Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

li. Mırza Ivan Neplyuevtiń «Abılqayır xan menen kelisip jasay bergende ne qıladı» degeninen soń, Mitriy tóreniń Abılqayır menen jaqın baratırǵanı, olardıń qáwpin arttırdı. Endi ne qılsa boladı?

Qorǵannan bir mezgillik jol asqannan keyin Abılqayır xannıń bir jasawılı biylerdiń aldınan keselep shıqtı.

—Maman biy, qaysıńız bolasız? Ullı xanımız kúymeme jetsin dep buyırdı, — dedi jasawıl.

Murat shayıqtıń ishi ǵım etti. «Aljastıq, Mitriy tóre eki júzli adam eken. Biziń arzı etkenimizdi Abılqayırǵa aytqan. Jas jandı aldarqatıp duzaǵına túsirmese jaqsı».

—Maman, — dep shayıq hámmeden ayrılıp alǵa baratırǵan Mamandı irkip, tánha ózine ásten eskertti: — Abaylı bol, xan duzaǵı kózge kórinbeydi. — Xan jasawılı gúmanlanbasın degen oy menen: — At qosshıńdı ózińnen qaldırma! — dep dawısladı.

Maman Amanlıq penen xan kúymesine jetti.

—Oy, Maman biy, atıńdı at qosshıǵa ber de, biziń kúymege otır, — dedi xan.

—Siziń ullı dárejeńizge ılayıq bolǵanımız ushın minnetdarmız, xanımız, — dep Maman biy atınan ǵarǵıp túsip, júwenin Amanlıqqa uslattı.

Xan eki eziwindegi qara shoqalaq murtların almagezek sıypalap, bir larqıldap kúldi hám gáp basladı.

—Men seni sheshen biy dep esittim. Sheshenler menen sóylesiw xan ushın da mártebe. Jol qısqartayıq dep shaqırdım. Tıńla. Sen birewlerge, eń salmaqlı nárse kóz jas ekenligin, kóz jas kóp tógilse, jerdiń sútini bir jaǵına tayıp ketetuǵının aytqansań. Onı qaydan úyrendiń?

—Xanımız, men bul gápti qara atlı eki qaraqshıǵa aytıp edim, siz

benen olardıń: qalay sóyleskenine hayranman.

Kúymeniń izinde Mamannıń atın jetelep, aqırın kiyatırǵan Amanlıq juwapqa ház etip, ózinen ózi mırjıyıp kúldi.

—Saqalıma asılma, páderińe nálet! — degen xannıń ashıwlı dawısı

esitildi.

—Keshirersiz, xanımız. Men sizge bul gápti sol eki qara atlı ayttı ma dep oylappan. Men bul gápti orıstıń bir dana, adamınan úyrendim. Lekin, biziń shayqımız da biylerimiz de, gúllán elimiz danalıqtıń káni. Joldı qısqartqıńız kelse, soray beriń. Úyrengenim boyınsha juwap beremen.

82

— Olay bolsa ayt, gáptiń qarnı ne boladı?

Maman az ǵana oylandı. Bundaǵı qıyalı xannıń sorawlarına durıs juwap beriw me, joq pa? Eger, durıs juwap berse, aqıbeti ne boladı? Az ǵana tómen qarap alǵannan keyin durıs juwap bereyin degen sheshimge keldi. Sebebi, házir, ózi maqtandı: xalqı, biyleri danalıqtıń káni.

Mamannıń oylanıp qalǵanına xan kútá ırazı edi. Danalıq sorawlarǵa danalıq penen juwap bere almasa, qolınan heshteńe kelmeytuǵın bolǵanı. Haqıyqatında, xan Ivan Neplyuev penen Dmitriy Gladıshevke qaraqalpaq biyleriniń kirgeninen xabardar, biraq ne haqqında sóyleskeni oǵan qarańǵı edi. Dmitriy Gladıshevten sorap hesh nárse bile almadı. Sol ushın jas biydi aldarqataman degen oy menen kúymesine mingizip otırǵanı. Onıń aqıllıǵı jóninde burın esitkenlikten: «Neplyuev penen Gladıshevke ne ayttıńız?» dep tuwrılap soramay, hár qıylı sorawlardan baslap, jas biydi aljastırıńqırap, bir túlki soqpaǵın tawıp, barlıq sırdı bilmekshi edi. Bunnan

—Joldıń iyesi kim boladı, biy?

