Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

boldı. Ásirese, miylerin aylandırǵan nárse kún jılıtqannan urı-ótiriktiń kóbeyip ketkeni. Bir topar malı áljiwazlaw padashılar menen bólinse bolǵanı, padashı da qaytpaydı, mallar jer jutqanday joǵaladı. Jılqımanlar kóp shaǵınatuǵın bolıp ketti. Túnde birewi kóz ilindirse bolǵanı, tap qasqır kibi ańlıp turǵan baspashı joq jerden jılqılarǵa shawıp, ishindegi júyrik birewin mine qashadı. Onı quwsa joldasları innen shıqqan qumırsqaday kóbeyip, qalǵan jılqıların mine-mine qashadı. Sol ushın birew-yarımınan ayrılsa, hesh gáp, deydi de, jılqımanlar aldındaǵısın dúrkiretip aydap, awıllarınan qashıqlamaytuǵın boldı. Tonawshılar kimler? Bul sorawǵa shopanlar da, padashılar da, jılqımanlar da bir juwap beredi.

— Qaraqalpaqlar!

Juwap Ayǵara biy menen Sedet kereydiń ózlerin inandırmaydı. Múmkin emes!?

Biraq izi ada bolmadı. Adamları shaǵınıp kele berdi. Urı qaraqalpaq jigitleriniń páteńgisine shıdamaǵan Sedet kerey, olardıń basshısına barıp júz qızartısqannan kóre Ayǵara biy menen másláhátleskendi maqul taptı.

Miymandos Ayǵara biy ózine tán kishipeyilligi menen, alıstan aldınan shıǵıp atın jılawladı, jas biydiń shırayınan, qasına ertken joldaslarınıń keyiplerinen qanday ashıw-giyne menen kiyatırǵanın uqtı. Biraq, aldı menen ózi gáp baslamadı. Óytse, óz awılınıń shaǵımın aytıp, jılaǵannıń aldınan ókirip shıqqan boladı. Olay etkeni — eki ruwdıń dawısın qostırıp, qaraqalpaqlarǵa qarsı ıza otın alıstırǵanı. Sonlıqtan, túkirigin jutınıp Sedet kereydiń ózi sóylewin kútti. Jas biyde qızbalıq joq edi, sol ushın ol da birden gáp baslamadı, hal-jaǵday sorasıp, qádimgisinshe sóylesip otıra berdi. Ara-tura óz teńlesi Mırzabek penen degiship, álle qanday kúlkili sóz tabadı da, jańa dónip kiyatırǵan ashıwdı bulttay tarqatıp jiberedi.

Gáp Abılqayır xan ústinen dawam etti.

— Qaraqalpaqlardan basıp alǵan qara malınıń ózi jigirma mıńnan artıq eken, — dedi Ayǵara biy tamsanıp. — Bilmedim, bul ne qılǵanı,

—Ándamlı qudamdallı el edik.

—Xanımızdıń tabanı ǵıjlaǵan qoz ústinde-aw, dep shamalayman. Tabanları úlbirep kúygen kúni jáne kimnen járdem sorar eken?

281

Sedet kerey ózin tolqıtqan bul sorawdı ortaǵa salıp, túlki teri tumaǵı astınan kóringen uypa-juypa ósik shashın sıypadı, qıyıq ǵana kózlerin, aldındaǵı qara chay quyıwlı keseden almay oylı qaldı. Ayǵara biy ol óz oyın aytıp otır eken degen qıyal menen juwap beriwge talaplanbadı. Mırzabek aqıllı biylerden sóz úyrengisi kelip, eki qulaǵın olardıń áńgimesine berip, tınısh otır.

Ot jaǵar kirip, dalada bir jılqımannıń qos at urlap baratırǵan eki urını tutıp ákelip turǵanın xabarladı:

Urılardıń kimler ekenin burınnan biletuǵınday-aq, Ayǵara biy albıramadı. Miymannıń tınıshın alıp gápti bólmew ushın.

—Tólede saqlay turıńlar, — dedi.

—Qaraqalpaqlar ma? — dep saldı Sedet kereydiń joldaslarınan biri shıdamay?

—Dál ústinen tústińiz?

Ayǵara biydiń mańlayı jıyırıldı.

— Jaqında da eki jigitin tutıp jiberdik. Biysharalar ne is qılsın?

