Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Esengeldi túnde, Irısqul biylerden óz atası tamanǵa qaytısın, shabılǵan jıńǵılday qatar jatırǵan kóp adamlardıń qaptalınan ótip baratırıp, gúńkildilerdi qulaǵı shaldı.

—Ata-babamız da álimsaqtan beri orıslarǵa dos eken...

—Qaydan bildiń?

—Murat shayıqtıń shákirtleri sonday sóz taratıp júripti.

—Esengeldi ákesi tárepinde me yamasa Irısqul biy tárepinde

me?

esapqa alınıp, ahidnama jazıw biraz solǵın júrgizilgen edi. Alamandı tarqatıp Ǵayıp xan Mamandı tánha shaqırıp aldı, tapsırdı.

— Ahidnamanı dawamla. Jelkesin qasıǵandı, gejirlerdi ayama! Gelle qıl, bahadır!

«...Gelle qıl bahadır!» Xan óz buyrıǵına. qanday astar qoysın, neni maqset etsin, áytewir, Mamannıń kewlin taptı. Óytpese, bolmaydı. Óz awılına barǵan soń hár kim ózinshe xan. Búldirgendey qarsılıǵı bolmaǵan menen, óz ara oylasıqkeńesigin shubaltatuǵın biylerdiń tabılatuǵını, sózsiz. Bunday jaǵdayda jedellik, aybat kóp nárse islep taslaydı.

Jas jigitke «bahadır» laqabı da unadı. Ishinen quwandı. Qıyalı da yoshtı. Xan hámmege «bahadır» demeydi. Junǵar elshisiniń gellesin kórip túyingen menen, sol dumalaq gelleniń biylerdi qorqıtıp, qozǵaw salǵanı — xannıń kúyigine sebilgen dári bolǵan shıǵar,

El shalǵay. Awıllar úzik-úzik. Ruw baslıqlarınıń jasawıllarınıń, biylerdiń atınan ahidnama jazıw qısı menen dawam etti.

141

marapatladı, axun ahidnamanı kóshirip úlgerse, ruwdıń móri salınıp, tamǵası basılıwı onsha múshkilge túspeydi.

Jazǵa qaray Jańakenttiń qurılısı jáne qolǵa alındı. Aynala qorǵan ishinde, jaylar tiklendi. Ǵayıp xan góne qıslawın taslap Jańakentke kóshti.

Qala jurttıń úmit arqawı sekilli. Quwanttı. Al, tek xannıń ǵana hár kúngi ishken ası qaraqan. Álle qanday jaw kelip qalıw qáwpi tıshqan qılıp baratır. Junǵar xanı keńesgóyin qaraqalpaqlar óltirgenin esitse, házirgi qonıstıń astı ústine, ústi astına túsedi. Oǵan qosımsha «Abılqayır xan orıs patshasına ókpelepti-mish» degen gáp esitti. Bul onıń ózi yarım júregin muz qıldı. Bas biylerdi másláhátke jıynawǵa májbúr boldı. Másláháttiń kelgen sheshimi: házirshe tayarlanǵan ahidnamalar menen Or qalasınan, Ivan Neplyuevten, xabar alınıwı tiyis. Ol neni keńes etse, solay islensin!

Asıǵıs túrde Maman bahadır menen Polat jasawılǵa ahidnamanıń úlgileri tapsırılıp atlarına mingizildi.

* * *

Murat shayıqqa belgili Mamannıń jáne bir minezi — bir aytqanın qaytalamaydı. Oylaǵan adamǵa awırı — bir sózli adamnıń ótinishin orınlamaw. Sebebi ,onıń ne oylap júrgeni belgisiz.

Keyingi bir jıldıń ishinde eldiń jámlengenligi burınǵıdan anıǵıraq sezildi. Kúshli, bazda hámmege qatal basshı kerek eken. Kereginde óz jaqının da ayamay duyım jurttıń kewlinen shıqqan adamǵa kózkóreki xannıń da qáhári kár etpe edi. Aǵısqa keselep turıw — jıǵılıw, mantıǵıw.

