Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

arasındaǵı ókpe-giyneler teńizge túsken tastay biybelgi shúmedi eken. Ińjıńlar, warra-warralar esitilmedi, alawızlıqlar sezilmedi. Barlıq tirsekey pikirler quwanısh teńizine batıp mantıqtı.

Gúllán tamashanı bir jerde — Jańakent sháhári qasındaǵı alańlıqta ótkeriw belgilenip, xalıq aǵısı solay burıldı.

Hesh waqıtta bolıp kórmegen ulıwma xalıqlıq toyǵa tańlayın qaqpaǵan, «pax!» demegen jan joq. Xalıq nege sheber bolsa, bári islendi: ǵobız ba, dońızqabaq pa, duwtar ma, dombıra ma, sırnay ma, úshpelek pe, balaman ba.. — barlıq saz ásbapları jańladı. Gúres tutıldı, qoshqar dúgistirildi, kókmar berildi, aylawǵa atlar qashırıldı, qorazlar urıstırıldı, túyeler jarıstırıldı, qolda baǵılǵan kiyikler jarısı ótti, qálpeler qus ushırıp ańlar aldırdı, qısqası, ertekke usap ketti bul toylar.

Toy tarqar kún — Mamanlardı jolǵa uzatatuǵın quyashlı, hár qashanǵıdan jaqtı, inabatlı kún tuwdı. San mıń alaman Jańakent sháháriniń dárwazasınıń aldına kelip toplandı. Endi Maman jolǵa shıǵadı, olar uzatadı, haq jol tilep qaladı.

Dárwazada baltalı jasawıllar kórindi, demek, xan kiyatır, úlken saltanat penen kiyatır.

Jurt siltidey tınǵan, kózleri dárwazada.

Óziniń ini-balaları, jasawılları qorshawında Ǵayıp xan menen Dmitriy Gladıshev alda, izinen Murat shayıq penen Irısqul biydiń ortasında Maman, olardıń izinen biyler, jasawıllar, batır-bahadırlar toplanıwı menen shıǵıp kiyatır. Túrkmeni qızıl naǵıslı gilemler menen jabılǵan qos órkeshli nardan soń, dárwazadan shıqqan bende bolmadı. Nardıń ústindegi aq sálleli melle shapanlı, jińishke, arıq adam Eshniyaz axun, dárwazadan iyilmey tikkesine ótip, toqtadı. Xan oǵan qol siltedi. Eshniyaz axun sol qálpinen eńkeymey, qolındaǵı shıyratıwlı qaǵazdı aldına jaydı.

Alamannıń dıqqatı Eshniyaz axunnıń jińishke qollarında shıtırlap jelbiregen qaǵazǵa awdı. Alaman ústinde axunnıń qıráátke salınǵan dawısı húkimdarlıq etti:

«... Ábúlmuzaffar wál mansur sayyidi dáwletli aq patshaǵa Elizaveta Petrovna ráhimlik háreketlerińizge dúwayı

151

sálem bándelik arız qılduk. Sóz ol kim tómengi qaraqalpaq yurtı tórt san teńiz áli barchası aq fatshaǵa bash salduk. Alar bizge Mitriy tórelárni, Mansur hafıznu bizge álchi qılıb iybergen ákan. Alarnıń yarlıǵın ózgá qılmay, alarǵa bosh qoyduq, alarnıń sózin ózgá qılmaduk, ál bolduk. Araǵa álchi salıb qarındash bolalı. Qarındash bolmaqnıń nıshanı Mitriy tóráni, Mansur hafıznı ákáwin bizge iyberse ál bolǵanımız turur. Andın soń araǵa sáwdeger yursunlár, alarınıń eliga elmiz, jawıǵa jawmız. Alarnıń dáwlatı turur tórtsan qaraqalfaq ál bulduk ál bolmaqnıń nıshanı biziń qolımızda turǵan orısnı alarǵa iybárduk, ol da alarnıń dáwleti turur...

