Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

qalar. Orıs patshasınan nóker ákelse arımızdı jiberip otıra bermespiz. Kúsheysek, ázziligimizde qol sozǵanlardı umıtpaymız.

— Biziń sawǵamız ne bolar eken?

Shayıq kárwan basınıń bir nárse soramay qoymaytuǵınına túsiner edi.

—Jesirlerimizdi qolǵa ákelip, dushpannıń ústine shıǵarsańız, er moynında qıl arqan shirimesine isenińiz, ázizim,

—dedi.

—Isenemiz. Bir basqa bir bas, — dep kárwan bası túyelerin awılǵa shóktirip, kárwanlarına dem ala beriwdi tapsırdı da, qasına úsh jigitin ertip Abılqayır xanǵa ketti.

14

Amanlıq tuwrı qayın atasına barıp bolǵan awhaldı bildiriwge uyaldı. Er jigit qaytadan qayın jurtqa qol jayıp jılap barsa, ne bolǵanı. Araǵa suwıqlıq túsip, ákesi qızın qaytıp aldırsa eken, onda keshirim sorasa hesh gáp. Qızıńızdı jaw áketti, qaytadan ákelip beriń dewge qalay beti shıdaydı?

Ol Ayǵara biydiń awılı túwe Sedet kereydiń awılına jaqınlamay ótip ketiwge qarar etti. Sol awıllardıń hesh adamına kórinbey Abılqayır xan awılına ótiw ushın kútá aynalıshtan aynalıw kerek edi, qayıl boldı. Kóp kúnlik urısta tınım tappay azǵan qara ǵunandı hár jerde toydırıp, qar astında selewi bar otlaqlı dalańlıqlar menen jolǵa tústi...

Bul átirapta qısta burqasınlaǵan úrginli kúnler kóp boladı. Sonday jaǵdayda adasıw qáwpi bar. Adassań bolǵanı, ómir menen xoshlasasań. Onnan da bir aǵashtıń astına kirip, yamasa jaqınıraq jerden úńgir tawıp alıp panalaw jaqsı. Eger úńgirge otın alıp kiriwge úlgerseń, ján-jaǵıńdı qar basıp ketse de, tońbaysań, kerisinshe, ıq boladı, jaǵıp otırıp, úrgin tınǵannan keyin jolıńdı dawam etiwge boladı. Amanlıq óziniń kóp júretuǵının bilgenlikten, jolda otqa jılınıw ushın itiyajdan qoynına eki shaqmaq tas saldı.

Áwelinde arqaǵa júrdi, soń kúnbatarǵa aynaldı. Sebebi, jol boylap Tabın, Kerey ruwları enlep jatır, kúnshıǵısınan aylanıp ótiw ushın kóp kún júriw kerek. Qısta sharwalar júdá keń dalanı enlep qonıslasadı hám padalardıń jayılıw ushın kún shuwaqlı toǵaylar, tóbeshik-tóbeshik qumlar, taw órkeshleri bar.

251

Kúnbatısta, at arqasınday kóringen, páskeltek bir taw jatır. Onnan arqa jaǵı ushı-qıyırsız dala. Daladan arman bir neshe kún jol júrgennen keyip ǵana taw saǵımları kórinedi.

Amanlıq ne ushın ketip baratırǵanın jurttan jasırıw ushın, awıllaslarınıń da kózine túspewdi maqset etti.

«Birew bolmasa birew, júrt ólisine shıdaǵanda, sen, qatın tabılmaytuǵınday, jaw áketken jesirdiń izinen jılap izlep baratırsań ba»

«Aqbiyday, Aqbiydayım» dep soqqan taza júregine hesh kimniń girbiń salmawın tileydi.

Qońırat awıllarınıń góne qıslawınıń arqa tárepin jaǵalap, jolsız, qalıń jıńǵıllıqlar, sheńgellikler arası menen jemtik izlegen qasqır kibi jekke ketip baratır. Júrisi bir bap. Qamshı súymes qara ǵunan iyesiniń ayaqları temir záńgini sál sıńǵırlatsa bolǵanı, alǵa asıǵadı janıwar.

