Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov
.pdf
Aradan kóp ótpey, olardı sırtqı isler kollegiyasınıń sarayda Bestyujev penen birge bolǵan baslı xızmetkeri qabıl etti.
26-avgust kúni qaraqalpaq elshileri Petr birinshi dáwirinde salınǵan senat jayına shaqırtılıp, olarǵa patsha ırza bolǵanı, tilekleri qabıl etilgeni jazılǵan Jarlıq (Gramota) tapsırıldı. Kóp uzamay elshiler eline qaytatuǵın bolıp, Mamanǵa patshalıqtan, ústi teri menen jabılǵan, kerek emes
jaǵdayda jıynap qoya beretuǵın, tórt degershikli, temir |
kósherli |
sulıw |
kúyme |
inam etildi. |
|
Olarǵa Dmitriy Gladıshev jáne qosıp qaytarıldı, |
|
Sankt-Peterburgqa kelip ármanların iske asırıp diydine jetken Maman kóz jas tógip qala menen xoshlastı da, eline tez jetiwge asıǵıp, kúymege jegilgen atlarǵa ózi qamshı kóterip, shúwledi...
6
Gúz kirdi.
Mamannan ele derek joq. Elshiler jóninde xabar biliw ushın
Orenburgqa jiberilgen Xelwet qaytıp kelmey atır.
Murat shayıq hár kúni azanda álle qanday bir jańalıq esitetuǵınday bolıp oyanadı, tım-tırıs. Sonnan keshte óli tósekke kirgenshe jáne xosh xabar kútedi, joq, joq.
Onıń janına qosımsha egew salatuǵın waqıyalardıń biri qońıratlardıń háreketi. Olar mańǵıt ruwın páteńge keltirip kóshirdi, endi jáne birewlerge awız salmasa... Patshaǵa jiberilgen Axidnamaǵa atı jazılmaǵanı ushın Irısqul biyi ashıwlı. Adamlar menen sóylese bermeydi, shayıqtıń ózine de onsha ashılıspaydı.
Shayıq hesh jerde turıp ya otırıp taqat ete almay, awıldıń arqasındaǵı keń jazıqlıqqa shıǵıp dem alıwǵa hám jekke júrip jol qarawǵa ketip baratırıp Amanlıqtıń úyiniń ústinen ótti. Onıń qaynatası berip jibergen jańa otawdıń ele tigilmey, ılashıqqa taqap jıynalıp qoyılǵanın kózi shaldı.
— Amanlıq!
Ishten Aqbiyday juwırıp shıqtı.
— Ele kelmedi, ullı shayqımız.
Murat shayıq basın shayqap sál gidirip turdı da:
191
—Qızım, maǵan arnawlı jibergen sıylıqları ushın ákeń Ayǵara biyge kóp-kóp raxmet! — dedi. — Ózlerińizge inam etken otawdı qashan tigesiz?
—Maman biy kelgen soń toy berip tikpekshimiz.
—Há, bárekelle! — dep shayıq únsiz júrip ketti.
Awıldan bılayıraq shıqqanda izinen jaydaq atlı jetip «tabaqlı» ruwınıń basshısı YUsip biydiń ullı bolǵan toyına xabar ayttı.
«Tabaqlı» bas ruwlardıń hesh qaysısına kirmeytuǵın kishkene ruw. Barlıǵı bolıp otız shańıraǵı bar. Azlıǵı ushın orıs patshasına jazılǵai axidnamalarǵa da qosılmadı, durısıraǵı, qosılıń dep olardı kózge ilgen de adam bolmadı.
YUsip biy ulınıń atın jurt úmitin artıp otırǵan Mamannıń húrmetine
Maman dep qoyıptı.
Bul bópe Maman biy Peterburgqa ketkeli elde tuwılıp, atı onıń húrmetine Maman qoyılǵan úshinshi bópe edi. Bunday saltanatqa barmaw múmkin emes. Murat shayıq izine aynaldı da, at qosshısına Izbasar bahadırdı hám Áliy biydi ertip shıǵıwdı tapsırdı.
