Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Maman júdá kewlin berip tıńlaǵanlıqtan ba, Irısqul biydiń bul násiyatı óz atasınıń, Murat shayıqtıń násiyatların esine saldı.

Sonıń arasında Esengeldige ketken shaqırtıwshı kelip, onıń joqlıǵın xabarladı. Qay baǵıtqa ketkenin anıqlap, Maman atlandı.

Xan tapsırmasın orınlawǵa tınbay segbir tartıp, Esengeldilerdi kelesi kúni túnde, órkesh-órkesh qumlar arasında, ot jaǵıp otırǵan jerinen taptı. Jigirmalaǵan jigit bolıptı. Sırttan kelgen atlıdan seskenip, bári turdı. Mamandı tanıǵanları álleqanday kúsh sezip, biriniń sırtına biri tasalanıp tur edi. Iri gewdeli Mamannıń aldında kishkene bala sekilli kórinetuǵın Esengeldi aybat shegip, sálemnen burın, onıń qalayınsha qorıqpay, japadan-jalǵız júrgeniniń sebebin soradı.

—Óz qanalasların izlep júrgen adam qorqa ma? Qorqpaydı. Ekinshiden, xannıń tapsırması menen júrgen adam qorqınıshtı umıtadı. Sálemleseyik. Assalawma áleykum!

Jigitler májbúriy sálem qabıl etti. Maman hámmesi menen birme-bir qol alısıp, Esengeldi menen qatar otırdı. Bir istiń ushında qızarıp pisken qırǵawıl etin hesh kimnen ruqsatsız alıp jep, jabıqqanda ara-tura jıynalıp, usınday bázim qurıp turıwdıń jaqsı bolatuǵının maqtadı.

Ózin erkin tutıp, kem-kem hámmeniń ústinen ústemlik etip baratırǵan jigittiń aldında balalar qırǵıy kórgen shımshıqtay shoqlanısıp, sırlasıp úlgermedi. Maman kelgen jumısın xabarladı.

Xan shaqırtqanı ushın quwanıshtan ba yamasa Maman kewlinde dıq saqlamay, ózi shaqırtıwshı bolıp kelgeni ushın ba, Esengeldiniń júzine qan juwırdı.

—Qashan ketemiz, Maman aǵa? — degenin bilmey-aq qaldı. Joldaslarınıń ań-tańı shıǵıp, Esengeldige isenimsiz kózlerin qadadı.

—Hár qalay asıqqan jón, — dedi Maman.

Esengeldi joldaslarına atlanıwǵa buyrıq berdi. Qalay ótken menen Esengeldiniń qádigi joq emes edi.

—Umıttıńız ba? — dedi ásten. Maman «neni?» dep soramadı.

—Xan hámiri menen tas kótergen adam ayıplı emes, — dedi.

Esengeldi shaqqan ǵana qıymıldap, Mamannıń atın ákelip ózinen

burın atlandırdı.

131

Maman Esengeldini qarsılasar degen oyda bolǵan edi, bunsha kishipeyillenip, ıqqa jıǵılǵanına tańlandı. Minezin sorap bilgisi keldi.

—Esengeldi, sen neni maqset eteseń?

—Qonırattıń awızbrishiligin hám námentay ruwlar ústinen ústemligin kórgim keledi. Ózińiz neni maqset etesiz?

—Sen, men, mınaw ózimizdegi jigitler, qullası, barlıq qaraqalpaq

balası dawıs qosıp baqırǵanda, taw jarılıp jol berse eken deymen.

—Biziń bir atalarımız, «shunataydıń ortań barmaq dárejesine ósip jetkenin kóriwdi qıyal etiw — túsinde qanat pitip ushqan menen barabar» degen eken?

—Sen túsińde ushasań ba?

—Ushaman. Hámme mártebeli adam ushatuǵın shıǵar dep oylayman. Mınaw jigitlerdiń birazı túsinde ushıp júrgen jigitler.