Amanlıq asıqpadı. Qolaylı ıq gezlesse, atına dem berip, ózi jaǵıp otıradı. Nan qızdırıp jeydi. Jáne jolǵa túsedi. Orazan batır bergen jaw-jaraq iyninde. Bazda qoyan quwadı. Jetip ala qoysa atına jáne dem beredi, jáne ot jaǵıp qoyan etin isleydi. Keshke qarasa, ertelew irkilip, atına ot jıynaydı, jıńǵıllar sındırıp ıqtırma soǵadı da ottı gúrletip jaǵıp qoz etip, ústin kórpeshelep kómedi de, jıllı jerge bawırın berip kózgir aladı.

Kóz ushında saǵımlanǵan atarqa tawǵa jaqınlap, qanarında ushıp júrgen qara qusqa kózi tústi. Qara qus biykarǵa ushpaydı. Jemtikti aylanıp júr. Bálkim, kiyik shıǵar. Qustan burın alıp jol azıq qılıw kerek... Qara qus pál-pállep barıp, biyik, jalǵız torańǵılǵa qaray sarıqtı da, qona almadı ma, yamasa ańǵa kúshi jetpedi me, qaytadan diń aspanǵa kóterilip, torańǵıldıń ústin aynaladı. Ol, qara qus ózin tikke ura almaytuǵın jerde, jasırınıp jatırǵan ań barına isendi. Bunday ańlarǵa jaqın barıp nayza menen shanshıp alıw ańsat. Qustıń ótkir pánjesinen qorıqqan ańnıń eki kózi aspanda — qusta boladı, artınan barǵan jandı sezbeydi. Amanlıq qara qustıń sarqıp kóterilgen tamanına burıldı. Jaqınlap sıǵaladı. Heshteńe kórinbeydi. Bárha iyegin kóterip, aldına qarap kiyatır. Atınıń tuyaǵı bir shópti «shırt» etkizip sındırǵanına qayılshılıǵı joq. Atın júdá ásten-ásten aydadı.

252

Bir qara kórindi. Bası shópke kirip ketken siyaqlı. Amanlıqta

«ólik pe?» degen oy payda bola qaldı. Irkildi. Neniń óligi? Saqlıq etip nayzasın ruwǵa qolaylastı, eger, shapshısa, shabıw ushın qılıshın tayarladı.

aralastırayın» dep, attan tústi. Qasına keldi. Dústómenine jatır. Jelkesine qol tiygizip kórdi, jan barı-joǵı gúman. Aǵashtay. Eplep betin joqarı qarattı, qarattı da, sárriyip qatıp qaldı. Betin qap-qara jún basqan birew. Qulaqları mushtay isik. Murnınıń ústi qırshılǵan, eki betinen aqqan qan qızıl jiptey bolıp qatqan. Mańlayları sheńgel menen tırnalǵanday. Kózleri jumıq. Kirpikleri, qasları qar, awzın basqan murtları qar. Tek murnınıń tesikleri ele pitelmepti.

Amanlıq aqıl-huwshsız. Ólik taq emes, juplasqanday, qıymıl joq. Aradan qansha waqıt ótkeni biymálim, Amanlıqtıń tili gúrmeldi:

— Maman!...

Usılay dedi de, ol aǵash deneniń basın sılq ettirip jerge tasladı.

dalanıń kóz jetirim bir jaǵında el kórinse, sirá. Qalay bolmasın, onı kele qılıwı kerek. Isa berdi, ısa berdi. Keshke taman Mamanǵa jan endi, ayaqqolı bosasıp, bawırına tarttı, awqat jemegeni ushın ba, shóllegen be, Mamannıń erinleri túrilip, isip ketken. Amanlıq qar asap, awzında ısıtıp, onıń erinlerine jaqtı. Mamannıń eziwleri háreketke kele basladı Alıp shıqqan nanınan shaynap awzına saldı. Biraq ele alıp ketiwge múmkinshilik joq. Ol aylanadan tez-tez otın jıynap kelip, ottı óshirmedi.