«Tabaqlı» ruwı ózleriniń az sanlı bolǵanı ushın ba, bári bir adamnıń balasınday miymandos, kóp posıw sebepli úlken ruwdan kishireygen, al miymandoslıqtıń úlgisi pútkil elge usı ruwdan tarqalǵan degen gáp bar...
Murat shayıqlardı hámme awıl kútip, bir top balanı túye órkeshindey tóbeshik qumnıń basına mingizip, jol qaratıp qoyǵan eken. Olardıń aldına awıl adamları japa-tarmaqay juwırısıp, at jılawlap, shayıqtıń ayaqlarına shań tiygizbey kóterip aldı.
Shayıq penen Irısqul biy arasındaǵı alakózlikti ele esitpegen, sezbegei YUsip biy burınǵı tártip boyınsha olarǵa bir otaw sazlatqan edi. Shayıq sonda kirgizildi. Basqalar erte kelip otır edi. Shayıqtıń kirip kiyatırǵanın kórip bári tikeydi. Tek Irısqul biy tikeymey, shayıqqa óz tórinen orın awıstırıw ushın sál jılıstı.
Aralarınan suwıq samal estirip, jurtqa biymálim sebepler menen birbirine alakózlik payda etip alǵan shayıq penen Irısqul biyge basqa biyler sın kózleri menen qarasıp, tereńirekten sır uǵıwǵa tırısıp baqtı. Bir-birine ashıwlı eki
192
jolbarıs usını sezse kerek. Hár qaysısı ózinde sırlı jıllı júzlilik saqlawǵa urındı.
Úy-ishindegiler menen bir qatar hal-jaǵday sorasıp bolǵan shayıq Irısqul biyge ádeyi burıldı:
— Tándarmısız, ázizim? Elińiz, aǵayin-tuwǵanlarıńız tınıshlıq pa? Eginlerińizde illet, mal-janıńızda ólimjitim joq pa?
Táńha ózine qaratılǵan sorawlarǵa juwap bermew, kópshilikte kórgensizlik bolatuǵının bilgen Irısqul biy utılmadı. Tuwrılap qaramaǵan menen suwıq qanlılıq saqladı. Juwap berdi hám óz gezegin qurı jibermey, orıs patshasınan qanday xabar-atar barlıǵı menen qızıqsındı.
Irısqul biy ózin júdá tınısh tutsa da, dawısında tasqatas soqqanday otlı shaqmaqtan iz barlıǵı anıq bilinip turdı. Shayıq sezdi. Onıń ózindegi usınday, otshaqmaqtı, «ázizim» sózi sırtqa tútinletpey, awzı bekitilgen oshaqtay tek ishi pısqıp qala berer edi. Al, tıńlawshıǵa ishte ne barı, bastırıwlı kúyinde, jıllılıq bergendey boladı. Sol ushın ba, ishki alasapıran tútinge shıdap, usı sózge ayrıqsha júk artıp, máni berip aytadı. Biydiń sońǵı sorawı júzegóyliktey sezilse de,
«ázizim»di jáne bir ret egep kóriw ushın juwap berdi.
— Orıs patshasınan ózińiz qansha xabar bilseńiz, men de sol qurlım bilemen, ázizim!
Bunnan sońǵı olardıń gápleri esilip kete bermedi. Hár qaysısı «pálenshe mereke buzdı» ataǵın almaw ushın salmaqlılıq, tınıshlıq saqlawǵa urınıp baqtı. Biraq jalǵan júz jıltırawlar ózlerine de, otırǵanlarǵa da payda bermedi, hámme sezdi. Eki jası úlkenniń ishki teke-tirespesi bir úzik qara bult túsip hawa shıǵar tesigin qoymay shańıraqtı qaplap alǵanday, úyde dem alıw qıyınlastı. Ótkir tumawdıń dem alǵanı sekilli álle qanday shurıldısı bar nápeslerdi payda etti.
Shashı qara, saqalı aq Dáwletbay biy jalańbaslanıp, tóbesin qasıdı, ol usınıń menen, dıqqat awdarıp, birewiniń kúlkili sóz aytıwına sebepshi bolarman degen edi, jorası Ubaydulla biydiń ornı olqı bolıp turdı.
