Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

shayıq ún qospaqshı bola ma yamasa óz ishinen duwa oqıp, qudaǵa nalıs etip tur ma, túsiniksiz, tek erinleri qıbırlaydı, ǵarrı bettiń qalta-qalta

Sol jatıstan ol tań saz berip, kúnshıǵıs qulaniyek bolıp kiyatırǵanda kózin ashtı. Atı tikeyip otlap júr edi. Ol ótken waqıyanı kóz aldına keltire almadı. Bası meń-zeń. Túsi ekenine, onı ekenine túsinbey, keshegi súriwdiń júrip ketken izine bardı. Qoy bawızlap súyrep ketkendey, qar ústine, izlerge qan tamǵan, sorǵalaǵan. Qan súyretkisine uzaq qarawga hám olardıń izinen júriwge ǵarrı júregi shıdamadı, atına qaray júrdi.

Xelwet kórindi. Ol atasın izlep kelip, násiyatlay almay tur edi. Shayıqtıń saqalı dirr-dirr etti, jılamsıradı:

—Ketti, balam. Jáne posıw baslandı. Irikpedim. Irkiwge kúshim jetpedi. Erteń ne bolatuǵının bilmedim.

Esim biy payda boldı.

—Qartaydıq, Esim biy, — dedi ol dimarsız: — Alpıs mıń shańıraqtı junǵarlardan aman alıp shıqqanda, bunday sharshamaǵan edim, qartaydıq. Hal joq. El jáne postı. Qońıratlar kóshti. Endi kenegeslerdiń de birazı kóshedi.

—Men olardıń aldınan shıǵıp edim, tıńlamadı, shayqımız, — dedi Esim biy.

—Tıńlamaydı, — dedi shayıq ızalı. — Qalay tıńlatarsań? Baspana qayda olarǵa? — dep Murat shayıq baladay eńirep jiberdi. Esim biy de jıladı. Eki ǵarrınıń bet jıyrıqların toltırıp aqqan jastı kórip Xelwet te jıladı. Kóz jaslarǵa álem teńselgendey, dúnya ǵır-góbelek aylandı. Átirap qarańǵılanǵanday úshewi de jol tappay otırıp qaldı.

Zargiryanı shıǵıp shırayı andızday bolǵan Almagúl jetip keldi:

—Atalar, ájaǵam ele joq. Izlep júrmen. Kishemdi jaw áketti!... — Ústi-bası alba-dalba. Kózleri qıp-qızıl. Beti hesh qashan juwılmaǵanday: júzin juwǵan kóz jasınıń ústine shań basqan, batpaq. Tek qara kózleri

242

ayaqları qar ústinde qalshıldaydı... — ...Atalar, kishemdi jaw áketti!...

—Kishemdi jaw! — dep Murat shayıq tabanı astınan jılan shaqqanday ushıp túrgeldi. — Qashan áketti?

—Úsh kún boldı, ata. Ájaǵamdı tabalmadım. Kóp ólikler arasın qıdırdım. Joq, joq! Kishem, kishem — anam, ájaǵam...

—Ózimiz tawamız, ket úyińe! — dep jekirindi. Xelwet.

Qız úyine qaytpadı, qar ústinde qalshıldawı menen «kishem, ájaǵam, kishem, ájaǵam»... dep, álle qaylarǵa shapqılap ketti.

Shayıq iyninen túsip ketken melle shapanın sál kóterip jamılıp atlandı. Úshewi de atlandı.

Jónekey ele urısıp atırǵan bir shoq nókerlerge tap keldi. Bul Alif Qarabay Qara bahadırdıń basshılıǵındaǵı qońırat jigitleri edi. Olar

nayzalasıw baslandı. Shayıqtıń dawısın esitken qońırattıń jigitleri «alla, alla»lap ǵujırǵa mindi! Ińqa-ıńq ayqas, ǵırsha-ǵırsh nayzalasıw bir chaynek chay ishim dawam etti.

Dushpan basqı tawıp, keyin serpilip edi, qápelimde Alif Qarabay bahadırdıń moynına qurıq tústi, bir dápeń atlınıń súyretkisinde ketip baratırıp «Irza bolıń... bizge dárek qońırat kóshpeydi, Maman biyge mıń sálem...» dep-aq úlgerdi.

Hámme onı qutqarıwǵa talpınıp umtılǵannan payda bolmadı. Jańa quwsırǵan gezde jaw atlısı qurıqtın bir ushın kesti, atı nayatıy júyrik eken, qoyanday sekirip, demde kózden ǵayıp boldı. Alif Qarabay Qara bahadır álle qashan jan táslim etken eken... Jerlep úlgeremen degenshe

Jetegindegi attıń házir ǵana Alif Qarabay Qara bahadırdı súyretip

olardan «basqalarıńız qayda?» dep soramadı.