Mamanlar Or qalasına ketken soń, Murat shayıq awılına bardı. Amanlıq keselinen ayıǵıp, iske jarap ketken edi Sonda da, úyinen kúndiz tabıldı. Ol esigin shayıq ashadı dep ońı túwe, túsinde de oylap pa? Hám quwanısh, hám tańlanıw menen qarındası Almagúlden de burın ushıp túrgeldi. Pútkil elge

142

húrmetli adamdı, qay jerge otırǵızarın bilmey, albıraǵanınan óziniń jırtıq qılqasın sheship, qaptaldaǵı saban tósektiń ústine awdarıp jaydı. Shayıq gárdiymedi. Úy iyesi kórsetken orınǵa jaylasıp otırdı. Shayıqqa bul saparı ul da, qız da ájayıp sulıw, kelisken adamgershilikli kórindi. Hal jaǵday sorastı. Sońǵı kúnleri ahidnama mashqalası menen Mamannıń da kele almay júrgenin eskertip, keshirim soraǵanlıqtıń mánisin bildirdi.

Almagúl chay qaynattı.

Shayıq Amanlıqtıń babasınan berman qaray gáp qozǵap ákesi Dániyar jılqımannıń aqıllı adam bolǵanın qısqasha táriyiplep, Amanlıqqa ózi at qoyǵanın, onıń aldında birinshi ret moyınladı. Bul Amanlıqtıń ákesin qayta tiriltkennen kem jańalıq bolǵan joq. Búkkesine túsip Murat shayıqtıń gewishin súydi.

Murat aqırınlap ǵana Ayǵara biy jóninde soradı. Amanlıq tómen qarap, shırt-shırt shóp sındırıp otırıp juwap berdi:

—Ayǵara biy me, ata? Onıń óz elinde teńi-tayı joq adam shıǵar dep pámledim.

—Qızı-she?

Amanlıq basın kóterdi. Qoyıw qara qasları qıymıldap, qara kózlerinde kúlkiniń izi ushqınladı.

— Shayıq ata, ilahiyda zor qız.

Ol usılay dese de, shayıq sumlıq penen sorap otırǵan shıǵar, qız almaǵan balaları bar. Mamanǵa qıyanet islep, solarǵa ápermekshi shıǵar degen qáwip penen, saǵadan bóget baspaqshı bolıp, juwabın jalǵastırdı.

—Shayıq ata, ol qızdı Maman aǵa «alaman» dedi. Aǵaları berermen

boldı.

Murat shayıqta ekileniw payda boldı: sonda nege ol ózine ayttırmay, buǵan usınadı? Ha, ha, Amanlıqtıń qasları qıbırlap kózleri ushqınlawına qaraǵanda, qızda meyli bar, Maman, bálkim usını sezgendi.

Shayıq kóp otırmay tuwrısınan keldi.

—Maman Ayǵara biydiń qızın saǵan áperiwdi sorandı, balam. Quwanıshtan ba, qorqınıshtan ba, Amanlıq Murat shayıqqa tigiliwi

menen lal bolıp, tastan jonǵan súwrettey qıymılsız qaldı. Hátteki, kirpikleri de qozǵalmadı. Sırttan eki seksewil

143

alıp kelgen Almagúl ájaǵasın kórip, shayıqtıń ayaǵına jıǵıldı.

— Atajan, ájaǵamdı báddiwa etpeń. Soranaman, ata! Soranaman!...

Murat shayıqtıń ózi de ań-tań. Kesesindegi suwıp ketken chayın Amanlıqtıń betine serpip jiberdi. Ol shorshınıp, ózine keldi. Basın silkti. Almagúl shayıqtıń gewishine tamǵan kóz jasın alaqanı menen sıpırıp túrgeldi.