Toydıń sárenjamı kirdi. Túrik qalıń erinlerine jezqanat shóje tislep turǵanday kórinetuǵın murtları bar, lopay awız bul jigit kirse, sebepsiz kirmeydi. Miymanlardıń xızmetke kewli pitip ya pitpey atırǵanı menen qızıqsınıp, eń tappasa,
13. T. Qayıpbergenov |
193 |
bir kúlkili gáp aytıp ketedi. Sonlıqtan miymanlar onı esikte kóriwden ózlerin kúlkige tayarladı.
—Shayqımız, — dedi ol biraz táshwishlirek, — Maman biydiń atqosshısı Amanlıq kelgen edi. Sizdi asıǵıs kórgisi keledi.
—Qaynatası yabılardıń bas biyi qılıp jibergen shıǵar, — dep selk-selk kúldi Irısqul biy. Dáwletbay biydiń de eki eziwinde kúlki oynadı. Esim biy shayıqtıń qabaǵı úyilgenin kórip sóylemedi.
—Kirsin!
Amanlıq hámmege qol qawsırıp bosaǵanı atlaǵan jerde saqqa júgindi. Shayıq onıń júzinen bir nárse uqqısı kelgendey tigildi: júzine óli shıray enipti. Eki betiniń alması suwǵa malıp sıqqan bózdey. Kózlerinde iriń qatıptı.
—Tınıshlıq pa?
—Házirshe tınıshlıq, shayqımız, — dedi. Amanlıq demin bólip-bólip alıp. Sóylesiwge de dińkesi joq. — Shayqımız, ádiwli biyler, men jaman xabar menen keldim. Toy ústinde aytajaq emes edim. Ayǵara atam: «Hesh jerge irkilme, úyińe qayrılma, tuwrı barıp ayt» degeni ushın májbúrmen. Tórt kóz túwel ekensiz, aytayın.
—Nege soza bereseń? — dedi Esim biy shıdamay.
Amanlıqtıń kózlerinen ter monshaqlap, tili sózge kelmey eki iyninen dem aladı:
—Abılqayır xan biziń eldi talawǵa niyetlengen...
—Abılqayır biziń eldi talawǵa niyetlengen!!!
Ortalarına bir ólikse ákelip taslaǵanday, hámme selk-selk etisip, kózleri uyalarınan shıǵıp kete jazladı. Murat shayıq Amanlıqtı shaynap taslaǵısı kelgendey tislerinen túpirik shashıp jekirindi:
—Ne deyseń?! Kim ayttı?!
—Ayǵara atam aytıp jiberdi.
—Awzıńa qum, áziz iyttiń tuwǵanı!
—Tawıp kelgen jańalıǵına qara, kórmediktiń...
Hár kim hár jaqtan awzına kelgenin aytıp Amanlıqqa dápinip atırǵanında gápke aralaspay, júzi surlanıp otırǵan Irısqul biy sóyledi:
— Bunsha ne hóktelik, adamlar? Esitken qulaqta ne jazıq bar? Má, bir kese chay ish. Bastan sóyle!
194
Amanlıq suwıp ketken chaydan lıq etkizip bir juttı.
—Qaynatamızdikine barǵan soń kelinshegimdi tez qaytarıp, ózim qaynatamızdıń anaw-mınaw islerine járdem eteyin, qazaq jigitleri menen tanısayın dep qalıp júr edim. Bir kúni qaynatamdı Abılqayır xan shaqırtıp edi, xannan dım qapa bolıp kelip maǵan «Balam, jaqsılıq degen shámshil boladı eken. Kóz tiydi» dedi. Sóytip, sóyley almay buwlıqtı, dirildedi. Bezgektey dirildedi. Soń jáne sóyledi. «Ulım, qısıq kókirekten qısıq aqıl shıǵadı eken. Qıysıq aǵashtıń kóleńkesi de qıysıq boladı eken. Abılqayır xan ázelden qısıq kókirek edi, qıysıq torańǵıl edi. Qısıqlıǵına, qıysıqlıǵına bardı.