Tıńlawshılar biri-biriniń esitiwine kesent keltirip almaw ushın ózlerinshe «pah-pah!» desip, bas shayqastı. Ara-arasında sıbırlılar da esitilip turıptı:

«Maman dana eken», «...Kim jamanlıq qılsa kózi shıqsın!», «Moynı omırtqası úzilsin!», «Maman eldiń ázelgi dosın taptırdı...», «Qalay tabıwdı bildi...», «...Áke jolın quwdı, lekin ótkerdi...» «...Orıslar kókiregimizge nayza ótkermes qalqan, jawırınımızdı oqqa testirmes tas jawırınsha...» «...Balańdı jılatpaydı...» «...Mıń jasasın, Maman...» «Ilaya jolı bolsın. Aman qaytsın!...»

Báhárdiń jipek samalı tıńlawshılardıń bul gáplerin úydenúyge, shiyden-shiyge, adamnan-adamǵa, jaylawdan-jaylawǵa áketip turdı.

... tariyx mıń yuz ellik altı yılda Muxárrám ayınıń on tokuzınchi kúni bitildi. Jańakent sháxri qashında.

Oshbu xatgá inanlıq uchun móxir salduk: áwwel Ǵayıp xan, ekinchi

Murat shayıq, uchinchi Ubaydulla sultan»

— Oyımız jazılǵan! — dep gúwledi xalıq.

Irısqul biydiń ornına xannıń úlken ulı Ubaydulla sultannıń atı qalay jazılǵanınan Maman biyxabar edi, soraw názeri menen shayıqqa qaradı. Ol túsindi. Túsindirdi:

— Awa, balam, solay boldı. Xan talap qıldı. Miyrasxorı jazılmasa, qol qoymaytuǵın boldı.

Maman nariyzalıq penen basın shayqadı.

152

Irısqul biy atı shıqpay qalǵanına kútá isindi, Murat shayıq penen Mamannıń ne deskenlerin esitpey alǵa, xanǵa qaray júrdi. Qońırat biyiniń arıslan ashıwı menen adımlap kiyatırǵanın kórip xan qasındaǵılardan sál erekshelenip, aldınan shıqtı, ásten sıbırladı:

— Házir hák ashpa, narım, bári yabılardıń ılaysańı, soń sóylesemiz. Irısqul biy Ǵayıp xanǵa inandı ma, inanbadı ma, tek toqtadı. Xannıń bir jasawılı at ústinde tikeydi, jıynalǵanlarǵa buyrıq qıldı:

— Jol ashıńla-aar!

Alaman teń bólinip, ortadan tórt-bes at qatar ótip ketkendey jol ashtı. Maman kóp atlılardıń qorshawında hámmege qalpaǵın bılǵap bas iyip,

jolǵa tústi. Alaman ózleri ashqan joldı qaytadan bekitti. Mamanlarǵa erdi, uzatıwǵa erdi.

Báhárde quslar tek kólge uya saladı degen biykar. Qaladan sál tıstaǵı alańda ósken hár bir túp ósimlik tuwalaqtıń ba, alasardıń ba, jılqıshınıń ba, shımshıqlardıń ba uyası eken. Xalıq dúbiri menen biri qalmay ushıp, mıńsan piyada jerde, olar aspanda qanatlarınıń sıpıldasqan epkini menen Mamanlardı uzatıstı. Esheyinde batıstan esetuǵın samal, usı kúni shıǵısqa aylanıp, Mamanlardıń arqasınan iytermelep uzatıstı. Hár bir ósimlik tájim etken sıyaqlı mayısıp uzattı. Qullası, hámme-hámme uzattı. Uzatıwshılar tobı azannan keshke shekem buzılmadı, hámme erdi, hámmeniń awzında jaqsı tilekler:

—Pútkil bir xalıqtıń úmiti ketti sende, Maman, aman kel!

—Ullı úmitimizge ullı juwap alıp quwanıp kel, Maman!

—Áyyemgi ázeliy doslıǵımızdı jetker, Maman!

—Patsha bizdi azsınbasın! Júregimizdi úlken júrek desin, Maman!

—Jolda orıs kórseń, qaraqalpaqlar jawıńa jaw, elińe el dep tákirarlap ót, Maman!..

Hámme hár qıylı tapsırma berip atırǵanda xan qurı qala almadı. Burın talay aytqan tapsırmasın tákirarladı.

—Shegaranı umıtpa, Maman!