—Joldıń iyesi tuyaq boladı, xanımız.

—Eldiń iyesi kim boladı?

—Eldiń iyesi aqıllı xan boladı, xanımız. Xan murtlarınıń ushın awzına salıp jalmadı.

Kúymeniń degershikleri tasqa dúkti me, sart-sart etip awdańlap ketti. Xan ashıwlı bir nárse demekshi bolıp turdı da:

—Sheshenliktiń kúshi nede? — dedi.

—Sheshenliktiń kúshi shınlıqta, xanımız, — dedi Maman.

—Xannıń kúshi nede?

—Xannıń kúshi áskerinde, xanımız.

Maman bul juwaptı aytıp salǵanına az ǵana ókindi. Sebebi, bul danalıq pikirden paydalanıp xan áskerin kóbeytse, aqıbeti patırat. Kóz jas sonda molayıp, sel boladı. Qasaqana xan onıń sońǵı juwabına qańaatlanbaǵan túr bildirip:

—Xannıń kúshi onıń aqılında. Onıń aqılı qayda dersiz? Onıń aqılı dasturxanı menen tolı qorasında, — dedi.

—Maman óz juwabına ózi isener edi, biraq, kúsh nan menen malda degenge de isendi. El basshısı gileń nanı qalıń malı

83

kópler ǵana. Abılqayırdıń óziniń de malı kóp, nanı qalıń bolǵanı ushın xan.

Xannıń pikirin ishinen maqullaǵan menen jas biy ójetlik etip pikirinen qaytpadı. Lekin, ójetligi ishinde qaldı.

Xan da, biy de endi tım-tırıs, biri-birin ańlısıp kele berdi.

Oylı-bálentlikke kelgende xannıń kúymesiniń qońırawları sıńǵırlap tınıshlıqtı buzdı.

Xan endi tiykarǵı maqsetine kóshti. Tikkeley sorasa óziniń jaman qıyalı áshkara boladı. Tımsallawǵa bul jas biy qálegen gáp astarın tez uǵadı. Sonlıqtan xan ástelep bardı.

—Suw ishken qudıǵına túkirgen adam tuwralı esitkeniń bar

ma?

—Suw ishken qudıqqa túkiriw, — aqılsızdıń isi desedi, xanımız. Qaraqalpaqta «bir kún duz ishken jerge qırq kún sálem» degen gáp bar.

—Túsiniklirek etip juwap ber, bala biy.

—Qudıqtıń suwı sasıy baslasa, túkirse de boladı, xanımız, — dedi Maman biy.

—Onda «bir kún duz ishken jerge qırq kún sálem» degen qáde buzılmay ma?

—Suw sasımaydı, xanımız. Suwdı sasıtatuǵın sheńberi bolsa kerek. Úlken dárya jaqın bolsa, qudıqtan dárya jaqsı, xanımız.

—Sen jassań. Gápińe qaraǵanda taqıwa ǵarrısań. Qazaqtı, qaraqalpaqtı junǵarlar shawıp, elimiz «Aq taban shubırındı» atandı, eki eldiń táǵdiri bir, eki el egiz. Biraq biz kópshilikpiz. Kópshilik bolǵanımız ushın sizdey tuwısqanlarǵa qudıǵımızdan suw bergenbiz, búginligi suw ishken qudıqqa túkiriwdi qıyal etseńiz, ne qılsa bolar eken?

—Xanımız, keshirińiz. Aldıńızǵa barǵanımızda qaraqalpaq degen el barlıǵına isenbeymen dedińiz, búginligi «eki el» deysiz.

Óz gápine shırmatılǵan xan ǵarq-ǵarq kúldi. Mamannıń keń jawırnınan sıypaladı.