Qolınan kelgenniń bárin islep atır. Maman adam keypine kele basladı. Awırsınıp mańlayın jıyırdı, bir nárselerdi aytpaqshı boladı, biraq tili awzına sıymay baǵır-baǵır etip, álle bir nárselerdi aytadı. Oǵan Amanlıq tusinbeydi.

253

Ekinshi kúni kózlerin ashtı, nursız bolsa da, Mamannıń kózleri

Meni kórip tur degen oy menen: «Maman, Maman aǵa! Men Amanlıqpan, Amanlıq!» deydi. Maman kórmeydi. «Joǵal naysap! Xalqımnıń úmitin joq qılıwǵa haqıńız joq!» dedi

taǵı.

Endi Amanlıq kóp irikpedi. Qara ǵunandı oyǵa tartıp, Mamandı

Shayıq qarday basın sıypalawǵa májbúr boldı. Kárwan bası gápin minberletti:

—Shayıq, siz nege oylanasız! Siz ushın joldan qaldım. Siz ushıp qazaqtıń abıraylı biylerine on arshın shıt sarp ettim. Túsinińiz. Ámirime bir qız sawǵa etpeseńiz, meni darǵa giripdar etesiz. Jaqsılıqqa jamanlıq bolmasın.

Murat shayıqtıń mańlayı qırqqatlanıp, ulı Xelwetke hám úy xızmetkerlerine buyırdı.

—Házir atlanıp, jetimlerden on qız ákelińler, qálegenin berip jibermesek bolmaydı.

Tústen keyinge qarap, aldı on segiz, keyini on úsh jasta on qız tayın etildi. Kárwan bası júdá shápeniy adam eken. Shashları jelkildegen yarım jalańash jetimlerdi birim-birim kózden ótkerip, hesh qaysısın qálemedi.

—Biziń ámirdiń qánizleriniń shash taraqshısına jaraytuǵını joq, — dedi kárwan bası.

Murat shayıq namısqa buwlıǵıp, say-súyegi sırqıradı.

—Juwınsa, toyınsa, kiyinse...

254

Kárwan bası bas shayqadı.

Shayıq hám qorlanıp, hám arlanıp, erteń azanǵı ashawǵa gil yabı ruwınıń iyge tartar qızlarınıń onın kiyindirip, juwındırın ákeliwdi tapsırdı.

Kárwan bası bul saparı kewilli quwjıńladı. Taldırmash boylı, beli qamıstay jińishke, gúlshe júzi ottay janǵan, qulaqları aq qaǵazday, piste murınlı, shashı sebet burım, on úsh jasar Almagúlge ım qaqtı. Basqa qızlar úylerine tarqatıldı.

Almagúl, jalǵız qalǵanına bórige baylanǵan qozıday, shıbıjıńladı, ilaj qansha, qaramıqtay kózlerinen jas sorǵalap, shayıqqa bir, Esim biyge bir, Xelwetke bir, kárwan basıǵa bir qarap jaqsılıq kútti.

— Keteyinshi, ata, keteyinshi, ata, — dedi ótinip.

Oǵan ele Aqbiyday kórsetilmegen edi. Amanlıq kelgen soń almay júre me degen qáwip penen shayıq onı úyine jibergizbey, óziniń bir úyinde saqlap qoyıptı. Amanlıq murnın jıyırsa, awıllasınıń birewine beriwi kerek. Bul dástúrge de qayshı kelmeydi. Ayǵara biy ókpelemeydi. Qızın qaytarıp jiberip qorlamasa, bolǵanı. Qız degen barǵan eline batıwı kerek. Qalqıp shıqqan qız, ata-ana emes, pútkil awıl namısı. Jesir jóninde de sol. Eń jamanı jesirdiń ketkeni. Awıl arasında birewden birewge ótkerip qoya beriwge boladı.