—Esengeldi, ekewimiz eki jaqqa ketpedik pe? Men dawıstıń kúshin aytsam, sen barmaqtı ayttıń. Negizinde, barmaqlar hár qıylı bolǵan menen hár qaysısı ornında bekkem qısılsa, tastı sıqpan qıladı degen gáp bar. Iras bolsa kerek. Orıs knyazleri elin solay biriktirgen.

—Maman aǵa, eger, ekewimizdiń áńgimemizdi aqıllı birew qaptaldan tıńlasa, jańa bolǵan eki jilli sóylesip kiyatır eken dewi múmkin be?

Maman bunday sheńgel súyretiwdi kútpegen edi, Esengeldige olıya bir qaradı. Esengeldi mayda tislerin kórsetip kúldi.

Xan awılına jaqınlaǵan soń basqa jigitlerdiń tarqawına ruqsat etildi. Maman olarǵa ara-tura usılay jıynalısıp kewil kóterisiwdiń zárúrligin eskertip qaldı.

—Endi, uq, — dedi Maman Esengeldige, — Orıslarǵa qosılsaq, jaman-jáwdiklerdiń tonawınap qutılamız. El bolamız.

—Adam balası bar jerde tonaw, zorlıq-zombılıq qalmaydı dep esitkenmen, «Murnıń bolmasa eki kóziń bir-birin jep qoyar edi» degen gáp jáne bar.

túsindiriw jetkiliksiz. Sonlıqtan Maman Esengeldiniń ádepki maqsetine endi toytarıs bergendi maqul taptı.

132

— Házir xanǵa baramız, inim. Ne jumıs buyıratuǵının bilmeymen. Biraq eskertemen, tek óz ruwıńnıń ǵamına berilseń, qalpaǵıńdı samalǵa ushırıp alǵanıń. Aqırı qalpaq bas kiyimi, bekkem bolıw kerek.

Usı taqlettegi gápti Abılqayır xan Ǵayıp xanǵa aytqanmish degen

eken. Ekewi de teń atlarınan túsip, uzaqtanqol qawsırıp keldi. Ǵayıp xanda ele ashıw toplana qoymaptı.

—Kele berińler, kelińler! — dep ishten úlken ulı Ubaydulla sultannıń atın aytıp shaqırıp, tapsırdı:

—Kóp eglemey toydırıńlar!

Ubaydulla sultan olardı kishi úyge baslap kirip, awqat házirlenemen degenshe, dem alıwǵa ruqsat etti. Awqatlanıp bolǵanın esitip xan olardı ústine shaqırttı.

—Júdá bárekella, tınıǵıpsız, — dedi xan olardıń júzine ǵamxor atalar kózi menen qarap. — Endi muqıyatlı bir tapsırma bar. Sizlerden basqalardıń qolınan kelmeytuǵın hám basqalarǵa isenbeytuǵın tapsırma. Bul tapsırmanı iseniwim — sizlerge, mehir-sayamdı salajaqlıǵım, túsiniń. Ózi jeńil jumıs. Ǵayrı elden kelgen qonaqtı Túrkstan qalasına shekem uzatıp salasızlar.

—Qullıq, xanımız, — desti ekewi birden.

—Men asıǵıs edim, erteń Jańakentke jetiwim kerek. Bul da shırpınıp tur. Búgin túni menen keteberejaq. Isenimli joldas qos dedi... Jaǵdayı bar, sizler qaytıp kelgen soń aytaman. Házirlenińler!

Maman atlanayın dep atırǵanda, Ubaydulla sultan balalıq etip sıbırladı:

—Maman, uzatatuǵın kisińdi bileseń be? Bilip qoy, Junǵar xanınıń keńesgóyi.

—Junǵar! — dep qayta soradı Maman Esengeldiniń qulaǵı erbeńlsp, oǵan jaqınladı:

—Ne dedińiz?

—T s-s-s! — dedi, Ubaydulla sultan. — Qulaǵıńdı tut. Ákemniń sırın aytayın. Ol sizlerdi jaqsı kóredi. Úlken biylerden artıq kóredi. Aqıllı jigitler deydi. Sol ushın sizlerge tapsırıp otır. Polat jasawıllarǵa da isenbedi. Bul Junǵar xanınıń keńesgóyi.