Dmitriy Gladıshevtıń kúymesi alǵa túsip ketken edi. Mamannıń jawırnında xannıń túye shuwdasınday sarǵısh júnli awır qolı jatsa da, ala kózleri aldaǵı kúymede edi. Onıń sol kúymeden dámeli kiyatırǵanın sezip xan:

—Meniń shamalawımsha, sen naǵız erseń. Erdiń tili, isi birew boladı, — dedi.

84

Xannıń ne demekshi bolıp kiyatırǵanın Maman ańǵarmaǵan menen marapatına quwanbadı.

—Álbette, xanımız, sózi menen isi bir bolıw tek erlerge ılayıq emes, hámmege miyasar, — dedi. — Quday kisini jaratıp oǵan bir til bergende, bir sóylesin, shaymalamasın dep berse kerek, xanımız.

—Maqul gáp. Biraq, meniń oyımsha, aldımızdaǵı kúymede baratırǵan

Mitriy tóre qazaq penen qaraqalpaqtıń birligin buza ma dep qorqaman.

Birewge biz, birewge pıshaq beriwdi shep kórmeytuǵın naysaplardan emes. Maǵan, qaraqalpaqlar Kishi júzdiń xanlıǵın jawlap alıwdı maqset etip júripti, degen gáp ayttı.

—Siz inandıńız ba, xanımız?

—Inanbadım.

—Ne ushın?

—Házir ǵana kelispedik pe? Aqıllılar suw ishken qudıqqa túkirmeydi. Demek, siz Kishi júzdiń arqasınan el bolıp otırǵanıńızdı umıtpassız.

Mamam oylandı: bálkim, Mitriy tóre aytsa aytqan shıǵar, olar bir júrdi, bir tabaqtan as ishti. Shayıqtıń «xan duzaǵı kózge kórinbeydi» degeni esine kelip, irkildi. «Bálkim, bul aytıp atırǵanı xan duzaǵı shıǵar. Ózi talap etkenlerdi aldına aparǵanda, dúrre urǵızıp, olarǵa qaraqalpaqlardı «tozǵaq el» dep atadı. Keshe ǵana qaraqalpaq milleti barınan gúmanlanatuǵının jasırmadı. Búgin «eki el egiz el» deydi. Eki til, eki júz usı xannıń ózinde emes pe?»

Jas biydiń oylanıp kiyatırıp sóylemegeni ushın, sózime qulaq astı dep oyladı ma, xan:

—Menińshe, Mitriy tóreni aradan alaslaw kerek, — dedi.

— Xanımız, keshirersiz, siz bir nárse degendey boldıńız ba? — dedi Maman oǵan jalt burılıp.

—Xan bir gápti eki tákirarlamaydı, bala biy, — dedi xan hár sózin nishterlep.

—Xanımız, men durıs esitken bolsam, siz sál asıǵıs másláhát ettińiz-aw, deymen, shaması.

—Oho, bala biy, sózleriń zildey!

—Men jeńil sózdi onsha unata bermeymen, xanımız.

—Tilińe quda bergen eken. Biraq, bala biy, xalqıń saǵan isense, qárep boladı. Onnan da biziń eki xalqımız arasındaǵı

85

qasıq atısıw jaqsı bolsın deseń, meniń tapsırmamdı orınlawǵa asıqqanıń jón. Alasla onı!

— Sabır etińiz, xanımız. Sabırlılıq kún túsirmes saya bolsa kerek. Xan aytar gápin aytıp salǵan menen birden ashıwlana qoymadı, jas biy

qızbalıq etip, ortadaǵı bolǵan áńgimeni birewge aytıp sala ma dep qıpsalandı. Suwıq qanlılıq saqlap, bayaǵısınsha sóyledi.

Amanlıq atlardı qattıraq aydap kelip qalǵan edi. Xan artına bir qırıńlap qarap, zilli dawısladı:

— Bala biy, atıńdı abaylap ayda, shań jutasań!

Xannıń qanday astar qoyıp aytqanın uqqan Mamannıń keypi túsińkireyin degen edi.

— Xan dabılı ǵoy, biyim, basıńdı kóter, — dedi Amanlıq. Maman óziniń ázzilik etkenin túsinip basın kóterdi.