Almagúldiń zarlap «ata, aǵa» degenin tıńlar qulaq bolmadı. Shayıq onı úyine aparǵızıp awqatlandırdı. Kárwan basın da, bul qızǵa qolay, tayın kiyimler de bar eken, shıǵarıp berdi. Kiyindirildi. Qız bir sumlıqtı túsinip qamsıǵadı, jılaydı, sıńsıydı. Kim esitsin? Hátte, keterde, eń sońǵı mártebe jeńgesi menen ırzalastırıp, xoshlastırıwdı hesh erkek esine de keltirmedi.

Kárwan bası barlıq kárwanlarına túyelerdiń júgin artıwǵa buyrıq berdi. Almagúldiń qolınan Murat shayıqtıń ózi jetelep alıp shıqtı.

Qız shayıqtıń betine jasawraǵan kózlerin qadap, «ata, ata, shayıq ata,»... — dep izin ayta almay, kirpik qaǵadı. Merwert kibi jıltıldaǵan jas tamshıları eki betiniń almasın juwadı, jaǵasına quyıladı. Biraq, bunıń menen hesh kimniń isi joq. Qız túyege miner gezde talshıbıqtay tawlanıp, birden ókirdi:

— Shayıq ata, meni jiberiwdiń sebebi bardur, soraǵan menen aytpaysań. Tilegim — mennen jalǵız ájaǵama sińlilik,

255

tuwısqanlıq sálem ayt, mehribanım kishem kelse, sálem ayt. Ájaǵam meni izleyjaq bolsa, jolın aytayın. Shań kóterilip atırǵan soqpaqtan júrip izlese, tappaydı. Men júrip ótken soqpaq kóz jasımnan ızǵar bolıp jatadı. Izǵar soqpaq kórse, Almagúl usınnan júrip ketken desin. Ele kóz jası keppepti desin. Izlesin!

Qız basqa gáp aytpay, sharbayalanbay túyege mine berdi.

Murat shayıq qızdıń jasına qarap, búytip muńlı hám tereń mánili etip sóyleydi dep oylamaǵan edi. On eki kabırǵası pıtır-pıtır sótilgendey, «Maman biydiń juptısı bolıwǵa qolay nashar eken, nayilaj ketti» dep, ishegine ot túsip, qıynaldı. Sonda da irikpey, kárwan basınıń qolına uslattı.

dem almaǵan edi. Onıń ústine júz túyesiniń ot-jemi eldiń basına tústi. Burınǵıday kóp jigit-jeleń, abıroylı biyler joq. Barları da júrek shaydı bolıp qalǵan. Tamamı, jumısqa ózi aralasıp júrdi. Kárwanlardı jolǵa salıp, dem alıwǵa jattı. Biraq náreste Almagúldiń «xosh, shayıq ata!»...

degeni miyin ǵuwlatıp uyqı bermedi.

Qozǵalmay úsh kún jattı. Biraq jazıqsız jannıń «xosh, shayıq ata!» degen sesti uyqısınan talay-talay oyattı. Bası meń-zeń. Jata beriwge taqatı jetpey, dalaǵa shıqqanı da sol,

«Maman... Amanlıq... Maman!» — degen quwanıshlı hawazlardı esitti. Awzı ashılıp, lal boldı. Miyi awıljıǵanday, jer teńselgendey. Qulaǵına jershóp: «Maman, Maman, Maman....» dep sıbırlap turǵanday.

256

Amanlıq jılayjaq edi, kózine jas kelmedi, sóyleyjak edi, dawısı shıqpay buwlıqtı.

—Xelwet, Amanlıqtı kelin menen úyine aparıp qayt, — dedi shayıq.

—Quwanısh kesesi bárha orta bolıp jaratılǵan eken daǵı, shayqımız. Men ǵoy, bir pútin quwanbadım. Yarım quwanıshımnıń ózi de kóz jas penen almaspaǵan waqtı joq, — dep sarsılıp, Amanlıq juwap kútpey, úyden shıqtı.

—Yarım bolsa da, quwanısh jaqsı, — dep qaldı Murat shayıq.