Bul túlki zamannıń izinen jetiw ushın tazı bolıp atırǵan. Jetkerse bul zaman? Jetkermeydi, Sedet, bileseń be, jetkermeydi. Esitiwime qaraǵanda, olar barlıq ash jalańash jetimlerge erk berip, kóringendi talay beriń degen. Hár kim ózi mingendey at tapsın dep buyrıq bergen. Dana Maman biyi buyrıq etken.

— Sonda...

Sedet kereyge sońın aytqızbay Ayǵara biy dawam etti.

— Sonda biziń menen ne jumısı bar demekshimiseń? Albıraǵan úyrek aldı-artınan súńgiy beredi. Ne qılsın? Ásker toplayjaq. Elin jıynayjaq. Xansız — bassız qaldı. Esengeldi degen júwernemegi xanın óltirip, ruwın kóshirip áketken. Sedet shıraǵım, kelgeniń júdá jaqsı boldı. Dana Maman biyi júdá qorlanıp kelgen deydi. Aq patshadan alǵan jarlıǵın Abılqayırdıń tonawshılarına aldırıp, ózi ólim halında eline quwısqan deydi. Barıp hal jaǵday da sorasa almadıq. Bileseń be, adam albırasa shalshıq suw da teńiz bolıp kórine beredi. Kishi júz elin shapqanı ushın olarǵa qazaq bále kórinedi. Jalańayaq jetimleri mınaw tabın yamasa kerey, álim yamasa jaǵalbaylı, yamasa aday eken, tiymeyik, al mınawsı Abılqayır xandiki eken, bassalayıq dep saybaǵıslay ma? Atı qazaqtıń bári jaw kórinip júrgen. Ekewimiz eline barayıq, aqıllasayıq. Ozsa nókerlerine on-on besten at bereyik.

282

Bul aq kewillilik, kókiregi keń jomartlıq otırǵanlardıń hámmesinde álle qanday ayanıshlı sezim oyattı. Ayǵara biyge degen jaqsı intizamlıq payda etip, hámme ózinshe ráhát taptı. Jas úlkenleri maqullap bas shayqadı. Sedet kereyge de namaqul túspedi. Kózleri oynaqshıp, jańa tutılǵan urılardı házir bosatıp jiberiwdi ótingisi kelip otırdı.

Ayǵara biy onıń oyların kózlerinen uqtı. Urılardı házir aldına ákeliwdi buyırdı.

Qolları artına qayrılıp baylanǵan, tamırları taramıstaramıs eki jigit qosaqlasıwı menen úyge kirdi. Qulaqları atqulaqtay tabırayǵan tandır bas, qısıńqı kózli, jilikleri qap-qara, kir-kir ayaqları maladay aldınǵısı on segiz-jigirma jaslarda, ekinshisi ele on eki-on úshten aspaǵan bala. Kishisi sharshasa hám ash bolsa kerek, jas úlkeniniń iynine ósik shashlı basın súyep, tómen qarap turıptı.

— Sizlerge ne kerek edi?

Sedet kerey jaslıq etip Ayǵara biyden burın soraw berse de, jas úlken biy minlemedi.

—Aytıńlar, ne kerek edi? — dep ol xoshlap qoydı.

—At kerek.

Pikirinen qaytpay birden juwap bergen jigit qazaq biylerine unadı.

—Atıń kim, úlken urı?

—Atım Kewlimjay. Biz urı emespiz, urlasaq óz malımızdı urlap júrippiz. Sizlerdiń zorlıq penen áketkenlerińizdi qayta urlaymız.

Biyler bir-birine qarasıp, kózleri menen pikir alıstı.

—Hár qaysısına bir at mindir, — dedi Ayǵara biy, ergenekke súyenip turǵan jılqımanǵa. — Kewlimjay, awılıńa aytıp bar, kelesi piyshembige shayıqqa sálemge baramız. Sedet penen Ayǵara keledi de.

Kútilmegen aqıbet hámmeni tańlandırdı. Óz qulaǵına ózi isenbey

Kewlimjay kesirtke kórgen tawıqtıń qarası menen moynın sozıp, Ayǵara biyge bir shekeley qaradı, qasındaǵı joldası kúnge qaraǵan ayǵabaǵar gúlindey ashılıp, jerden Kewlimjayǵa kúle qaradı.

Olar shıǵarıldı.