—Iras aytıp otırman, tańlanba, balam, — dedi shayıq. Bul seniń jorań Allayardı óltirip qoyǵanı ushın Mamannıń ózineóz jazası.

Bul túsinik shayıqtıń awzına qaydan tústi? Ózi de ańǵarmay qaldı. Biraq durıs tawıp aytqanın Amanlıqtıń dirildegeninen, ápsherinen, kemseńlegen iyeginen sezdi.

—Solay, balam. Mamannıń wádesi atılǵan oq. Artqa teppeydi. Tákirarlayman. Atıńdı baǵa ber. Kelesi jumaǵa Izbasar bahadır menen alıp qaytasań.

Shayıq ılashıqtan shıqtı. Amanlıq ya túsi, ya ońı ekenin túsinbey, bedeniniń hár múshesin shımshıp tartıp, ılashıqqa súyeniwi menen shayıqtıń izinen qarap qaldı.

21

Qıs ayta qalǵanday suwıq kelmedi: qarlı-boranı az, quyashlı kúnleri kóp boldı. Jalańash, jalpılıqlar bilinbedi. Janǵa jaylı bul qıs eki el arasındaǵı kepserdi bekkemledi: Ayǵara biy Izbasar bahadırdıń qulaq qaǵıs gápine-aq iydi. Qızın beretuǵın boldı. Endi eki awıl arasında da burınǵıday mázi qatnas, haqıyqıy kelisim menen súyek alısıwǵa tiykarlanǵan qudamdalılıq baslandı. Jurt kóriwge Ayǵara biydiń Mırzabekleri kelip ketti. Ózine tábiya qatar-qurbıları menen keldi. Murat shayıq olardı óz úyine túsirip, húrmetli miyman qıldı. Zamanabiy kútti.

Darawara tabaq, ekew ara gelle qoydı.

Kıs onsha suwıq bolmaǵanı ushın ba, báhár hár qashanǵıdan erte kirdi. Hár bir atqan jańa tańnan ómirge jaqtılıq kútip, hár kúngi tań quyashına jaqsı úmit artatuǵın xalıqtı, báhárdiń dáslepki belgileri-aq sheksiz quwandırdı. Kúnler jıllı. Balalarǵa shekem shad. Ushıp kelgen báhár quslarınıń jańa túrlerin kórip, alaqanların shappatlasadı, quslardıń izinen juwırısadı.

144

astundaǵı ózumnıń kishilárum, ilá shunıń uchunga kim, malum qılunǵanlıq boyıncha ol sháwkátli wá kudrátli jumláye ráwshanraq márhemátlu ulug padshahımız imperiatrica Elizaveta Petrovna házretlárúndin mislán, menim haqiyqat padshahımǵa kim jumlá, xalayıqlarǵa áshkar etulgandur, oshbu mıńda yuzde illi beshinchi yılda jáddi yuldızınıń yedinchi kúninde biyuk malumlıq yazuwı ilá qayım bolıwǵandur hám malum qılınǵandur...»

— Durıs, hámmesi de bir úlgide jazılǵan eken, — dedi Gladıshev aqırın tıńlawǵa asıqqanday. Oǵan Mansur dilmash bir nárselerdi orısshalap túsindirdi. Soń Gladıshev jáne bir nárseler ayttı. Maman olardıń hámme gápine qulaq salıp otırdı. Gladıshevke oqılǵan ahidnama Ǵayıp xannıń atınan tayarlanǵanı eskertilgen edi. Sonlıqtan, xannıń kewline kelip júre me dep, Gladıshev dilmashınan ahidnamanıń aqırǵı jaǵın dawıslap oqıwdı ótindi. Mansur dilmash hár bir gápti sádde-sádde qılıp oqıwǵa, tıńlawshınıń barlıq dıqqatın ózine awdarıwǵa sheber edi. Gáp bólinip qalǵanı ushın Ǵayıp xan ókpelemedi me eken degen oy menen, sońǵı qatarların júdá babına túsirip oqıdı.