243

— Naǵız jalatay jawdı tutıpsız, — dedi álle qanday márt dawıs penen. Hámmesinde mártlik sezimler oyanǵanday boldı. Jasları jáne jaw

kóriner me degendey, alıs-alıslarǵa názer taslastı...

13

Suwıq kúnnen-kúnge beterlesti me, páseydi me, hesh kim elestirmeytuǵın bolıp ketti. Jaw menen arpalısqan ǵalma-ǵal kúnde bola beretuǵın waqıyaday, jurt buǵan da úyrenisti. Eldiń shetten buzılıp kóshe baslaǵanı ǵana qalǵanlarǵa jaman tiyip, jawǵa qarsılıq etiwge qolları suwıdı. Bunnan paydalanǵan jaw nókerleriniń alǵanın alıp almaǵanın dalada qaldırıp qayttı. El ústinen awır musallat alıp taslaǵanday júrekler biraz jeńil tarta basladı. Degen menen, jaw shapqannıń qádimgi izi os-oyran bolmaǵan nárse joq, júregi jaralanıp tilkimlenbegen adam joq. «Way-way» úzilmedi. Urısta shala jaradar bolǵanlar úyinde tamaq jetispey, jıllı baspana, jan saqlaǵanday ıqtırma jetispey, kún sayın ólip turdı. Kóz jaslar hámmeni

mantıqtırdı, awıllar háreketsiz qaldı.

Sońgı nayzalasıwda Murat shayıq bir jambasınan jeńil jaradar bolǵan edi. Úyine kelip, eki ulın jerlegenshe sır bermey shıdadı. Jawdıń serpilip, eldiń tınshıǵanına kózi jetken soń, nayza tiygen jarası qozıp, tósek tarttı.

Jas jigitlerdiń kópshiligi qayda júrgeni ele biymálim. Olardıń sońǵı jaw atlıların shegaradan arman quwıp ketkeninen biyxabar edi. Jası úlkenler tınıshsızlandı. Olar kelmese, eldiń qulaǵı tıǵılıp, tili kesilgeni, kózi tańılıp, el óli elge aynalǵanı. Ózleriniń zawqı-sapası menen qayǵılardı umıttıratuǵın jaslar. Biraq, sırttan qaraǵanda awıllardıń arası onsha háreketsiz emes sıyaqlı. Shawqımlar, qıyǵırıqlar, hátte, kúlkiler bolıp turadı. Bul háreketler, tún ishinde sham jaǵıp jibergendey, hámmeniń dıqqatın awdaradı, hámme olardı jek kóredi. Bul shawqımdı dóretiwshiler Kewlimjaylar edi.

Shırtıldaq jası úlkenlerdiń birewi barıp olardıń orınsız kúlkilerip tıyıw kerekligin eskertti.

— Kete ber, — dedi Kewlimjay kelgen adamǵa. — Bizler jılawǵa toyǵanbız. Qabaǵımız qatıp ketken. Kóz jas shıqpaydı.

244

Ójet, hesh kimnen sózin alıp qalmaytuǵın basshısınan qorıqqanlıqtan ba, sózine qalıs isengenlikten be, yamasa, haqıyqattan da, jasınan kóp jılap qabaqları qatıp, tas bawır bolıp ketkenlikten be, barlıq jetimler onıń sózin sóz desip, ózlerinshe oyın-zawıǵın toqtatpadı. El ústinen ushqan quslar ǵana olardı kórip, álle nárselerge jıq-jıqlasadı. Ǵarǵalar ǵarqıldasadı. Túnge qaray qaraqulaq, saǵallar awıldıń tap irgesinde ulıytuǵın bolıp ketti. Ashıq-tesikten urlap jıynap, tamaǵı toyınıp, júrgen biyqayǵı jetimlerdiń shawqımına sol jabayı haywanlardıń túngi ulıwları qosılsa, bir ájayıp ses payda etedi...

Jawdıń sońǵı atlıların quwıp ketken jas jigitlerdiń toparında Amanlıq ta bar edi. Olar túnde qaytıp kiyatırıp, awıl arasında oyın-zawıq qurǵan kúlkili, hesh qanday irkinishsiz quwanıshqa tolı kúlkili seslerdi esitip, hayran bolıp irkildi. Hámmesi ań-tań. Hesh qaysısınıń kewlinde adasıp kiyatırmız degen oy joq edi.

—Basqa awılǵa shıǵıppız, — dedi biri.