133

Maman sırdıń tórkinine túsinip Esengeldini túrtti:

—Tez atlan, Sultan haqıyqat sırdı aytıp atır. Aman-esen aparıp qaytamız.

—Álbette, álbette, — dedi jáne Ubaydulla sultan Mamanǵa jaqın kelip. — Aqırı, junǵarlarǵa burınnan dıqlı ata-aǵala- rıńız óltirip qoysa, jaqsı emes. Qaraqalpaqtıń ǵamı ushın xanı jiberipti. Joq, joq, qaytıp kelgen soń bárin xan ákem aytadı.

—Sizge alla rehimi jawsın, sultan, — dep Maman atına ǵarǵıp

mindi.

Ǵayıp xan junǵar keńesgóyiniń atın jetelep kelip Mamanlarǵa qostı.

—Jollarıńız bolsın. Birińiz aldında, birińiz keyninde júriń. Óz ara sóylespeńler, — dep xan junǵar keńesgóyiniń tilinde bir nárselerdi aytıp, qayırlastı. Junǵar keńesgóyi qaraqalpaq tilin túsine me, túsinbey me, málimlenbedi, sebebi ol sóylemedi. Shırayı belgisiz, qarańǵıda kóleńkedey qarawıtqan adam at ústinen eńkeyip xannıń betinen súyip, xoshlastı.

Ǵayıp xannıń tapsırması buljımastan: ǵayrı atlı ortada, úshewi dizilisip ketti.

19

Sırdáryanıń Aral teńizine jaqın bir alabındaǵı áyyemgi Jańakent qalası ornalasqan óli taqırlıqqa jan endi. Bul jerden idiraldı imarat salıwǵa tómengi qaraqalpaq eliniń barlıq awıllarınan san júz qollar keldi. Jańa qala

— Jańakenttiń qurılısı baslandı. Waqıt ta qolaylı. Diyqannıń eginin jıynawına, sharwanıń qıslawǵa kóshiwine ele waqıt bar. Olay bolmaǵanda da, xannıń buyrıǵı. Tek Ǵayıp xannıń emes, joqarıdan Abılqayır xannıń, hátteki, orıs patshalıǵınıń usı qalanı salıwǵa álleqashan-aq usınısı bolǵanbısh. Bul qalanıń qurılısı qıyın. Kóp adamnıń eńsesine mingen tas, janın mújigen jegi bolıwına qaramastan, jıllar boylap qonısı payanlamaǵan xalıq ushın úlken úmit qurılısı boldı.

— Xan ılay menen tastan jay saldırsa, xalıqtıń ǵamın oylaǵanı, — degen gáp awıllardan awıllarǵa, awızlardanawızlarǵa kóshti.

134

qalası aralarında shańǵıtıp jatqan jińishke ayaq soqpaqlar, arba jollar payda boldı. Qurılıstıń basına qurılǵan xan shatırı misli bir arba degershiginiń gúpshegin, sol shatırdan hár jaqqa taraǵan jollar sol gúpshekke qadalǵan kegeylerdi esletti. Degershik teń qozǵalıs taptı. Jumıs qızdı, qol jumısı qızdı. Qapqa, shalǵayına ılay salıp arqalawshılardıń shınjırı Sırdáryanıń qándeginen Jańakentke shekem bir soqpaq boylap dizildi.

Biyler, jasawıllar óz ruwlarınıń basında. Ilay arqalawshılar shınjırınıń bir jeri úzilip qalmawı ushın tınbay atlı jaǵalap júredi, otırǵanların tikeytedi, gejirlerin qamshılaydı.

Jazdıń eń sońǵı xoshlasar ayı kútá ısıp, álemdi laplatıp turıptı. Qurılısqa ılay ákelip taslaǵanlar shólden qaytıp dáryaǵa jetkenshe asıǵıs juwırısadı. Atlılar da, piyadalar da monshaq-monshaq ter tógip júripti.

