy qabıl etip,

307

shayıq penen qol alıstı. Sonsha waqıt kórmegenine shayıq qamsıqsa da, Irısqul biydiń miriwbeti burınǵıday bolmadı. Úy iyesiniń dawıs tolqınına qarap, «ishkerileń, xosh keldińiz» degen sózleriniń keri mánisin hár bir aqıllı adam ańlaǵanday edi. Shayıq heshteńege máni bermedi. Qaptal betke tóselgen aq kiyizdiń ústine saqqa júgindi. Amanlıq-esenlik sorastı. Irısqul biy bul saparı ózin ábden qıstı. Jadıramadı. Kóp sóylemedi. Shayıqtıń kózleri kórmese de, Irısqul biydiń azǵın shırayın, búgingi miymandoslıǵın, júregi menen kórip otır. Biraq minlemedi. Aqırı, shıdamadı.

— Ázizim, Irısqul biy, — dedi aldındaǵı chay kesesin qarmalanıp otırıp: — Ózgergenseń. Men de ózgerdim. Mine, keseni tabalmay otırman.

—Janıqaslıq qılsańız kerek, shayqımız.

—Kelgeniń jaqsı boldı, ázizim. Bolmasa, ishimde ápketejaq gápim bar edi. Aytayın saǵan. Meniń ómir jolım ózińe ayan. Bar aqılımdı, bar kúshimdi, matam qalpaǵın kiyip «qaraqalpaq» atalǵan eldi el qılıw ushın jumsadım. Bul dúnya ashshı ayranǵa tolı bir shirik mes eken, bir jaǵın piteseń, ekinshi jaǵı tesiledi. Jaqtı dúnya bárhama shebekeyine qaradı maǵan. Eń sońında úyimdegi áziz miymanım, súyikli orıs usta Vladimir urlandı. Haq edim, xalıqqa tiriley masqara boldım. Ilaj qansha? Dúnya qılapqa, bir-birewge qaslıqqa zor eken. Túsindim. Sóytip haramılıqqa, urlıq-ǵarlıqqa tolı bul jaqtı dúnyanı talaq ettim. Kórmeyin, kúymeyin dedim, ázizim, Seydulla bolsa maǵan pısıq. Sen de azıwı mújilgen ǵarrı arıslansań. «Murat shayıq bul dúnyadan solay-solay waz keship, talaq etipti» dese, bizden sońǵı jaslar inanıp, qıyınlıqtan qorqıp jasawdan waz keship júrer, túńilip júrer. Bul jaqtı dúnyanıń lázzeti menen zahmetin hár kim ózi kózi menen kórsin. Sol ushın usı gáp usı jerde qalsın, ázizlerim.

Irısqul biy óziniń Murat shayıqqa qılǵan ókpe-giynesine, gúmanına pánt jep, astınǵı ernin qattı tisledi, mújilgen tislerdiń ne kúshi bolsın, shanashı shıqqan astınǵı erninde araları eki eli eki tistiń batqan izi qaldı...

Qonıp, azanda, qádimgisinshe degishpe menen qaytqan Murat shayıqtıń, kesh bolǵanda, qudıqqa jıǵılıp ólgeni haqqında xabar keldi...

— Waq, jalǵanshı dúnya! Jaqsı bolıp júrseń de, jaqsı at penen óliw joq eken, — dep sarsıldı... Irısqul biy.

308

* * *

Amanlıq biylikten bosaǵanın Aqbiydayǵa ayta almay isinip jar salıwǵa sál qalıp otır.

Aqbiyday onıń ashıwın bayqap, qılpıldap xızmet qılıp júr edi, shıdamadı. «Jaw qolına túsip nahaqlıq etkenim qaytadan yadıńa túsip otır ma?» degen qıyal menen, daladan bir qaq jańǵıl ákelip onıń qaptalına qoydı, jawırının ashtı.

— Ur, begim, ashıwıń tarqasın. Meniń de gúnam jeńillensin! Amanlıq qaq jıńǵıldı uslap, urıwǵa qolaylasıp turdı da qayırıp bırsh

etkizip sındırıp, otqa tasladı.

— Begim, bileseń be, usı úydiń quyashı senseń. Júzińdi bultqa bastırsań óz úyiń qarańǵılanadı...

Amanlıq juwap ornına suwıq demin alıp gúrsinip, bir qaptalına qıysayıp, hayalına dastıq áper demesten, panasız kúnlerindegi ádeti menen alaqanın dastanıp jattı.