«...Oshbu antta tóbán qaraqalfaq yurtınıń deńiz áliniń men Ǵayıpxan Áshim xan uǵlı bárchá menim ruǵım birlá hám qolım astındaǵı kishilerim ilá ant ichtim hám quran sháriyfni oftum hám inanmak uchun men Ǵayıp xan bárcha qolum astındaǵılar uchun móhrúm bastum. Men Áshniyaz ahun Ǵayıpxan ámiri ilá yazdım hám qolum qoydum».

— Terenneń tabılǵan gápler, tańlanǵan sózler eken!

Dmitriy Gladıshevtıń tańlanıwın Mansur dalmash túsindirgende, Ǵayıp xannıń ǵarbız qarnı qayta-qayta qıymıldap, kóterilip, jumıqlaw qıyıq kózleri oynaqshıp kúlimledi. Sultan inileri hám gúllán ulları atınan jekme-jek, ahidnama tayarlatqanı menen maqtandı. Mansur dilmashtıń Mitriy tórege oqıp beriwin sorandı. Dilmash tárepinen qarsılıq bolmadı. Gladıshev bárin tıńladı...

Maman ketkende Irısqul biydiń ahidnaması tayar etilmegen edi, ele pitpey atır ma degen qáwip penen xannan sóylewge ijazat alıp, Mansur dilmashtıń aldında ele oqılmaǵan ahidnamalar

146

«...Bu antqa ant ishtim quran shárifin oftim tóbán qaraqalfaq yurtınıń qońırat uruǵınıń xanı men Irısqul xan rastlıqım uchun ózim móhrim bastım. Irısqul xannıń ámiri ilá men Áshniyyaz ahun qol saldım».

Mamannıń júzinen endi ahidnama jazbaǵan bir de ruw yamasa biy qalmaǵanın túsinip, Gladıshev kewilli otırdı. Mansur dilmash oqıwın dawam etti. Tıńlawshılardıń dıqqatı áwelgi sózlerde bolmadı, kimlerdiń jazıp, kimlerdiń qol qoyǵanında boldı.

... Bu antqa ant ishtim qaraqalfaq yurtınıń qıtay urıǵınıń aqsaqalı Dawletbay bahadur ámiri ilá men, Áshniyaz axun, qolum qoydum, Men Dauletbay bahadur, tamǵam saldım».

«... Bul antqa ant ichtim qaraqalfaq yurtınıń qońırat urıǵınıń biyi Bayqochqar biyi mıń úyli kishi bilán bashsaldım, wá qolum qoydum, wá tamǵam bastım. Men Áshniyaz axun Baykochkar biy ámiri ilá xat saldım»

Shaqırtılǵan biyler menen jasawıllardıń aldı kele basladı. Tayar ahidnamalar oqıp túwesilmey-aq jıynastırıldı.

Tiyisli adamlardıń hámmesi kelip bolǵannan keyin Dmitriy Gladıshev olarǵa aq patsha tárepinen bolǵan jańalıqlardı xabarladı. Ahidnamalardıń kópshiligi menen tanısqanın ayttı. Olardıń tayarlanıwına basshılıq etkeni ushın ullı dárejeli patshası atınan Aq patshanıń keńesshisi Ivan Neplyuev atınan Ǵayıp xanǵa alǵıs ayttı hám usı ahidnamalardıń baslawshısı qılıp jańa bir ahidnama tayarlawdı másláhát etti.

—Tóremizdiń másláhát etken ahidnaması sonday bolıwı kerek-kim,

—dep Mansur dilmash tóresiniń aytqanların túsindirdi. — Bunda xalqıńızdıń gúllán talabı, arzu-ármanı óz ifadasını tapsınlar.

Bul oy barlıǵına unap qaldı.