Házlik tek Ǵayıp xannıń shatırında. Jasawılların jumsap, jatısı-jatıs. Jatıwdan sharshaǵan waqta shatırdıń kóleńkesinde sháltiyip turıp adamlarǵa qaraydı. Dem alıp otırǵanlardı kórse «ananı turǵızshesh» dep bir jasawılǵa buyıradı, tas arqalaǵan birewdi urıp atırǵan atlını kórse «ele de qattıraq, shırpıldısı esitilmeydi» dep xoshametlep, shińk-shińk kúledi.

Mıs qaynap, hátte, atlı jasawıllardıń júriwine múmkinshilik qalmaǵanlıqtan túslikke ruqsat etildi.

Ubaydulla biy menen Dáwletbay biylerdiń qosları bir-birine jaqın edi, birge kiyatır.

— Ubaydulla jora, bayaǵıda xannıń ne degenin talay sorasam da; aytpay-aq qoydıń. Bekkem ekenseń. Shaması, úlken sır bar ǵoy.

Ubaydulla biy jorasınıń sharshaǵan, kún alıp túlegen sarǵısh qaraltım júzine qarap turıp:

— Meyli, tıńla, — dedi. — Maǵan yabı menen qońırattıń arasındaǵı jánjeldi ayttı. «Ekewi arazlassa, ayıramız dep nesine háleklenesiz? Qozlampaq arasınan bay jalawdı kútiń» dedi. «Men sizlerlikpen» dedi.

Ǵayıp xannıń Dáwletbay biyge de usı taqlette aytqanları, wádeleri kóp edi. Oylanıp qaldı: «Xan bizlerdiń ruwımızdı ayaytuǵın bolǵanı». Ol usı oyına isengenlikten, xan menen ózi arasındaǵı sóylesiklerin ortaqlaspadı. Ubaydulla biy qızǵanıp bir sumlıq tawıp júre me dep qorqtı. Eger ekewi teń ashılısıp, teń sırlasqanda kútilmegen álle qanday juwmaq shıǵarılıwı

135

múmkin edi. Tek ǵana óz ruwınıń ǵamına qul biylerdiń kewil sandıqları qulıplı kúyinde qala berdi.

Dáwletbay biy ózine soraw beriliwinen qorqıp, Ubaydulla biydiń Mamanǵa tánha kózqarası qalay ekenin soradı.

—Kókireginiń qurtı bar kóremen, — dep juwap berdi Ubaydulla biy.

—Kúshli qońıratlar menen arasındaǵı sheńgel háremdi alıp taslaw ushın Áliy biydiń balasına qosıp yabınıń bir jetimin óltirtkeni maǵan unadı. Izbasar bahadırlardı arbaǵa baylatıp, kóziniń otın alıp, ahidnama tayarlatqan deydi. Sol ahidnamanıń bir ushı bizlerge de keletuǵın shıǵar. Aqırı, onda Ǵayıp xannıń pármanı bar ǵoy.

—Murat shayıq quwatlaydı. Túsinbeymen, bul shayıqqa.

—Murat shayıqtıń Mamanǵa qalay pánt bergenin esittiń be?

—Yaq.

—Maman Ayǵara biydiń qızın atqosshısı Amanlıq jetimge ápermekshi bolǵan. Orazan batır qılıshın berip ketken jetimshe? Bayaǵı sınaspada sóylegen narkelle-she?

—Túsindim.

—Áne, sol Amanlıqqa qızdı ápermekshi bolǵanda Mamannıń tapqan bánesi «eki xalıq arasındaǵı doslıq jibin júrgizemiz» depti. Shayıq sonda «Doslıq jibi kórpeniń astınan tartılmaydı» degen.

—Sonday dál gápleri ushın shayıqtı jaqsı kóremen. Onday ádet shákirtlerine de ótken. Júdá pinhámilep sóyleytuǵınları kóp. Qaytadan bala bolıp oqıǵanda ma, hásseniy! Mamannıń Ǵayıp xanǵa awız salatuǵın túri bar dep oylaysań ba, ya joq dep oylaysań ba?

Jańa ashılısa baslaǵan áńgime ayaqlanbadı. Keselep bir atlı shıqtı. Xan olardı qıstaw shaqırtıp jiberipti. Qayrıldı.