Kún bata, sharshaǵan piyadalar haq jol tilep topar-topar qala basladı.

153

Atlı jas jigitler jáne úsh-tórt kúnlik jolǵa uzatıp qaytıw ushın birge ketti.

Usılayınsha 1743-jıldıń mart ayınıń ekinshi yarımında, kóp qonıstan aydalıp, samal ushırǵan japıraqtay payan tappaǵan, qaraqalpaq xalqınıń ullı úmiti qaǵazǵa túsip, bir bahadır ulı Mamannıń qolında, orıs patshasına — Sankt-Peterburgqa ketti...

Xalıqtıń ullı úmitine, bahadır ulına qayırlı sapar tilep, sen de az ǵana dem al, ádiwli oqıwshım!

154

Ekinshi bólim

Shıraqlarım, sizlerdiń, Baxtıńızǵa ne boldı?...

(Jiyen jıraw).

1

Báhár!

Jıldıń bul máwsimi gúllán názikliktiń, joqarı muhabbettiń, jaslıqtıń bası, quwanıshtıń saǵası. Sonlıqtan ba,

«báhár!» degende «áh!» dep, ya ókinishli, ya quwanıshlı kúnin eslep, jambasına bir urmaytuǵın insan bar ma dúnyada? Báhár jaqsı kelse, isiń rawaj, jambasqa urılmaydı, qollar ókinish tarına tiymeydi.

1743-jıldıń báhári, hesh báhárge usamadı, ózgeshe boldı. Sırdáryanıń tómenin mákan etken, qaraqalpaq eli ushın kórilmegen, qútilmegen quwanısh penen baslandı, ullı keleshektiń úmit saǵası bolıp baslandı. Endi bunnan bılay da, ómir, bálkim, quwanıshqa tolı, tınıshlıqta óter. El tozǵaq emes jemisli elge aylanar, ján-jaǵınan jaw kelmestey taw-tastan qorǵan salınar, sebebi, bir keláta el usı ármanların ózleriniń dilwar-sheshen ulları arqalı keń paytax rus eline jiberdi. Ullı Petr birinshiniń qızı Elizaveta Petrovnanıń saqıy kewli ashılıp, mehirli shalǵayınıń kózdey bir shetin qaraqalpaqlardıń ǵawǵalı basına pana qılıwǵa wáde etse, bári gúlalagúl!

Usınday xalıq ármanın qaǵazǵa túsirip ullı Rus patshasına jol alǵan, qaraqalpaq elshileriniń kewilleri báhár nurına tolıp, mine, Orenburgqa jetti.

Ullı Petr birinshiniń keńesi menen Jayıq dáryasınıń boyına salınǵan bul kórkem qala orıs patshalıǵınıń Shıǵıs dárwazası dep atalatuǵın edi. Sol dárwaza qaraqalpaq elshilerine keń ashıldı.

155

Qalanıń tórt tárepi tas diywallar menen qorshalǵanlıqtan kóbirek qorǵanǵa usaytuǵın edi. Ishkerisine kirseń Evropa menen Aziyanıń ájayıp gózzallıqları, ózgeshelikleri bir-birine iyinlesip, gá birigip, gá iyin tiresip, sıyıspay turǵanǵa megzeydi.

Qalanıń tiykarınan, eki dárwazası bar edi: birinshisiniń ústinde kórkemlep bezelgen orıs meshiti alıstan kózge taslanadı, ekinshisiniń ústinde, qarası úydey qońıraw tóńkerilip qoyılǵan, alıstan kútá aybatlı kórinedi. Qaysı dárwazadan kirseń de, ishtegi Sawda sarayı birden ózine tartadı. Bulkárada barlıq waqıtta sawda-satlıq qızǵın júrip atırǵanı. Hár qıylı kiyimde júrip, hár qıylı tilde sóylegen sawdagerler óz ara til tabısıp, qalay túsinisetuǵını, sırttan qaraǵanda jumbaq kóringeni bolmasa, hámmesi ákelgen zatların ótkerip, hámmesi de keregin tawıp áketip atırǵanı.