«Maman biyge: «Atıńdı tartıp ayda, shań jutarsań» degen edim, tıńlamadı. Atın qamshılay basladı. Peterburgqa ketti. Endi Qaraqalpaqqa shań juttıraman» dep xan hák ashtı, shıraǵım. Bizlerdi shaqırǵanınıń mánisi nóker salmaqshı eken. Júz nóker saldı, — dedi. Mırzabekti bas qılıp bereseń depti. Atam bayǵus shıdamay «qaraqalpaqlarda ne gúná, ne jazıq bar? Mámleshilikte jasaybergende ne qıladı» degen eken, «jurttı aynıttıń, satqın» dep, qaynatamdı keregege baylap sabatıptı. Sedet kereydi de ólim menen qorqıtıp, júz nóker salıptı. Atam usılardı aytıp maǵan «házir qayt, shayıqqa, biylerge bul xabardı jetker, aldın alsın» dedi.
—Abılqayırdıń tiykarǵı dıǵı ne eken? — dedi biylerdiń biri.
—Ótken saparı Ǵayıp xan onıń salıqshısın heshteńesiz qaytarıp, eidigiden bılay orıs patshalıǵınıń xalqımız degen edi, — dedi Irısqul biy saldamlılıq penen asıqpay.
—Onıń ústine Abılqayır Orenburgtıń xanı Neflyuevke ókpelegen, — dedi Amanlıq endi ózin biraz basıp. Biyler onıń awzına qaradı. — Ashkóz Abılqayır jek kóretuǵın Orta júzdiń aqsaqal-biyleri Orenburgqa barǵan eken, ol Neflyuevke, olardı irk, maǵan baǵındırıp ber» depti. Neflyuev Orta júzdiń aqsaqal-biylerin irkpepti. Abılqayır xannıń ótinishin itibarǵa da almaptı. Onısız da ashıwı murnınıń ushında júretuǵın xannıń qáhári kelip, orıs patshası menen Kishi júz arasında soǵıla baslaǵan kópirdiń bir tirepberdisip taydırıw niyetinde qaytqan.
—Onıń ústine Neflyuev Abılqayırdıń amanatqa tapsırıp qoyǵan Xojaxmat degen ulın Shıńǵıs degen ulı menen almastırıp
195
bermegen-bish, — dedi shayıq tómen qarap otırıp. — Áy, biziń musılmanlardıń qánáátsizligi de mayıradı.
— Qaynatamnıń aytıwına qaraǵanda, Abılqayır óziniń burınǵı bas dushpanı Nádir shaxqa adam jiberip, qaytadan jarasqısı keletuǵın qusaydı. Ata jawı juńǵarlardıń qanlı dastıǵına júnli qabaq basıp qoyıwǵa niyetlenip, xanına qızın jiberiwge wáde etken.
Bul jańalıq biylerdiń boyın jeńilletpedi, kerisinshe shańıraqtı basqan tas kem-kem tómen japırıp kiyatırǵanday, burınǵı bir bap shuwıldı
nápesler tereń gúrsiniwlerge aynaldı. |
|
|
|
|
— Adamnıń |
pási dúzge ketse, jaman |
xabar |
menen |
qaytadı, — |
dedi toy sárenjamı jaqtırmay. |
|
|
|
|
Amanlıq jer |
shuqlap otır. Hámme |
samsaz. |
Awqat |
ushın qol |
juwdırıwǵa kirgen xızmetker jigit, qonaqlardıń tastan soǵılǵan súwretlerdey qıymılsız, jansız otırǵanların kórip, mısqumanın uslawı menen ergenekke súyelgen ólidey qatıp tur.
—Orıslarǵa qosılamız dep qaralı bola berdik, — dep sarsıldı shayıq,
—joq, ázizlerim. Olay deyjaq emespen, súyegim tozǵan. Bunnan burın da Orıs patshalıǵına bir ret qabıl etilgen edik, biraq salıqtı bizden Abılqayır óndirip alatuǵın edi. Ázizim Irısqul, Siz pe deysiz? Eki eldiń doslıq túyini úzile qoyar ma?
Sırtta quyash batıp, úydiń ishine qarańǵılıq shókken sekillendi. Irısqul biy girewlengen kózlerin qolınıń arqası menen súrtti.