Xan shatırında ózinen, ini balalarınan basqa biraz biyler, jasawıllar jámlengen eken. Hámmeniń dıqqatı Murat shayıqta. Ol ortada dawıslap xat oqıp otırıptı. Hesh kimge selteń bermew ushın olar bir shette ásten ǵana otırısıp tıńladı. Shayıq xattı ayaqlaǵan edi, olardıń anıq esitkeni mınaw boldı:

«... Bu antqa ant ishtim: qaraqalpaq yurtınıń yabı urıǵınıń Áshmuxamed, Irısbay, Berdibay yasawıl, Izbasar bahadur, Áliy biy, Bazar Atketár uǵlı. Oshbu yazılǵanlar hámmemiz aq xanǵa bash salduk hám tamǵalarımıznı salduq.

Men Áshniyaz axun bul kishilerniń ámiri ilá qolum qoydum».

136

Shayıq qaǵazın aldına qoyıp, mańlayınıń terin sıpırdı. Jım-jırtlıq. Kim pikir aytar eken degen qıyal menen xan saqalın sıypalap, otırǵanlardı sholdı. Shatırdıń bosaǵasında otırǵan Dáwletbay biy menen Ubaydulla biydi kórip:

— Ne aytasız? — dedi xan.

Eki biy teń túrgelip xanǵa tájim etti, Dáwletbay biy juwap berdi.

—Basın esitpey qaldıq, xanımız.

—Aq patshaǵa — orıstıń Elizaveta Petrovna isimli aq patshasına ahidnama, — dedi xan. — Yabı urıǵınıń biyleri quwatı yetkunchá patsha hámirine sadıq bolarǵa, kereginde jantánini bererge ahid etip qurap ófken.

—Túsindik, túsindik, hámme bilán xatlanurmız, — dedi Ubaydulla

biy.

Xan olardıń otırıwına, ruqsat etti. Otırǵanlar jáne samsaz bolıstı. Shetirektegilerde óz ara mısh-mısh sıbırlı kóterildi. Payıttan paydalanıp Dáwletbay biy Ubaydulla biyge sıbırladı:

—Basqa biyleri erkli qol qoyǵan shıǵar, al Izbasar bahadır menen Áliy biy at quyrıǵına baylanıwdan qorqsa kerek.

Ubaydulla biy «ásten» degendey iyek tisledi.

Sıbırlı ortaǵa ótti. Úlken biyler, jasawıllar bir-birine qarasıp bir nárseler desken bolıp atır. Ǵayıp xan bul mıshmıshlardı shayıqtıń jaqtırmay, shıdamsızlıq penen qabaq shıtıp otırǵanın kórip, «shińk» etip kúldi. Shayıq burıldı, ashıw menen burıldı. Xannıń ya túshkirigin, ya kúlgenin abaylamay qalǵanlar da mısh-mıshtı toqtatıp, solay burıldı. Shatırǵa kirgen jerge birew belin shanshıp, basına qalpaǵın qıstırǵan eken. Shayıqtıń kózi túsip:

—Ázizlerim, — dedi júdá záhárli salmaq penen. — Anaw qalpaqqa qarańlar. Birew almasa sol kúyinde baz basıp tura beredi. Dawıl tursa, ushıp ketedi. Sol qalpaqtıń kúni tuwmasın deseńiz ahidnamanı quwatlańlar. Pikir aytıńlar. Hámme birikpese, patsha qabıl etpeydi. Bunnan on jıl ilgeri jazǵan anttı qabıl etpegenine qaraǵanda, alawızlıǵımızdı sezgen. Iylewi túspegen qamır tandırǵa jabılmaydı. Bunı bilemiz.