* * *

Aqbiyday qapa.

Amanlıq qapa.

Ekewi de bir-biriniń kewlin alıp, kókirek ándiyshesin jeńiltkisi keledi. Túsinispeydi. Júkten oshaq basına qulaǵan qarshınday ekewi eki jerde alaqshınǵa bas qoyıp jatır. Hár kim óz qıyalı, óz ishiniń zárdesi menen bánt. Aqbiydaydıń qapalıǵı — erine sadıq bola almaǵanı. Shabıwılda ol qurı baylawlı bende bolıp qalǵan joq, zorlıqqa ushıradı, bir láshker baslıǵına úsh kún qatın boldı. Erksizlikten eriniń kózine shóp salǵanı ushın óliwdi de oylaǵan edi. Óliwge múmkinshilik bolmadı. Moynına salǵan oramalı julıp alındı, qolı artına qayırıp baylandı. Qaytıp sulıw Aqbiydaydıń jekke qalıwına jol qoymadı. Basında adam otırdı.

Buxara sawdagerleriniń kárwan bası alıp qaytqanda, ol ne ushın hám qayda baratırǵanın bilgen emes. Jolda kárwan basınıń óz joldasları menen ózbekshe sóylesken dawısınan «men satılǵan ekenmen» dep oyladı, onnan arı ketpedi. Aqırında, satılmaǵan bolıp shıqtı. Endi oǵan birewdiń júzine qaraw, erine kúlimlew múmkin emes. Qalay kúlimleydi? Kúlki júrekten shıǵadı, júrekke daq tússe, kúlki ada bolǵanı!...

Aqbiyday usılardı oylap, qıyalı hár jaqlardı sharıqlap jatır. Tek óliw...

Amanlıqtıń «súyiklim... men ushın seniń bahań, teńiń joq...» degeni buwınların jep baratır... Biyshara eri bilse edi?... Qókiregi jamanlıqqa barmaydı. Sonsha názik janlı, názik kewilli adam. Jaw aman jiberedi dep oylay ma eken? Qalay, qalay? Jaw-jaw bolar ma, jawlıǵın qılmas pa, biyshara, begim... Onnan da házir túrgelip ursa, ursa... Ayamay ursa... Óz qolınan óltirse!... gúnasınan pák bolar ma edi, álle qáyter edi?!

258

Amanlıq bunnan biyxabar. Bul dúnyaǵa nalıs etip otır. Jetimlikten jetilip jańa kámalǵa keldim degende bári keri ketip, baxıt kesesiniń shaypalǵanı nesi? Murat shayıqqa aytqanın ózinshe tákirarlaydı... «ne ushın quwanısh sirá pútin emes? Bárha yarım, bárha yarım. Quday sonshama soqır ma? Asqınlamasın dewge asqınlaytuǵın nesi bar? Jalǵız qanalası Almagúl kóz aldında júrip, tórt túligi say bolǵanda da asqınlamas edi. Tek qánáátinen basqa pútin berip qoyǵan quwanıshı bar ma qudaydıń? Ózi yarım, onıń da jartısın áketti. Sıqmar quday...» Ol usılayınsha ishinen qıylanıp, kewline jaqsılıqlar aladı, esleydi. Tek jaqsılıqlardı esleydi. Túyirlisi, ózin jubatqandayı, kisi aytqandayı qaysı? Ózi de bilmeydi... Degen menen, erkek! Qaptalında hayal kólbep jatırǵanda erkektiń tompayıp jatısı kelispeydi! Ol bas kóterdi. Hayalınan ótinish qıldı:

— Aqbiydayım, kóter basıńdı!

Aqbiyday májbúriy basın kóterdi, onıń kózleri qızarıp qabaǵı isip ketipti. Amanlıqqa tiklenip qaray almay júzin tómen aldı.

— Óytpe, shabazım! Ekewimiz usılay jatsaq, bizdi jubatatuǵın adam joq. Almagúl bolsa ketken. Túrgel, belińdi buw?!