283

* * *

Mamannıń oylap-oylap, aqırı, jetimlerdiń qosına baslap kelgeni nátiyjesiz bolmadı. «Qaraqalpaq balası kimnen kem? Búldirgenlerdiń ústine barıp búldiriwi kerek. Bilsin, xalıqtıń xalıqtan kem emesligine isensin!...» Onıń bul ızalı, ruwx beriwshi gápleri hámmesinde de belgisiz kúsh payda etti. Kewlimjay birden quwandı:

— Ruqsat bolsa at tawıp minemiz, — dedi.

Basqaları onıń juwabın tákirarlap... «awa, awa..» dep jabırlastı. Jaqında ǵana olardıń ózgelerdi talamawı, urlıq etpewi haqqında pikirlesip násiyatlap ketken Amanlıq ta sol saparı ózgerdi. Qara páreń júzi kúlimlep, Mamannıń pikirlerin quwatlaǵan túr bildirip, hár gápine bas iyzedi.

Sizlerdiń bir nárseńiz ushın hám isenemen, hám quwanaman,

— dedi Maman júdá kewilli keyipte. — Sizlerdiń ruw-surıw menen isińiz joq. Ruw qız alısqanda sorasılmasa, kerek emes. Eń baslısı, bárimiz

sińdi.

— Durıs aytasız, biy aǵa. Basımızda qalpaǵımız jırtılǵan menen ızası kókiregimizde qalǵan, — desti.

Úy-dáskelilerdiń kóbisi qorası menen úyi arasında malınıń tezegin

Maman túsinetuǵın edi hám olardıń kópshiligine qádik penen qarar edi. Hesh nárseden biyǵarez, awılma-awıl gezip, aqıllı, aqılsız gáp aytqanlardıń awızlarına úńilip júretuǵın bul jetimlerdiń tereń mánili juwabına ırza boldı. Kóp jasaǵannan kóp gezgenniń kóbirek biletuǵınına burınǵısınan da bekkemirek isendi. Olar menen birge otırıp qaq góshlerinen isletip jep, eldiń basına dónip turǵan qáwipti kóbirek túsindirdi. Peterburgta, qaytısın jolda kórgenlerin maqtadı. Orıstıń Lomonosov degen bir balıqshısınıń balası payıw-piyada neshe kún jol júrip, úlken qalasına oqıwǵa kelip, ataqlı adam bolǵanın esitkenin, onıń, hátte, Sır boyına

284

kelmekshi bolǵanın da aytıp, balalardıń awzınan suw aǵızıp tamsandırdı. Sóziniń arasında Peterburgtaǵı Petro-Pavlov tas qorǵanı haqqında aytıp, wádesin orınlamaǵanlardı, óz xalqına qıyanet etiwshilerdi ayawsız jazalawdıń zárúrli ekenin eskertip qoydı. Balalar Petro-Pavlov qorǵanı haqqındaǵı gápti, demlerin ishine tartıp, júdá qorqınıshlı tıńlasa da, Maman biydiń házirden baslap-aq, sol Petro-Pavlov úlgisi menen Jańakent átirapınan yamasa ilgeride Borodinler qamalǵan úńgirden tas qorǵan salıw niyeti bar ma degen qáwip penen, betine jalt-jalt qarasıp otırdı.

— Qorqınıshlı-á? — dedi Maman olardıń oyların túsinip. Dana biydiń jaydarı júzinen súysingen balalar «jaqsı»

ya «jaman» dewdiń ornına tek ırjıyısıp kúlisti. Maman ol haqqında qaytıp gáp qozǵamadı. Qozǵamaǵan menen hámmesinde álle qanday qáwipli sezim oyandı. Maman sóylese, hár sózin danalıq dep túsinip, baslarınan rehimli alaqan sıypap atırǵanday, gásine tańlanıp, gásine qozǵalısıp, tamsanıp otırǵan balalarǵa endigi aytılǵan hár sóz, basların sıypap ótip turǵan qırlı tas kesektey elesledi. Sońınan óz eliniń bir kesegin orınsız qozǵamawǵa, uzaq awıllardan, júdá uzaq awıldan at urlawǵa, at ushın júrip, qolaylı oljaǵa tap bolıp qolǵa túsirse, tapqanların ámengersizlerge bólistiriwge, házirgi bar góshlerin kóp balalı ash úylerge ózleri búgin-aq aparıp beriwge ıqırar etisti.

Maman kelesi kúni bul isleri jóninde Murat shayıq penen keńesip edi, ol biraz narazılıq bildirdi. Ásirese, onı narazı qılǵan nárse hámmeni urlıqqa iyteriwi boldı.