—Jaqında maǵan Abılqayırdıń úsh atlısı kelip ketti. Qıyalların jaman kórip qalǵan edim. Degen menen, Ayǵara biydey aqıllı biyler bar ǵoy.
Shayıq úmidiwar kózlerin jáne Amanlıqqa tikti.
—Qaynatam albıraqlap «nayzanı nayza sındıradı» degen-ám gáp ayttı, — dedi Amanlıq.
Esikten kirgen matam elesi hámmeniń kózin perdelendirip, birbirewge miriwbet belgileri kemeyip, hár kim bir qıldıń ústinde qaldı. Qol juwdırıwǵa kelgen jigitten soń kirgen toy iyesi YUsiptiń úskini quyılıp, esikten kirgen jerde shógip, birew ákelip taslaǵan zattay qıymılsız otırdı. Murat shayıq hámmeden de kóbirek onı ayadı.
196
—Ázizlerim, námárt ájelinen burın óledi. Babalarımızda bolmaǵan námártlikti qaydan tawıp otırmız? Qáne, YUsipbay, albıramay, toyıńnıń tamashaların, belgilengen náwbetińde buzbay dawamla. Ázizler, bas kóterińler!
Bári bir, toy kewildegidey bolıp ótpedi.
—Ázizlerim, — dedi shayıq tún yarımında úyli-úylerine tarqasıw ushın atlanıwǵa shıqqan biylerge. — Oshaqtıń otın óshirmewge tırısqan otjaǵar oshaqta qoz barında háreket qıladı. Ayǵara biydiń «Nayzanı nayza sındıradı» degenin de esten shıǵarmaw kerek.
—El basına awır múshkil tası túsejaqlıǵı kórinip turıptı, — dedi Irısqul biy. — Tastı ornında ezip túsiriwdiń ilajı tabılsa edi.
Hesh kim heshteńe dey almay, únsizlikte, toydan emes, óli jaylastırıp shıqqanday, tunjırasıp tarqastı.
Murat shayıq awılına kelgen soń Izbasar bahadır menen Áliy biyge qosa Amanlıqtı irkip:
—Nabada ǵawǵa baslansa, yabı ruwı tayarlıqsız qalmasın, — dedi de, úyine kelip, miyin sarsań qılǵan hár qıylı oylar menen erteńine túske deyin-ám uyqılay almay, jatırǵanında, Qońırat ruwınan Aytuwǵan jasawıl kelip, dawrıq turǵızdı:
—Shayıq, eger quda birligine turatuǵın bolsańız, Irısqul biydiń óli denesin qaytarıp beriń.
—Ne deysiz, ne deysiz?!
—Aytuwǵan jasawıl búytip jekke júrmeytuǵın edi hám búytip ashıwlanbaytuǵın edi, shayıqtıń túsinbey «ne deysiz...» degenine inanbadı.
—Shayıq, pir bolsańız hámme qaraqalpaqqa birdey bolıńız. Keshegi toydan Irısqul biy úyine kelmedi. Óltirtkensiz!
—Bul ne jala, ázizim?!
—El, birlik, tuwısqanlıq, paraxatshılıq deseńiz, oylanarsız, húrmetli shayıq, júdá kóp oylanarsız, uyqılamay oylanarsız! Juwap kútemiz, bolmasa eki ruw jáne qırılısadı!
Aytuwǵan jasawıl kóp gidirmey, atın qamshılap-qamshılap, patırlatıp shabıwı menen bádár ketti.
Bası meń-zeń shayıqqa ashıq shańıraqtan qaytqan tırnalardıń qanatlarınıń zuwıldısı, jaǵımsız «tırrıw-tırrıwı» esitilip:
—Áy, jalǵanshı dúnya, — dep basın kóterdi. — Jáne bir máwsimińdi qayǵıǵa toltırıp ákeldiń-á!
197
* * *
YUsup biydiń toyınan qaytqan ruw basshılarınıń kópshiligi tuwrı úylerine emes, Ǵayıp xannıń awılına qayrıldı. Xannıń atı xan. Barlıq shınlıqtı sonnan esitiwleri kerek.