Sırtta júrgen jasawıllardıń biri Mamanlar kiyatırǵanın xabarladı. Nelikten de shatırda janlanıw payda boldı. Óz buyrıǵı boyınsha pitken ahidnamaǵa pikir aytpay, nemquraydı

137

otırǵan Ǵayıp xannıń kózleri álle-pálle bolıp ketti. Sezikleniwiniń lekini bar edi: Junǵar xanı óz keńesgóyinen, Ǵayıp xan tómengi qaraqalpaqlardı junǵar qol astına ótkerse, onıń áwladınıń áwladlarına shekem xanlıq taxtı múnásipligine gúwanama jazıp beretuǵınlıǵın aytıp jibergen. Ǵayıp xan buǵan bir náwiye kelisim bergen edi. Sol ushın onı uzatıp salıwǵa Mamanlardı aldırǵan edi. Sebebi, házirgi elde bas kóterip kiyatırǵan jaslar sol ekewi; Junǵar keńesgóyi Túrkstan qalasına barǵan soń bul ekewiniń kárin etiwge wáde etti; olar elin junǵarlarǵa qaray baslaytuǵın bolıwı tiyis, oǵan kelispese, ekewi de tiri qaytpawı kerek. Junǵar keńesgóyi qaytarmaydı! Ǵayıp xan Esengeldiden de beter Mamannıń bir sózliligin biledi. Qalayınsha onıń demde kelisim berip, amansaw qaytqanına isenbey hawlıqtı. Onıń ústine, Túrkstanǵa jetip qaytatuǵın waktı bolǵan joq. Hámmede bir qıylı erkin qozǵalań payda bolǵanlıqtan, xannıń otqa kúygen qızıl awırıqtay júzine urǵan ózgeristi hesh kim ańǵarmadı. Kerisinshe, Mamannıń Esengeldi menen dizilisip júrgenine tańlanıstı.

—Bárjay boldı ma? — dedi xan olardı esikte kóriwden otırǵansha

asıǵıp.

—Bárjay boldı, xanımız, oyıńızdaǵını isledik, — dedi Maman.

— Meniń oyımda ne barın kim ayttı? — dep seskendi xan.

—Ózlerimiz túsindik, xanımız. Aqırı, siz kem sózlisiz. Tilińizdiń tórinde ne barın bilmesek, xızmetker-puqara bolıw bizge dárkar emes. Esengeldi menen ım arqalı oylastıq ta, solay isledik.

—Bıjıq bolǵanbısań, qısqa sóylesesh!

—Inansın dep onıń gellesin ákeldik, xanımız.

Xan qalaq basın qos qollap qısıp, ornına sılq etip otırdı. Shot mańlayı dúńkiyip, ishinen kúyindi, tislendi.

—Ne ózi, ne? — dedi shayıq hawlıǵıp. Sebebi, ol usılayınsha dıqqat awdarmasa, hámmeniń keypin baqlap alıp xan bir shep buyrıq berip jiberse, buzdırıw qıyın.

—Junǵar xanınıń keńesgóyi, — dedi Maman.

—Junǵar!!! — Otırǵanlar bul sózdi kútá jerkenishli ashıw menen birden ayttı. Kópshiliktiń tańlanıw sestinen Ǵayıp xan, basına suwıq suw quyılǵan shala uyqıdaǵı adamday selk etti. Irasınan keldi:

138

—Awa, junǵar xanınıń keńesgóyi edi. Ol jaqtaǵı qaraqalpaqlar sálem aytıp jibergen. Ózi sizlerge kóriniwge qorqtı.

Túyeniń ústinde buqqanday xannıń kózkóreki kelispeytuǵın ótirik aytqanın birazlar túsindi, túsingen menen úndespedi.

—Ne sebep óltirdińiz? — dedi shayıq.

—Xanımız túnde jibergen soń óltir degen shıǵar dep túsindik.

Biyler erksiz wahahalastı.

— Gelle qáne? — dedi Irısqul biy. Maman Esengeldige ım qaqtı. Esengeldi juwırıp shıǵıp sharshıǵa túyilgen túyinshik ákelip, Mamanǵa berdi. Maman túyinshikti jazdırıp, qanı qatıp qalǵan adam gellesiniń saqalınan kóterip aparıp, xannıń aldına qoydı. Házir ǵana kúlisip, ıssıdan terlep-tepship otırǵan adamlarda suwıqlıq payda boldı. Esik bette Maman menen Esengeldi ele tikeyip turıptı. Mamannıń júzinde kúlki izi kórinedi.