— Basqa ilaj joq, ata, — dedi Maman. Bul túlki zamanda qasqır bolıwǵa talaplanbasań, kún joq kórinedi.

Shayıq óz pikirinde qaldı, biraq qarsılaspadı. Sóytip, Maman barlıq jaslardıń urlıq etip at tawıp miniwine ruqsat berip jiberdi.

El xansız qalıp, birotala pıtırap ketpewi ushın shayıq penen Maman keńesip, sol kúni-aq Xelwet tarqan, Esim biy usaǵan kátquda jas úlkenlerdi jıynap el aralawǵa, kimler kóshkenin, kim qalǵanın, kimniń óli-tirisin anıqlawǵa shıqtı. Ólgen biylerdiń orınlarına balaları bolsa, balaların, bolmasa, awılı qálegen adamlardı biy qoyıp shıqtı. Qońırattıń kóshpey qalǵan ruwları basında burınǵı biyleri qaldı. Urlanǵan

285

Irısqul biydiń ornına ulı Tórequldı, Súyindik biydiń ornına inisi Shamurattıń abırayın kóterdi. Eń úlken biyi Dáwletbay biydiń óliminen soń basqı tapqan Qıtay ruwınan da birazları joqarıǵa Sırdı jaǵalap, birazları Esengeldiler izinen Xorezm tárepke kóshipti. Degen menen, basım kópshiligi qozǵalmaptı. Olarǵa da qońıratlarǵa qollanǵan ádisin qollandı. Dáwletbay biydiń ornına, Qurbanbay atlı balası erjetkenshe, dep kátquda káywanı hayalı Sháriypaǵa pátiya berildi. Kenegeslerdiń kóshpey qalǵanlarına Nuralı biydiń ulı Toxtapolat saylandı. Hámme ruwlardıń tabaqlısı, birliklisi «tabaqlı»lar bolıp shıqtı. Ótken urısta teń jarısı joq bolıp, on bes shańıraq aman qalıptı. Tirilerinen basqa jaqqa kóship sepsigeni joq. Ruwdıń jas úlkenleri el birligin buzbaymız, ata shınjırın úzbeymiz dep urısta qaza tapqan YUsip baydıń ornına emiziwli ulı Mamandı biy dep daǵazalawdı talap etti. Jalayırdıń Esim biyinen basqalarınıń ornı da solay tolıqtırıldı. Yabılardıń dereksiz ketken, bende bolıp ketkeni de biymálim Áliy biyiniń zúriyadı bolmaǵanı ushın Maman biydiń tilegi menen Amanlıq biy dep daǵazalandı.

Ómir ushın tartıslar, ádawatlar toqtamadı. Burınǵısınan beterirek dawam etti. Jetimlerdiń, jaslardıń basqa jaqlarǵa birlikli túrde urlıq etip turıwı hár ruwdıń gileń taza biylerine tapsırıldı. Hámmesine ádil basshılıq etiw Mamannıń jumısı bolıp qaldı. Ol bárine de kóndi. Bazı aqshamlarda qasına eki-úsh jigit ertip, alıs awıllarǵa, orta júz tamanlarǵa ketip, jekke-siyrek atlılardı, jolawshılardı tonawǵa qatnasıp júrdi.

Degen menen, oylarınıń iske asıwı júdá shaqqanlaspadı, is tosań bara berdi, ne ilaj, shıdaw kerek. Qazaq dalalarında bulardan basqa da urısayaq kóp. Tapqanların ózinen zorlarǵa aldırıp, eki barmaǵın murnına tıǵıp bos qaytıwshılar da bolıp turdı, tutılıp bir múshesinen ayrılıp mayıp bolǵanlar tabılıp turdı, ara-arasında urlıqtan ólgenler de bolıp turdı. Biraq, bunıń menen heshteńe toqtamadı. Maman biydiń «túlki zamanda qasqır bolıwǵa talaplanbasań kún joq...» degen gápi hámmesine jollama jaraq bolıp, hesh kim túlkiniń aldında tawıq bolǵısı kelmedi, halınıń kelgeninshe qasqır bolıwǵa urındı.