Biraz kún júrip, elge jaqınlaǵan soń Amanlıq:

— Bunday qolaylı payıt tabılmas, biyim, Ayǵara biydiń awılına barıp Aqbiydaydıń qolınan suwsın iship óteyik, — dedi. Bul keńes Mamanǵa qanat bayladı.

— Meyli, aqıllım. Jabıqtıq, kewil kótereyik.

* * *

Biyler Orskiyden júdá awızbirshilikli shıqsa da, Mamannıń xan kúymesiie mingeni olarda alawızlıq tuwdırdı. Jandos bay góne jaranıń qotırın tırnadı:

— Qońırat jáne utıldı, Maman ákesiniń burınǵı sózin jańarttı. Shayıq tili menen mór bastı. Sóytip, yabılar jáne hámmeni baslap ketti. Qońıratlar japıraq, quyınǵa ergen japıraq...

86

Bul Irısqul biydiń de qıtıǵına tiydi. Shıdamay shayıqqa tońqıldadı:

— Siz Maman jóninde qátelestińiz.

«Qátelestińiz» degen sóz sharshap kiyatırǵan shayıqqa oq bolıp qadaldı.

— Irısqul biy, tilge erk berip erke bolıp baratırsız.

Irısqul biy qaytıp sóylemedi. Hár kim ózinshe bir qıyalǵa berilgeni ushın ba, yamasa bir-birine bolǵan ókpe tereńlep ketti me, xan haqqında pikir júrgiziwler, hátteki, orıslarǵa qosılıw jónindegi boljawlar, ármanlar tınıp qaldı. Birewler atınıń boldırǵanın bánelep, júwenin tarttı, ekinshileri ozdı. Awılǵa jaqınlaǵan sayın árre-tárresi shıqtı. Polat jasawıl menen Murat shayıq atların jeldirip Dmitriy Gladıshev ayrılatuǵın bándirgide izinen jetip, qaraqalpaqlarǵa qashan keletuǵının sorap qaldı.

— Tayarlana berińler, Abılqayır xan menen isler bar edi, pitkerip tez arada baraman, — dedi ol.

12

Ótken jıldıń maysa shóbin pashırlatıp basıp, keń jazıqta jekke torı atlı kiyatır. Aynalası dala. Adam zerigerlik dala, atı da, iyesi de teń boldırǵan. Torınıń qádem taslawı qunarsız, buǵan iyesiniń de ishi pispeydi. Gónetoz qara qalpaǵı bir shekesine awıp, uyqılap kiyatırǵanǵa usaydı. Qamshı uslaǵan qolı záńgilikke salbıraǵan; attıń júwenlerin barmaqlarına oraǵanı bolmasa, zernaǵıslı erdiń basın qamtılap uslap otırıptı. Shópsiz taqırlıqqa shıqqanda, attıń alayaqlıǵı bayqaldı. Japadan jalǵız kiyatırǵan alayaq torınıń ústindegi Orazan batır edi. Ol bıltır jazdaǵı ketkeninen eline jańa oralǵanı, Xorezmnen kiyatır. Xorezm shuqırındaǵı qaraqalpaqlar arasında bolıp kiyatır. Oysız, hesh nárseden alaǵadasız kiyatır.

Ol oylap-oylap sharshaǵan. Ne qılsın, ol barǵansha oylandı, barıp oylandı. Kóp tarıslardıń arasında boldı. Mańǵıtlardıń Sherdalı biyin óltirgen Xorezmniń Elbarıs xanınıń taxttan erkin sıpqanamay, óli bılsh etkeniniń gúwası boldı. Nádir shaxtıń ózi menen tillespese de, aybatlı háwiriniń epkinin sezdi. Óz watanıńda kóp kórise almaytuǵın Kishi júzdiń Abılqayır xanın usı jaqta kórdi. Bárin de tek sırttan kórdi.