Ǵayıp xan sońǵı gezde biyler, bahadırlar menen sóylesse, úlken ulı Ubaydulla sultandı qaptalına otırǵızıp, miyrasxorına is úyretiwdi maqset etip júrgen edi. Toparlasıp kelgen biylerdi qabıl eter aldında onı qasına shaqırıp, ruw baslıqlarınıń birin ekinshisine qospay jekkelep qabıl etti.
Ubaydulla sultan ákesi menen talay sapar birge bolsa da, onıń kóp islerine, sózlerine biypárwalaw qaraytuǵın edi. Usı ret te barlıq gápke dıqqat berdi, ákesiniń qaysı biyge qáytip minásiybet qılatuǵınların da úyrenip otırdı.
Ǵayıp xan hár qashanǵı qulqınan ózgergen joq. Qaysı biydi tıńlap, izinen sóylese, áwele:
—Abılqayırǵa salıq tólemeymiz, — dedi maqtanısh keyip penen. — Sebebi, biz endi Orıs patshalıǵınıń qol astındaǵı xalıqpız!
Bunnan soń ol onsha asıqpay, ullı orıs patshalıǵı turǵanda Abılqayır xan heshteńe qılalmaytuǵınına isendirip, aldında otırǵan biydiń ruwın maqtaydı, onıń aldında ǵana sóylesip shıǵıp ketken, yamasa endi kiriw ushın sırtta kútip otırǵan biydiń ruwın jamanlap, eldi buzıwshı ruw ekenligin uqtırıwǵa tırısadı, házir ǵana aldında sóylesip otırǵan biydiń ruwına álle qaysı bir ruw jaw ekenligin, házir ǵana shıǵıp ketken biy usı biydi jamanlaǵanın aytadı.
Ubaydulla sultan ákesiniń elge tek alawızlıq tuqımın sebetuǵın gáplerin júdá biytaqatlıq jaǵdayda ishinen ashınıp tıńlasa da, hesh kimniń kózinshe hák ashpadı. Hámmeniń izinen kelgen YUsip biyge:
—Abayla, seniń ruwıńdı qońırat ruwı ózlerine qosıp alajaq. Abılqayırǵa emes. Irısquldıń qońıratlarına qarsı urısqa tayarlan! — dedi.
Usı saparı Ubaydulla sultan ózin zorǵa tuttı: «Sorlı, eń az sanlı, mómin ruwdı da jónine qoymay talastırajaq!»
—Kóke! — dedi YUsip biy shıǵıwdan.
Úlken ulınıń bazı háreketlerin unata bermeytuǵın xan oǵan kelte moynın burdı.
198
—Ne demekshiseń? Kózleriń nege qızarıp tur?
—Men sizge túsinbedim!
—Kókseń! Táwiptiń atı shıǵıwı ushın awırıw kóp bolıwı tiyis! Al, xan tórelik berip otırıwı ushın, áwele arazlastırıwı tiyis!
—Órmekshiniń awınday bul islerińizge shıbın bolıp oratılıp qalmaysız ba?
—Ne deyseń? Órmekshiniń awı!... Shıbın!... Áy, náletiy kórgensiz, shesheń jaman seniń! — Balasınıń ashıw menen túrgelip ketiwge meyillengenin kórip sál bosastı. — Mennen sońǵı xan sen, sol ushın túsinip qoy. Iyt baǵıw ańsat emes. Hám toydırıw kerek, hám talastırıp shúyik qılıp qoyıw kerek. Semiz iyt iyesin qabadı.
—Iytlerdi pás kókirek qılma deytuǵın edińiz?
—Ol ańshı iytlerge, ózimizdiń iytlerge tiyisli. Bilip qoy, ómirińshe bilip qoy, adam-ám iyt. Xalıqqa basshılıq etiw bir topar iyt baqqannan qıyın.
—Men sharshadım, — dep Ubaydulla sultan tikeydi.
Xan ákesi onnan jamanlıq kútpey, qaptalına janbasladı, xızmetker bir tabaq qoy góshiniń puwın burqıratıwı menen alıp kirdi.
* * *
Basqa ruwlar menen salıstırǵanda eń ataqlısı Qońıratlılar da Abılqayır xannıń jaman niyetleri haqqında bir-birine xabarlandırıp, awıl kóshesine toplandı.