286

Sóytip, úlken biyrehim shabıwıldan sońǵı payda bolǵan únsiz, ádawatsız kúnlerge tıyım salındı. Awıllar arasında janlı shawqımlar payda boldı, sırttan tıńlaǵanǵa birew menen birew urısıp atırǵanday emes, al ashıqtan-ashıq júdá kewilli keńesip, bir-birin xoshametlep atırǵanǵa usaydı...

Túngi shabıwılınan hesh nárse túsire almay, bos qaytqanlıǵı ushın kewilsiz sharshap kiyatırǵan Mamannıń aldınan Kewlimjay shıqtı. Astında shubar at. Er-turmanı dúziw. Qasındaǵı on eki jasar Bóribaydıń da arıq ǵarrı torısı bar. Kewlimjay más. Uzaqtan shawqımladı:

— Maman aǵa, ha, Maman aǵa!

Mamannıń uyqıdan qalǵan kózleri shayday ashıldı:

—Oń bolsın!

—Áwmiyin! Meni áljuwaz deydi-aw, Maman aǵa. Áljuwaz degenlerge óshegisip, mına osıraq Bóribaydı erttim. Irasın aytıw kerek, bul balanıń atı bóri bolǵan menen joldası — aǵası bórilik etti. Qazaqtıń ortan qolday eki jigitin bir ózim attan awdarıp bayladım, meni Alpamıs deń ya Qoblan deń. Qáne, Maman aǵa, óz awızıńızdan aytshı. Alpamıs...

Qoblan, qáne, qáne..

—Alpamıs! — dedi Maman kewilli.

— Áne osıraq, saǵan ayttım, mende Alpamıstıń kúshi bar, — dep Kewlimjay atın ókireńletip barıp, ǵarrı torıda quyashtay kúlip otırǵan balanı qamshı menen túrtti. Ol sarǵısh tislerin kórsetip quwanıshlı ırjıyǵannan basqa heshteńe demedi.

Maman Kewlimjaydıń kúlki ushın maqtanıp atırǵanın túsinip, ishindegisiniń barlıǵın aqtarıw ushın atın burdı.

—Ayda, Alpamıs, Bektemirdiń tawıp ákelgen atın kóremiz.

—Ayda! — dep kewilli Kewlimjay joldasınıń atın ózinikinen burın urıp, aldına saldı. — Maman aǵa, ırasınan keleyin, Ayǵara biy dáryaday keń peyilli adam eken. Jigitlerine tutılıp edik. Bosattırdı hám at mindirip jiberdi...

Gúllán qazaq sonday bolǵanda ma?!

* * *

Amanlıq yabınıń bir kálátá awılına biy, dep daǵazalandı. Amanlıq biy!... Hám tańlanǵanday, hám inanbastay hádiyse. Hámme hayran. Jaqında ǵana moynına dorbasın asınıp júrip, búginligi

287

atqa minip biylik dárejege jetkenine ózi de inanbaydı. Kókirek quwanıshın Aqbiydayǵa ayta almadı, inanbawı múmkin. Bálkim, túsi shıǵar! Inanbay oylı jatır, ayaqların ayqastırıp shalqasına jatır. Ilashıqtıń dútkeshinen ara-tura aǵıp ótip turǵan aq bultqa qarap, baladay shóp shaynap jatır. Zayıbı onıń kúndegisinen ózgeshe keypin ańlap ya quwanarın, ya qıynaların bilmey moynın sál sozıp qaradı, eriniń awzında shóp, eki eziwinde kúlkiniń izi.

— Begim, biykeshten xabar joq pa?