Irısqul biy gelleniń murtların shóp penen qıymıldatıp, sol shóbi menen kózlerin túrtti. Ǵayıp xan ele kirpidey jıyırılıp otırıptı.

—Junǵarlardıń gellesin almay, altın arqalatıp jiberseńám kewlindegisin qıla beredi. Gelle qılǵanı jaqsı bolǵan, xanımız, — dedi Irısqul biy.

Murat shayıq ózin jeńil sezdi. Adamlar «junǵardı óltiriw sawap» desip shawqımlastı.

—Izi jaman, — dedi xan.

—Qádigińiz bolsa, orıs patshasına anttı tezleteyik, xanımız. Qońırat eli ahid etiwge tayın, — dedi Irısqul biy. Irısqul biyden usınday durıslı ózgerislerdi álle qashan kútetuǵın Murat shayıq:

—Qońırattıń biyi durıs aytadı, — dedi hám xannıń dıqqatın kútip, ele tikeyip turǵan Mamanlarǵa «otıra beriń» degen belgi berdi. Olar márdana otırdı. Usı gezde biylerdiń, jasawıllardıń dıqqatı jáne Mamanǵa awdı. Mamannıń júzinen kúlki joǵalıp, suwıq tartıptı. Bul suwıqlıq olardı tońdırǵanday ma, ya, kerisinshe, ısıtqanday ma, túsiniw qıyın, biraq olardıń xannan bir awız sóz kútip otırǵanı anıq.

—Tezletilsin! — dep saldı xan.

—Jaqsı sheshtińiz, xanımız, Musılmannıń jan shıqqan awzınan lebiz shıǵadı, — dep bánt bastı shayıq.

139

Biyler de burınǵıdan kewilli janlanıw payda boldı. Xanǵa jaqın otırıp gellege qolı jetetuǵınlardıń bári túrtkilep, kimi awzına, kimi kózine, saqalına, murtına túpiristi.

—Xanımız, — dedi Dáwletbay biy. — Abılqayır xannıń Mamanǵa «shań jutasań» degen qorqıtpay sózinen qutılıw ushın úlken xalıq orıslar aldında bas iyip, ahid etiwge tayınbız. Jawırınshamız qalıń bolsın.

Sońǵı gezde onsha sóyley bermeytuǵın bolǵan Esim biy:

—Orıslardıń jawına jaw, eline el bolıw ushın ahid etiwge jalayırlar-ám tayın, — dedi.

—Junǵar keńesgóyiniń júrisi tegin bolmasa kerek. Tabjılmas taw orıs eline arqa súyeyik, — dedi Ubaydulla biy.

Bunnan soń biyler, jasawıllar óz ruwları atınan «biz ahid etiwge tayınbız... biz-ám tayın...» desti.

Házirshe saqlanıp úndemegenler de boldı, biraq kóp dawıstıń astında olar elespesiz qaldı. Kópshiliktiń dúmpiwin Ǵayıp xan juwmaqladı:

—Murat shayıq, Eshniyaz axunǵa adam jiberiń, kelsin, hámmege ahidnama jazıp bersin.

* * *

Jańakent taqırlıǵınıń túni házlik. Gá dárya tamannan, gá teńiz tamannan esken ızǵarlı salqın samal, kúni menen sharshaǵan bedendi tez buyıqtıradı. Sonlıqtan xannan basqalardıń hámmesi ashıq hawada jatıp uyqılaydı.

Úyrenispegen jerde birinshi aqsham uyqılay almay Mamannıń juldız sanap jatırǵanın sezip, basqalardı oyatıp almaw ushın Murat shayıq ásten sıbırladı:

— Uyqıla, aqıllı balam. Usı saparǵı batıl qádemiń de qayırlı boldı. Kesek gelleni kórip hámmeniń óz gellesi esine tústi. Ahidnamalar endi júdá tezletiledi.

Maman mıyıq tartqan kúyinde uyqılap ketti.

* * *

Bayqoshqar biydiń Irısqul biyge ele sol dúńkiyiwi edi. Irısqul biy

Súyindik biyler menen bir shette, Bayqoshqar biy óz tárepdarları menen ekinshi shette jatadı.

140