Aqbiyday Almagúldiń qayda ketkenin, ne ushın ketkenin, kim jibergenin bilmeytuǵın edi. Bul dúnyadan waz keshkisi kelgen adamǵa biliwdiń nege keregi bar? Soraǵanda da, soramaǵanda da bári bir, onıń menen kewli jubanbaydı, erine jaqsılıq qıla almaydı. Aldı qarańǵı adam qayda soqlıqqanda ne?.. Áwelgi waqıtta kózlerine jas tamshıları shıqqan sıyaqlı edi, jası tıyıldı. Bir shekelep qolın tayanıp otır. Sheke tamırları shertilip, andız shóptey bolǵanın, erininiń bir jaǵı ayǵızayǵız jarılǵanın Amanlıq endi kórdi.

Shabazım, awırdıń ba, sóyle?

— Saǵındıń ba?

* * *

Aqbiydaydan saza bolmadı. Amanlıqtıń qıyalına túrlitúrli oylar kelip ketti. Ǵayıp xannıń bir waqıtta «Mamannıń ıshqır bajası»... degenin esine túsirdi.

259

—Mamandı saǵındıń ba?

—Mamandı bir men emes, duyım jurt saǵındı.

—Sóylese, janım-aw...

Aqbiyday jáne lal boldı. Amanlıq onı qushaqlamaqshı bolıp, qasına jaqınladı, ol ne qılajaǵın bildi me, qalsh-qalsh etip arman jılıstı. Irgege qaray qashtı. Amanlıq túsinbedi.

— Eldiń búlginshiligine me?.. Atań bergen otawdıń órtengenine me? Almagúldiń joqlıǵına ma?... Aytshı, sóyleshi, shabazım, meniń jalańashlıǵıma ma?... Joq, Aqbiydayım, olardı oylama, jaqsı bir nárseni kút, jaqsılıqqa árman et! Bileseń be, men bárha jaqsı bir nárseni kútemen, qıyal etemen! Neni kútemen, neni árman etemen, ózim de bilmeymen. Biraq kútemen. Sen de solay et. Adam balası erteńinen kútse, dúnyada jasaǵısı keledi...

Tesik mestiń tıǵını alınǵanday, Aqbiydaydıń kózlerinen jas sawıldadı. Óksigin basa almay, ókirip jılap jiberdi. Amanlıqtıń da kewli buzıldı.

—Jılama, shabazım...

—Onda sen jılaysań... Maǵan úmit etiwdiń keregi joq, begim... Men bul dúnyanıń tiri insanı emespen. Jazıqsız quyashqa qarap, hadal, biygúna jerdi basıp haramlawǵa haqım joq. Meni ákelmew kerek edi. Men kelmewim kerek edi, men bilmey keldim. Ákemniń bir gápi bar edi. Qatın, jigittiń hám ómirlik joldası, hám asqar tawı. Asqar tawdıń basında qar jatsa, qay waq, bir waq etegi sel boladı, begim. Seniń asqar tawıńnıń ústinde qar payda boldı. Nesin jasırayın begim, men jaw qolında sennen basqaǵa qatın bolıp qoydım.

Amanlıq tula bedeni túrshigip, túrgele sala hayalın bir tepti. Onısız da shırayınıń zapıranı shıǵıp, eti súyegine taqalǵan dala gúli birotala solıwǵa qaraǵan edi, bir tepkiden murttay ushıp, jılawǵa da halı kelmey, iyegi kemseńlep jattı. Kóz jasları da kewip ketti.

— Ur, ur, tep, begim, ayama! — dedi tislenip. — Seniń tepkiń may tepki, ruwǵa qıynalma! Tayaq áperiwge shamam joq, jáne tep, jáne tep, begim, jáne ur! Eń bolmasa, gúnam jeńilip óleyin!

Ayaqların zorǵa basıp tikeygen Amanlıqtan kúsh ketip, hayaldıń ayaq ushına quladı. Halı jetkenshe qolın háreketke keltirdi, urdı, urdı...

260