Amanlıq oǵan Almagúl jóninde de hesh nárse esine salmawın eskertip qoyǵan edi, shıdamadı. Biyshara ne qılsın, saǵınǵan. Eń jaqın sırlası edi. Ol «kishe» degen sózdi sonday náziklik penen, álle qanday jumsaq qılıp aytqanda, Aqbiydayǵa «kishe» degen sóz «apa» degendey esitilip, bawırı eljirep sala berer edi. Amanlıqtıń joǵında ekewi bir-birine es, dúnyadaǵı eń joq nárseler haqqında árman etisip, qumırıday juǵırlasıp, sóyleser edi, shash juwısıp, bir-biriniń shashın órer edi, bir-birine ayna bolar edi. Sol biykesh joq. Onıń ústine Aqbiydaydıń kewli jaralı. Jaralı bolǵanda hesh qashan hesh kim em tappas jara... Sorlı usılardı eslep qansha qısınadı, qansha demigedi, júregi zárdege tolıp, awlaǵında ózine-ózi pıshaq salıp, ya asılıp ólgisi keledi, átteń janı tatlı ma, yamasa Amanlıqtıń shın muhabbetin qıymay ma, sirá óle almaydı. «Pal ushın uw-záhár... kúlki ushın kóz jas jaratqan... Gúlin súygen adam tikkennen bezbeydi». Amanlıqtıń usı gáplerin qayta-qayta tákirarlap, gúbirlenip, ózin-ózi jubatsa da, kewli bárha keńesgóy izleydi, qáne, sol keńesgóy? Biykeshi jas edi, jas ta bolsa aqıllılıǵına qarap «qudayım kempirdi qız kebine salǵan ba? dep ishinen tańlanatuǵın edi. Qáne, sarsıqlı demlerinde biykeshi bolıp, júrek zárdesin sıǵıssa, irińin aǵızsa... Oylanaoylana, barmaǵın tisley-tisley, júreginde qansha iriń toplandı, qansha mádde jatır. Tek bildirmeydi. Bunısı ábden janın jep, kúnnen-kúnge shóp bolıp azdı. Amanlıq onıń azıp baratırǵanın kórip júrse de, ilajsız. Zeynine tiymewge tırısadı. Jatsa tur demeydi, tursa otır demeydi. Aqshamı menen basına qolın dastıq qılıp onıń kózlerinen aqqan jas shıǵanaǵın juwıp jatsa da

«jılama, shabazım» dewdiń ornına, ekinshi qolı onıń jipek shashların sıypalaydı...

Hayalınıń bergen sorawı Amanlıqtıń tánha waqtı xoshlıǵın tıydı. Jalmap atırǵan shóbin túpirip, tikeyip otırdı.

288

birine bileklerin dastıq qılısıp, shash sıypastı. Bir arqannıń eki talınday esilisti...

Azanda da kúndegisinshe ómir ǵalma-ǵalı dawam etti... Jetimlerge, atsızlarǵa tapsırma berilip, hár kim ózine at tabıw mashqalasına túskende, hámme biylerdiń shaqqanı, sol iske belsene qızıqqanı Amanlıq boldı.

Ótken aqshamdaǵı atlanısında Bektemirdi atlı qılǵanına más. Amanlıq Aqbiydaydıń jambasına shıǵanaqlap, terleptepship chay iship otırǵanda, daladan Maman dawısladı.

—Amanlıq biy, barmısań?

—Barman, aǵa.

Ol terin sıpırmastan qoyanday atlıǵıp sırtqa shıqtı.

—Tayarlıq kórińler, qonaq kútesiz.

—Kimlerdi? Bildirersiz be, aǵa?

—Shayıq atamlar menen oylasıp-oylasıp sizikine túsiriwdi maqul kórdik. Piyshembige Ayǵara biyler keledi.

Aq jawlıǵın búrkengen Aqbiyday esikten suwırılıp shıǵıp, Maman biyge mirát qıldı:

—Ullı biy, attan túsińiz, suwsın ishińiz.

Mamannıń Aqbiydaydı kórmegenine kóp waqıtlar bolǵan edi, onıń azǵın shırayın kórip, «sen zulım jigit ekenseń ǵoy» degendey Amanlıqqa túksiyip bir qaradı da, Aqbiydayǵa burıldı. Almagúldi soraǵısı kelip ózin irkti.

— Suwsın alıp shıǵa ǵoy. Aqbiyday ılashıqqa súńgip kirip, bir zeren shalap alıp shıqtı.

20

Almagúl esine kelgende Abulǵazı xan álle qashan shıǵıp ketken edi. Bolǵan waqıyaǵa endi ǵana túsinip, birden ókirip jiberdi. Túnek ılay diywaldıń lárzem alıwına sál qaldı, eger onıń dawısı, qatınek suwpı qaraytuǵın kózdey tesikten shıǵıp turmaǵanda kúshli óksikten ılay diywaldıń paqsaları unırap sótiletuǵını da sózsiz edi.

Qatınek suwpınıń pálledey awzı ashılıp, ishek-silesi qatıp, tım-tırıs kúlip tur. Onıń ishektey jińishke barmaqların biriktirip turǵan qaqpash alaqanı jazdırılıp ketse, Almagúldiń óksigin tıyıw imkaniyatı bar. Soǵan da batına almay, suq barmaǵı menen, qan-jini tazalanǵan qarınday

290