147

—Aq patsha Abılqayır xanǵa Qutlumbat mırzadan sıylıqlar berip jibergen... Biz heshteńe talap qılmadıq. Qılmaymız da. Orıs patshasın tóbemizge kóteremiz, — dedi Irısqul biy birinshi.

—Ullı dárejeli patshamız Elizaveta Petrovnanıń atına usı gápińiz hám jazıla bersin, — dedi Gladıshev. Onıń shını menen aytqanı otırısınan-aq, dawıs tolqınınan-aq bilindi. Biyler heshteńe qıpsalamadı. Hár kim óz oyın ortaǵa saldı. Qazaq biyleriniń neshe mártebe shabıwıl jasaǵanı da gáp boldı. Orıs patshasınıń qol astına jiberilgen sawdagerlerdiń kópshiligi qaytarılmaǵanı haqqında aytıldı. Qullası, eller arasında qanday ókpegiyneler bolsa ashıqtan-ashıq ortaǵa salındı. Gladıshev aytılǵanlardıń hámmesin qaldırmay, jasqanbay qaǵazǵa túsire beriwdi keńes etti.

—Órisimiz tar, — dep qoydı Ǵayıp xan.

Biyler tárepinen bolǵan tileklerdiń hámmesin Murat shayıq jazıp otır edi, xannıń bul gápi oǵan jaqpay qaldı. Gladıshevqa da jaqpaǵanın onıń júzinen bayqadı. Sonlıqtan Mamanǵa:

— Xanımızdıń tilegi aq patshaǵa tánha aytılatuǵın aqıllı tilek, yadlap al, — dedi,

Xan qarsılaspadı.

Bul ant qaǵazlardı Peterburgqa kim áketedi? Aqırı, jol alıs. Altı aylıq jolǵa jetip qaytıw ushın qarıw kúsh, tózimlilik kerek. Bul da az. Patshaǵa dádimámile aytqanday danalıq kerek, Mamannıń atı burınnan awızda bar at. Oǵan dırrıqshılıq joq. Ishinen shulǵıp otırǵanlar bolmasa, sırtınan kimniń tabanı Peterburgqa tartıp turǵanı namálim.

Maman, qasına Polat jasawıldı qosıp berse, áketetuǵının ayttı. Polat jasawıl biylerdiń aldına iyilip, xalqınıń tapsırması ushın dúnyanıń qaysı burshına da payıw-piyada ketiwge házirligin aytıp, bas iydi, — quran ópti.

Biylerdiń kewli tolıp otır. Peterburgqa áketiletuǵın antlardıń bir-bir

148

tapsa, Murat shayıq óz ulı Maman shayıqtı amanatqa qaldırıp ketiwine de kelisim berdi.

Az ǵana tarıs shıǵarǵan másele juwmaqlawshı ahidnamaǵa kimlerdiń atın jazıw ústinde boldı. Ǵayıp xannıń atına hesh kimniń dawı joq. Biyler az ǵana warra-warradan keyin, Ǵayıp xannıń izinen Murat shayıqtıń hám Irısqul biydiń atların jazıwǵa kelisti.

Pútkil xalıqtıń táǵdiri ústinde gáp bolıp otırǵanda, kim kórsetip tirsekeylik qıla alsın? Uyqısı kelgen ya sharshaǵan adam bolmadı. Hámme yoshlı, hámme quwanıshlı.

Bunday saltanat ushın toy beriliw kerek!

Pesinnen tań atqansha qozǵalmay, kózgir almay otırǵan biylerdiń arasınan bul usınıstı kim jasaǵanı namálim qaldı. Lekin, hámmeniń júzinde úlken iske ǵamxorlıqtıń nıshanların ushqınlattı.

—Álbette, toy berilsin!

—Pútkil el boylap toy berilsin.

—Toy qudanıń ǵáziynesi, tútin tútetken hár bir shańıraq toy bersin...

Tawıqtay, qarańǵı túsiwden óli tósekke kiretuǵın Ǵayıp xanǵa shekem búgin sharshadım demedi.