Aqbiyday eriniń nege qapa bolǵanın erteńine, úyine kelgen kempirlerdiń sıpsıń gáplerinen esitti. Endi ǵana bir uwıtın tawıp erine táselle berdi.

—Gúrsinbe, begim. Meniń kókemniń bir násiyatı bar edi. Adam búgin óziniń qay záńgide turǵanın bilgisi kelse, keshegi záńgisiz kúnin kóz aldına keltiriwi kerek...

—Begim, quday kópsinbesin, perzent kórejaqsań.

Amanlıq quwanǵanınan sóz tappay, hayalın bawırına qattıqattı qısıp, mańlayınan, eki betiniń almasınan shorp-shorp súydi...

Tań aldında, «Murat shayıq ózin qudıqqa taslap ólipti» degen xabardı esitip, ekewi birden, tóseginen jılan shıqqanday, sekirdi. Bosaǵasın atlamay-aq, Aqbiyday sıńsıp, Amanlıq

«waywaylap» jılawı menen, shayıqtıń úyine qaray juwırıstı. Shayıqtıń ólimine jılamaǵan maqluq qalmaǵanday uw-shuw.

Hár kim hár jaqtan bir kólge quyǵan bulaqtay úzliksiz aǵıp kiyatır. Esiktiń aldında kelige otırǵan Mamannıń eki qolı mańlayına tirewli.

Solq-solq jılap otır. Onıń hesh qashan, búytip jılaǵanın kórmegen Amanlıqtıń kewli buzıldı. Aqbiyday da jıladı. Olardıń sesleri ulı-shuw qum-quwıt seslerge shúmip ketti...

309

23

Almagúldiń quwanıshı bir maydanlıq quwanısh eken. Xannıń ózin kórgende, qasqır kórgen qozıday, qatınek suwpınıń qoltıǵına tıǵıldı. Paydası ne? Xan larsıldap, qatınek suwpı shıqılıqlap kúldi.

—Naz, naz! Seniń basqalardan usı nazıń artıq, — dep, xan jabaday qolların sozıp, Almagúldi ózine tartıp, qatınek suwpınıń qulaǵına sırt etkizip shertti. Jalań put qatınek suwpı tóbesinen bir shóńkerilip túsip, jas xannıń ishek-silesin qatırıp, shıǵıp ketti.

Sharshap kelgen be, yamasa kúle berip dińkesi qurıǵan ba, xan haldan ketip qara suw bolıp terlep, óliktey sozılıp jattı.

—Qáne, ayaq-qolımdı qıs.

Almagúl qáddin tiklep otırdı.

— Hámme jerimdi uwqala. Xan tilegi bárjay etilip atır...

Xan sáskede túrgelip ketti. Túni menen kózi ilinbegen qız endi mızǵıp alajaq bolıp, dastıqqa bas qoyǵanı sol, qatınek suwpı jańa sharıq, bir jumaq paxta menen kirdi.

— Mine, xanımsha, saǵan ádeyi soǵılǵan. Iyireseń.

Qızdıń júregi suw etti. «Áne, endi biziń de kórgenbilgenimiz paxta, sharıq bolayın degeni» ...Oyı ıras shıqtı. Xan háptesine ya ayına bir kelse keledi, kelmese onıń xabarın alatuǵın adam joq. Esigin qatınek suwpıdan basqa jel ashıp, jel jappaydı.

Talabı keshke shekem pilte basıw, yarım qarańǵı tórt diywalǵa qısılıp, sharq iyiriw, zarlanıw, gúrsiniw... boldı. Bul ańsatqa túspedi. Ishi dútkeshke aylanıp, hesh jerge sıymaydı. Eli, ájaǵası, kishesi kóz aldında turǵanı... Bazdabazda qatınek suwpınıń ruqsatı menen baǵqa shıǵa qoysa, eki kózi jawtańlap at seyistiń sálle asqabaqtay qurashın izlep, diywal tamanǵa tigile qaraydı. Ol da batqan kúndey. Joq, joq... Diywaldıń jarıǵın sıbap jiberipti. Ústinde olay-bulay shapqılasqan pıshıqlar júredi, top-top bolıp juǵırlasqan shımshıqlar otıradı. Palapanların ertken shımshıqlar onıń júykesin qurttı. Eline sálem tapsırǵan shımshıǵına usas shımshıqlar ushıp júredi...

«Kórmeyin, kúymeyin, sarı shımshıq elime sálem áketti degen isenimim jaqsı» dep, soń baǵqa

shıqqandı da toqtattı.

310