Zatlar Almastırıw sarayı óz aldına, ayrıqsha kórkemlikke iye. Ol qaladan qaraǵanda, ayrıqsha názer awdaratuǵın orınǵa, Jayıq dáryasınıń jaǵasına, bir dárwazası qalaǵa, ekinshi dárwazası keń jazıq dalaǵa qaratılıp salınǵan edi. Qalaǵa qaraǵan dárwaza ústinde qala basshıları, al keń jazıq dalaǵa qaratılǵan dárwazanıń ústinde qorǵanshılar otırıp, aynalanı hám sawdagerlerdiń kelim-ketimlerin baqlaytuǵın orınlar bar. Sırttan, bulkára da qorǵanǵa megzeydi, keń jazıq dalaǵa qaraǵan dárwaza ústinde eki top (pushka) aynalaǵa aybat shegip turıptı. Olar atılmaydı, sonda da tek saltanatlı aybat, kórkemlik ushın qoyılǵan.

Ishte sawdagerler ushın barlıq jaǵdaylar bar, Aziya ellerinen kelgenler ushın jataqxanalar, chayxanalar kúni-túni islep, hár qıylı tildegi ǵawırlılar hesh qashan tınbaydı. Qaraqalpaq elshileri Orıs patshalıǵınıń Shıǵıs dárwazası dep at keshirgen bul qalanı kútá qızıǵıwshılıq penen araladı. Gúllán sawda orınlarına, sawdagerler ushın islengen sharayatlarǵa, kórkemlikke, kúshke tańlanısıp, bir ǵana kemshilik taptı.

—Nege musılman meshiti joq?

—Durıs ayttıńız, — dedi Dmitriy Gladıshev olardıń tapqırlıǵına ırzalıq penen. — Bunday nárselerdi islewdi óz waqtında Petr birinshi wásiyat etken. Onnan soń hayal patsha Anna Ivanovna da bul qalaǵa ayrıqsha kewil bólgen. Átteń, hesh qaysısınıń waqtında Qazanǵa, Astraxanǵa usatıp mu-

156

sılman meshitin salıw qolǵa alınbaǵan. Bálkim, sizler qolǵa alarsız, Elshilerdiń oǵan onsha kewli tolmay qarastı.

Gladıshev nadurıs dálkegin umıttırǵısı kelgendey qala jóninde túsinigin dawam etti:

— Ullı imperator Petr birinshiniń wásiyatı boyınsha Rossiyada nendey sulıw, ájayıp gózzallıq bolsa, bul qalaǵa bári beriliwi tiyis eken. Hátte Ufa, Tómengi Novgorod qalaları túwe, patshalıqtıń orayınan kem qılmawın násiyat etken...

— Bul qalanıń dárwazasına qos top ornatılǵan menen, urıs ushın emes, tek kúsh saltanatı bolsa kerek. Bul qala Shıǵıs penen haqıyqıy sawda ornı bolıwı tiyis ekenligi kórinip turıptı! — dedi Maman. Onıń pikirin joldasları da maqulladı. Olar Sawda sarayın aralap baratır edi, kútilmegende birew:

— Maman! — dep qaldı.

Ol jalt burıldı. Qarasa — Kuzma Borodin! Ol qonıwǵa meyillengen taw búrkitindey qushaǵın jaya alǵa taslandı. Kuzma Borodin adamlardı ayırıp, Mamandı keń qushaǵına alıp bawırına bastı. Olar hámmeniń aldında, uzaq ayralıqtan soń kórisken áke-bala kibi iyinleri dirildesip, kózlerinen jas sorǵalawı menen állenemirde jazdırılıstı. Kuzma Borodin sóylemey, kózlerindegi quwanısh jasın sıpırıp, eziwinde kúlki oynatıwı menen onıń jawırnınan qayta-qayta qaǵıp, biraz mawqı basılǵannan soń, tilge keldi.

—Oy, Maman, kúshli bolıp erjetkenseń! Qayırlı sapar, ádiwlim!

—Siz maǵan ullı orıs xalqı menen qalay doslasıwdı úyretken edińiz, Borodin aǵa!

—Joq, dana Maman, óz xalqım menen qalay tabısıwdı men sennen úyrendim, — dedi Borodin oǵan keynin aytqızbay. — Men sawdager edim, tek óz paydamdı izler edim...