Biraq olardıń arasında Irısqul biydiń bolmawı jańa is baslawda olqılıq tuwdırıp ǵana qoymastan bárin samsaz etti. Irısqul biydiń ruwǵa súyispenshiligin kemdey kórip, minlep, bazda júzbe-júz urısıp júretuǵın kishi biyler, bahadırlar házirgi qıyın jaǵdayda qanday tuw astına birigerin bilmey, sarsańı shıqtı.
Áwele Murat shayıqqa bopsı menen barıp, onnan anıq dáregin bile almay, Ǵayıp xannan aylanǵan Aytuwǵan jasawıl kóshede jıynalǵanlarǵa jetpey atırıp-aq, alıstan qıyqıw salıp kiyatır.
— Irısqul xan hesh jerde joq! Hesh kim bilmeydi! Barlıq bále Murat shayıqtan! Ǵayıp xan da shayıqtan gúman etedi.
199
Jıynalǵanlar atların bir jerde turaqlata almay, qazan shuqırda qalǵan balıqlarday olay-bılay teńselisti.
Hawa rayı da, olardıń keypindey ózgerdi. Aspandaǵı bult qápelimde jawın bolıp quydı. Irısqul biy haqqında gáp tawıp uylıǵısqanlar áńgimelerin adaqlamaǵansha haslan tarqamadı. Demde-aq kiyimleri malpaq-salpaq bolıp suwdan shıǵarıp alıp suwınlanǵan bawlı pishendey bolsa da, ketpedi.
Aytuwǵan jasawıl Murat shayıq penen qalay áńgimelesip, bir-birine ne deskenin, qalay abay etkenin maqtanısh penen aytıp, Ǵayıp xanǵa qalay barǵanın, ayta baslaǵanda, jawın ástelep qarǵa aynala basladı.
— Orazan batırı ushın yabılardıń ele dıǵı bar, — dep saldı Alif Qarabay Qara bahadır qaptaldan.
Dáw deneli bul bahadırdıń aldında sóylewge nelikten de kókiregi daway bermeytuǵın Bayqoshqar biy atın jáne aldıraq júrgizdi.
Qádirdanlar, abaylaytuǵın ba edińiz? Qońırattıń xanı kemgáp bolıp ketip edi. Ol kisi ashıwlansa, ózgeden qáwip etse, sonday bolatuǵın edi. Ol yabılardan — Murat shayıqtan qáwiplenetuǵın edi. Ol «tabaqlınıń» toyın báne qılıp qolǵa túsirgen. Aytuwǵan jasawıl, durıslap sóyle, Ǵayıp xan ne deydi?
—Nege inanbaysız? Ǵayıp xan, barlıq bále yabılardan, dedi. Qasında úlken ulı Ubaydulla sultan-ám otır edi. Oy, jigitler, xan kóp nárse ayttı. Shayıq bizlerge oylaspay, ulı Xelwetti Orenburga jiberipti, orıs xanınan hamal soratıp jiberipti.
«Ańǵarasız ba, endi yabılar kúsheyedi, qońıratlardı ayaq astı qıladı» — dedi Ǵayıp xan!
Hámme bir neshe demge tım-tırıs qaldı. Qar kem-kem ıraslap, biyler menen bahadırlardıń bas kiyimleri aǵara basladı.
Bayqoshqar biy atın qamshılap hámmeniń aldına ótti:
—Qádirdanlar, Irısqul xannıń birden joǵalıwında
«tabaqlı» ruwınıń qolı bar. Ózleri ázelden ázázúl ruw.
—Sol ushın da ǵarǵıs urıp otız shańıraq qalǵan, aydańlar, qalǵan otız shańıraqtı da nıpqırt etemiz!
—Sabır-taqat, Bayqoshqar biy! — dep Súyindik biy záńgige shirenip tikeydi. Epeleklegen qar jamılıp ábden kishireygen mayda súyekli bul biydiń iri dawısı hámmeniń dıqqatın ózine tarttı. Ol qamshısın tawladı. — Qulaq salıńlar, qońırat
200