Dmitriy Gladıshev qaraqalpaq biylerinde bunday awızbirshilik bar dep oylamaǵan edi. Hám tańlanıp, hám quwanıp otırdı. Ǵayıp xandı uyqılap qalmasın dey me, ara-tura onı xoshametleydi.

—Bári siziń danalıǵıńızdan, Ǵayıp xan.

Toy jóninde hámme usınıs kórsetip atırǵanda, Maman biy kurı qalmadı, payıttan paydalandı. Ásten sóylep, Ayǵara biydiń qızın elge kelin qılıp, toydı toyǵa ulastırıp jiberse, shep bolmaydı, degen tilek bildirdi.

— Iǵbalı artqan eldiń eki toyı bir boladı, — dep quwatladı biylerdiń biri.

— Eki bastan pútkil elimiz boylap toy berip, qádirlesimiz Ayǵara biylerdi shaqırmasaq toy emes, — dep qoydı ekinshi biy. Biyler birbirine qarsı kelmedi. Búgingi aqsham sonday birlik aqshamı boldı, kim ne uttı, neni uttırdı, ol ústinde

oylanbadı. Ilayım, sońınan da oylanbaǵay!

149

Jarqırap quyash shıqtı. Biyler atlandı. Jańakent qalasınan hár kim óz awılına tarqadı. Toy ánjamı kóriledi, úlken toy baslanadı!

Murat shayıq Izbasar Bahadırǵa yabınıń bes-altı biyin qosıp, Ayǵara biy awılına atlandırdı. Olar Amanlıqqa kelin túsiredi hám pútkil tabın ruwına qosıp, Kerey, Aday ruwların toyǵa shaqırıp qaytadı.

Ǵayıp xan uyqıǵa jattı.

Dmitriy Gladıshev penen Maman suwıq suwǵa juwınıp alıp, hár qaysısı bir atqa mindi. Hesh kimge elespesiz awıllardı aralawǵa ketti.

* * *

Toy tátárrigi tutılmaǵan awıl joq. Batıstan shıǵısqa, shıǵıstan batısqa, arqadan qublaǵa, qubladan arqaǵa atlılar shabısıwda.

Ayǵara biy erlepti. Jawshılardı irkpey, qızın berip jiberipti...

Toy Murat shayıq awılınan jetim Amanlıqtıń kelinshek túsiriw toyınan saǵa alıp, bir-birine ulasıp ketti.

Ullı is ústinde qazaq ruwlarınan shaqırtılǵanlar qalmay lók keldi. Pútkil Kishi júz azamatlarınıń jartısı derlik keldi. Barlıǵı da haq kókireklerin ashıp, doslıq júrekleri menen keldi. El miyman kútiwde de namısın qoldan bermedi. Yabı menen Jalayır awıllarına jaylaspaǵanlar Qońırat, Keneges, Mańǵıt awıllarına bólindi. Jigitleriniń ózleri ertip áketti. Ulıstıń ullı kúnlerinde ala kózler orınlarına túsip, hátteki, dushpanıńa da kúlip qarawǵa tuwra keledi eken. Júz túye tartqan Buxara, sawdagerleri kelip qaldı. Burın olardan bajı óndiriletuǵın edi, endi olardıń hár biri eldiń qádirli miymanına aylandı. Túyelerine, atlarına jem alıp, kewip ketken azıq-awqatın jańa pisken azıq-awqatqa almastırdı, sharshaǵan kárwan kóklep ózlerine hám kóliklerine dem berdi. Toydıń ishinde bastan aqırına bolıp ketiwge irkildi. Sonlıqtan, olarǵa da úyler bólinip, ot jaqqıshlar bekitildi. Solay etip, awıllarda qonaqsız shańıraq, xızmetsiz jigit qalmadı. Xalıq birikse, bir jaqsı, nárse hámmeniń júregine teń ornıqsa, ruwlar

150