—Kim-kimge úyretse de durıs úyretken, — dedi Gladıshev. Kuzma Borodin Dmitriy Gladıshevke burılıp sálem berdi.

—Men siz haqqında jaqsı bilemen, — dedi Gladıshev Kuzma

Borodinge qol uzatıp.

—Bul jas biy maǵan kóp jaqsılıq etti, — dedi Borodin.

Maman ózin naqolaylıqta sezip, áńgimeni tuwarıw maqsetinde onıń kewli ushın raxmet ayttı da keyin shegindi.

157

Mamannıń minezine qanıq Borodin áńgimeni kóp sozbay, olarga

«úyime áketeyin» dep mirát saldı.

—Asıǵıspız, — dedi Maman kóz astınan Gladıshevqa qarap qoyıp, ol bas iyzep maqulladı.

—Ullı patshaǵa jetiwge asıǵıspız, — dedi Polat jasawıl qaptaldan.

—Saparıńız qayırlı bolsın, ádiwlilerim!

Gladıshev elshilerdi bulkárada kóp irke bermey, Orenburgtaǵı orıs xanı, patshanıń jasırın keńesgóyi, Ivan Ivanovich Neflyuevtiń jayına baslap keldi.

Neflyuev olardı kútá kewilli kútip alıp, húrmetli orınlarǵa otırǵızdı, Dmitriy Gladıshevtı kóp waqıttan beri kórmegeni ushın saǵınǵanın aytıp, qaraqalpaq eline barıp pitkergen isleri ushın alǵısladı.

— Húrmetli, mırza Ivan Ivanovich, — dedi Gladıshev bul kabıl etiwge kewli ırza bolsa da biraz ókinish keypi menen.

— Jasıratuǵını joq, qaraqalpaqlardıń bul ádiwli isine Abılqayır xan narazı kórinedi. Elden shıǵıwdan onıń bir top láshkerleri bizlerdi qorshap júrip, Kishi júzdiń shegarasında zorǵa qaldı biraq tınıshına emes, bizlerdi báláátlep, dóhmet tasların atıp qaldı.

—Túsinikli, — dedi Ivan Neflyuev biraz sarsıqlı narazılıq penen. — Abılqayır xan ele de qaraqalpaq elshileriniń Peterburgtan maqsetli isin islep qaytatuǵınına isenbegen bolıwı kerek. Isengende, shegarasınan ótkermes edi, Dmitriy Alekseevich, saǵan da ańsat bolmas edi.

—Múmkin.

—Abılqayır qaraqalpaqlarǵa onsha oń kózi menen qaramaydı, shının

aytsam, Peterburgta da qaraqalpaqlardıń Kishi júz xanınıń qol astında qala beriwin tileytuǵınlar joq emes.

— Húrmetli mırza, — dedi Gladıshev biraz qatalıraq.

— Sankt-Peterburg qaraqalpaqlardıń talabın qanaatlandıratuǵınına men isenemen!

— Isengeniń maqul, men de seniń tárepdarıńman, lekin, ullı Petr birinshiniń qızı Elizaveta Petrovnanıń altın bası ne oylaytuǵını maǵan sál qarańǵı. Degen menen, jaqsılıqqa isengen jaqsı.

158

—Qaraqalpaq elinde baylıq kóp, orıs patshalıǵına úsh mıń túyeli sawda kárwanın jiberiw niyetleri bar, tek ǵana Abılqayırdan aybınadı.

—Áne, bul basqa gáp, — dedi Neflyuevtıń júzi jadırap, — Patsha sarayı bul jańalıqtı jaqsı túsinedi. Endi jollarıńız bolsın!

—Áwmiyin, — dedi Maman joldaslarınıń atınan. — Endi bir gáp, biziń haq niyetimizge siziń haqıyqıy isenimińiz bolıwı ushın háziretimiz Murat shayıq sizge bir ulın amanatqa jibergen edi.

Ivan Neflyuev oylanıp turıp Mamannıń arqasına qolın qoydı.

—Raxmet, jas elshi, men sizlerge onısız da isenemen xám quwatlayman. Bileseń be? — dep kewillendi Neflyuev. — Túlkiniń kórki quyrıǵı bolǵanınday, elshiniń kórki onıń izine ergen janapaylarınıń kóp bolıwında. Meyli, bizde amanatta qalıwı tiyis jigit te sizler menen kete bersin!