87

Jaqınnan kórip tilleskeni — orıs elshileri. Olar menen de birden jolıǵısıw, tillesiw qayda? Azaplarǵa, qorlıqlarǵa kónip kórdi. Orıs elshileri menen búytip iyni kele bermeytuǵın bolǵanı ushın kóp kúnler kútip jatıp tillesti. Ózgelerdi aybındırǵanday tilli xanı, kúshli láshkeri bolmaǵan eldiń adamına kim xabarlassın. Áytewir, uyalmay xan menen orıs elshileri sánsháwket penen olay-bılay júrgende sáwyek iyttey erip júrip, diydine eristi. Sondaǵı kórgeni, tilleskeni Mitriy tóre (Dmitriy Gladıshev) edi. Ol Irannıń Nádirshaxı menen Xorezm xanın jarastırıwǵa kelgen. Patshası jibergen.

Dmitriy Gladıshev onı az ǵana sóyletip, arzın tıńladı. Soń xalqınıń sanın soradı. Meyli, az eken dep mensinbese mensinbesin. Ózleri esapqa bermey júrgen otız mıńına salǵırtın salsa salsın. Irasın aytıw kerek: «Tek tómengi qaraqalpaqlardıń ózi alpıs mıń úy» dedi. Dmitriy Gladıshev tiykarǵı barlıq qaraqalpaqlar tuwralı burınnan bile me, bilmey me, basın qayta-qayta shayqadı, ókingendey shayqadı. Bálkim, burınǵı qaraqalpaqlardıń úsiri shelli qalmaǵanına shayqaǵan shıǵar, bálkim, alpıs mıń úydi alpıs mıń jan dep túsinip shayqaǵan shıǵar. Joq, qaraqalpaqtıń bes jannan kem shańıraǵı bolmaydı. Úysizler, quwıs-qoltıqta jatıp júrgenler, oǵan qosımsha. Sirá, kóp xalıqtıń búlip azayǵanın ayap, bas shayqaǵan shıǵar.

Orazan batır Dmitriy Gladıshevqa kewlindegisin bildirip orıs patshasınıń puqarası bolıwǵa eliniń burınnan arza etip kiyatırǵanın aytsa da, onıń bas shayqaǵanınıń liykinine túsinbey kóp oylanǵan. Xorezm xanınıń qol astındaǵı qaraqalpaqlardıń da, Sırdárya boyındaǵı óz watanlaslarınıń da táǵdirleri tuwralı oylana-oylana sharshaǵan. Sebebi, qurı oy ashına tamaq emes, jalańashına kiyim emes, ólgenine kepin emes. Tek janǵa túsken bir jegi. Azdırǵanı, tozdırǵanı, gúrsindirgeni bolmasa, járdemi joq. Usınıń sebebinen ol qaytısın awırıp, atta otıra almay, ózi izlep barǵan ruwdıń bir bayınıń úyinde bir yarım ayday jatıp túrgeldi.

Endi eline aman jetiw niyetinde hesh qanday oysız kiyatır, alaǵadasız kiyatır.

Alayaq torı ayaqların zorǵa kóterip bassa da, tınbay adımlaǵanı ushın jol óndi, óngen ústine óndi, jol tanabı quwrılıp bara berdi.

88

Dalańlıq túwesildi. Yabı menen Qońırat ruwınıń arasındaǵı bir jal biyikliktiń basında quwırshaqtay súlder kórip, solay qayrıldı. Quwırshaq degeni on jaslar shamasındaǵı qız bolıp shıqtı. Qızıl kóyleginiń, qara beshpentiniń alba-dulba etekleri, mayda burımlar sekilli, sál epkinge-aq jelpildep turıptı. Bar dıqqatı páste. Orazan batır qızdıń dıqqatın awdarǵan páske qaradı. Jigirmalaǵan bala eki topar bolıp tóbelesip atır. Arashası joq, qádimgi degdi iytlerdey shaynasıp atır. Orazan batır olardıń ústine barıp qaldı. Aspannan tislese qulaǵan ǵarǵalarday shaynasıp atırǵan eki qara bala kelip qalǵan atlını kórmey pısnasıwda.

— Qáne, toqtańlar!

Olar bunı da esitpedi, Orazan batır tez attan tústi, birinbiri jazdırıspay jatırǵan ekewiniń basın súyep tikeytti. Shóje qorazday ekewi halıqlasıp tur. Awzı-murınları qan. Birewiniń jartı qulaǵın, ekinshisi qanǵa qosıp túpirdi.

Tamashagóy irileri keyin-keyin básisip, eki toparǵa bólindi. Biyiktegi qız juwırıp túsip, Allayardıń toparına qosıldı. Orazan batır hár topardıń basshısımaǵın tutıp alıp kimligin, neniń ústinde tóbeles baslanǵanın anıqladı. Qız kelip qosılǵan topar yabı ruwınıń jetimleri, basshısı Allayar, al ekinshi topar qońırat ruwınıń jetimleri eken, basshısı on altı jasar Elmurat. Jánjel bir awıldan ekinshi awılǵa qayır sorap ótpew jóninde baslanıptı.

—Anawlar qońırattıń qor bolǵanına yabılar sebepker dedi.

Ótirik ayttı, — dep túsindirdi qız.

Orazan batır qızdıń kiyizdey qalıń qara shashınan baslap, tolıq shekeli jazıq aq mańlayına shekem sıypaladı.

—Bastan ayt, qızım, ne dediń?

Qarsı tárepten de, óz tárepinen de kóterilgen mushlar qızdı aljastırdı.

89

— Amanlıq. Mınaw qızdıń ájaǵası. Bul qızdıń atı Almagúl.

Orazan batır bul balalardıń gápine isenerin de, isenbesin de bilmedi.

Biraq tóbelestiń sırı barlıǵın uǵıp, soǵan orala berdi. Sebebin jáne soradı.

— Sebebi me? — dedi Allayar endi ózin basıp. — Sebebi joq, tóbeles. Ózleri bizdi qońırat awılına ótkermeydi, biziń awılǵa ótkisi keledi.

Bunnai keyin Orazan batır olar menen kóp sóylesip turmadı. Bir nárse biliwge talaplanbadı. Qıstastırsa: qońırat jetimlerine Jandos baydıń yabılar jónindegi qızǵanısh sum qıyalların bilip alǵan bolar edi. Atına mindi de, olardı topar-toparı menen eki jaqqa ayırıp quwıp qayttı. Burınǵı ádetinshe ol awılǵa kirmesten burın: qubladaǵı jetim emenniń astında eń keminde bir quman suw qaynaǵansha irkiliwi kerek. Eger shayıq bar bolsa, aldınan shıǵıp, kútip aladı. Bul saparı onı Murat shayıqtıń úlken ulı Xelwet kútip aldı.

Keshqurın, Or qorǵanınan qaytqan Murat shayıqtı usı emenniń astında Orazan batırdıń ózi kútip aldı.

Túnge qaray hawa buzıldı. Tańnıń aldında abılaysańnıń jawını baslandı. Birden shelekledi. Dalada júriw múmkin bolmay qaldı.

Murat shayıqtıń toǵız qanat otawı adamlarǵa lıq tolı, urıp tıqqanday, hár qashanǵıdan da kewilli. Yabı menen jalayır ruwlarınıń biyleri, bayları Orazan menen shayıqtıń kelgenin esitip kelip otır. Olardıń kóbisi jawınnan burın kelip qonıp qalǵan, kete almay otır.

Jawın úzliksiz úsh kún dawam etti. Túńligi, úzikleri lám ótkermeytuǵın otawǵa óz waqtında tamaq jetisip turǵanı ushın ba, qamalǵan qoyday tıǵılısqan biyler, baylar más, seksewildiń qızıl shoǵı átirapında sóylesip otırıptı. Gáp arasında bazıları dúzde qalǵan maldıń halı qıyın bolǵanın aytıp qıynalsa, ekinshileri quwanıstı.

— Jawın tınsın, izinen qara jer kórmeyseń. Kóklep ketedi. Usı jawında haqlaw náwbeti kelgen Allayarlar haqqında bir awız gáp bolmadı, bálkim, olardıń hesh qaysısı házir kózge

kórinbegeni ushın shıǵar.

90