Maman shın kewilden oǵan alǵıs bildirdi.

Bunnan soń Neflyuev elshilerdiń Peterburgqa aparatırǵan sarpayların, sıy zatların kózden ótkerip, bárine ırza bolıp olardı kóp keshiktirmey, Sankt-Peterburgqa jol alıwına ruqsat berdi...

2

Mamanlardı uzatıwǵa qatnasqan jigitlerdiń áwelgi toparında Amanlıq qaytpadı. Ol yarım aylıq jolǵa deyin uzatıstı, sóytip, hámmeniń eń sońında Maman «endi qayta ber» — dep zinharlaǵan soń qayttı.

Jalǵız qayttı.

Sharshaǵanı jekke ketken soń bilindi, jollar ónbey qaldı. Degen menen, Amanlıqqa bul jekkelik quwat berdi, yoshtı da: endi ol

úyine baradı, kóp-kóp kúnlerdiń ǵalma-ǵalı menen ashılısıp sırlaspaǵan Aqbiydayınıń aldına baradı...

Usı árman esine túskende, atına ústemlik etti, qamshıladı. Qara ǵunan iyesiniń keypi menen teń háreketke kirip, adımdı keńnen kelepledi.

At ústindegi kókiregi ósken jigit heshteńeden qáwetersiz, tap bir atlı tuwılǵanday, yoshlı kiyatır. Bazda, ayaq soqpaqtı keselep

159

ótken jalańayaq jetim kórip qalsa, júregi silkip ketkendey boladı da, qara ǵunannıń júwenin tartıp «Maman» deydi. Onıń «Maman» degeni «Alla» degeni menen bara-barlanatuǵının ózi sezbese de, ózine námálim bir zatqa arqa súyegendey, kewli jubanadı, jáne sol keypinde alǵa júrip kete beredi...

Bir gezde keselep, bir top qasqır bir top kiyikti quwıp ótip! ketti.

Júregi suwlap «ya, alla!» — dep qaldı, biraq bul sózi «ya, Maman» degendey esitildi ózine.

Jańakent qalasına jaqınlap, bir shoq qamıslıqtı aylana bergende, kútilmegen bir top atlıǵa qarsılasıp qaldı. Bular Ǵayıp xan basshılıǵında ań awlap júrgen atlılar eken. Xandı Amanlıq birden tanıp, dárriw attan túsip, piyada sálem beriwi kerek edi, onıń búyerde júretuǵının esine keltirip kórmegen jigit albıraǵanınan atınıń basın keksheytip tartıp, qalsha qarap qaldı.

— Tús!

Ǵayıp xannıń sózlerin alıstan talay mártebe esitken menen, tikkeley ózine qaratıp bir nárse buyıratuǵını tuwralı oylamaǵan jigitke onıń qatın shaǵaladay shańq etken buyırıw dawısı, keshirim dawısınday esitilip, atınan sekirip-aq tústi.

—At mingen baxtıń ushın kimge minnetdarsań? Amanlıq eglenbedn:

—Áwele qudaǵa, qala berdi Mamanǵa, xanımız, — dedi. Xan jemtik kórgen qırǵıyday bir shekelep burıldı.

—Mamannıń ıshqır bajası!

Xannıń dawıs tolqını, ólgen tıshqannıń quyrıǵınan uslap turıp «tıshqan!» dep murnın jıyırǵannan da jerkenishli esitildi. Amanlıq arlanıp, tula bedeni dirildep, úyine asıqqan yoshlı kewili muzǵa aylandı, aqılhuwıshsız, óziniń óli-tiriligin umıttı.

—Atlan! — dedi xan.

Amanlıq zorǵa atlandı.

—Qaptalıma shıq! Ozba! Izirek!

Xan buyrıǵın tárk etpey Amanlıq erdi.

Xannıń eki kózi aldında, ján-jaǵında, gá aldına, gá artına, gá qopalıqlarǵa, gá torańǵıllardıń basına qaraydı, gá bir búktiń astına úńiledi. Amanlıq ta xan qaraǵan jaqqa májbúriy burıladı.

160