—Tıńlań, tıńlań, — dedi Amanlıq. — Toqta, toqta. Joq jigitler, adaspappız. Kewlimjaydıń dawısı.

—Óy degen kim?

Amanlıqtıń «jetimler» degen sózge tili barmadı, olar haqqında jaman sóz aytıwǵa kewli erk bermedi.

— Barayıq, — dedi.

Jaslar, jaslar emes pe, túngi shawqımlı oyınǵa qayrıldı. Jetimler húrkás oynap atır eken. Bir úzik bulttay ústilerine kelip qalǵan atlılardı kórip, hár kim turǵan-turǵan jerinde putanıń túbine shógip jasırındı.

— Jıynalıńlar, jaw emespiz, — dep súrenledi Amanlıq. Kewlimjay onıń dawısınan tanıp: «Túrgelińler, qorqpańlar,

Amanlıq keldi» dedi. Kelte baqay jıńǵıllıqtıń hár túbinen ekew-úshewden adam sobıraydı. Kewlimjay alǵa shıqtı.

—Amanlıq, sizlerdi jawmeken dep edik.

—Jaw bolsa qasha ma eken?

Bul sorawdı bergen Qara bahadırdıń ulı Ǵayıp ekenin ańǵarmay

Kewlimjay:

—Álbette, qashadı, — dedi. — Aqırı, olar bizlerdiń ılǵıy jetim ekenimizdi túnde bile me? Bilmeydi. Qırıp ketedi.

—Juwındınıń iyeleri, — dedi Ǵayıp ashıwlı.

245

Bunday qorlıqlı gápti esite-esite qulaqları gór bolǵanlıqtan ba, hesh qaysısınıń kárine de kelmedi. Kewlimjay bayaǵısınsha:

— Amanlıq, esittiń be, súygiligińdi jaw áketti, — dedi.

Qarańǵıda Amanlıqtıń shırayı qalay ózgerip, jaralı júregine seksewildiń qanday óshpes qozı túskeni, basqalarǵa jumbaq bolıp qaldı. Amanlıq shıdamay Kewlimjaydıń ústine dónip qamshısı menen bir tarttı. Kewlimjay keyin shegine putalıqqa kirip ketti. Joldasları olardıń túrin jaman kórip tım-tıraqay qashtı. Suwǵa súńgigendey bir demde qarańǵıǵa sińip-sińip joq boldı.

Sharshaǵan atlılar úyli-úylerine tarqastı. Amanlıq ılashıǵına jete almadı. Buwınları bosastı. Dimarsız. Bul urısqa ne ushın aralasqanı, kimdi qorǵaǵanı, kim ushın adam óltirgeni ishi-bawırın qamılttı. Kózleri jer kórmedi. Qara ǵunannıń júwenin erkine jiberdi. Neshe kúnler tınımsız segbir tartqan janıwar iyesiniń qanday halatta kiyatırǵanınan biyxabar, ózi menen ózi bolıp, malaqayday dúmpeshikke súrnikse, ommaqazan atıp tóńkerilip túsejaq bolıp kiyatır.

Ilashıqtıń oń qaptalında qaqayǵan qazıqtıń qasına kelip irkildi. Amanlıq onı baylamadı, jabıwın jappadı, súyretile ishke kirdi. Túnniń yarımı awıp, ay tuwǵan edi. Oshaqtıń qaptalında eki búklengen dastıqtay shókke túsken qarındasınıń jatısın tanıdı. Biyshara heshteńe jamılmaǵan. Jılap-jılap uyqılap qalsa kerek. Amanlıq oshaqtaǵı shala janıp qalǵan tomardıń astındaǵı qozdı ásten úplep alıstırıp, Almagúldi oyattı.

—Kisheń qayda?

—Ájaǵaa!...

Almagúl birden Amanlıqqa atılıp moynınan oraldı. Onıń dawısı tún tınıshlıǵın buzǵan ájayıp jańǵırıq bolıp, alısqıyırlar «ájaǵaa!...» dep tákirarladı.

Amanlıq qarındasınıń qolların moynınan jazdırmastan oshaqqa abınıp otırǵan kúyinde, az ǵana kóz ilindirdi. Tańnıń atıwı menen tikeydi.

— Almagúl, ózińdi bekkem tut, shıraǵım, men kisheńdi izlep kettim.

Almaguldiń kúshi tek eki kózine jetti, bolǵanı. Ol, ayaqların zorǵa kóterip basqan qara ǵunan ústinde, awıldan jekke alıslap

246

baratırǵan ájaǵasınıń izinen qarap, ılashıqqa súyelgen ólidey qatıp qaldı.

* * *

Murat shayıq bir hápteden keyin ózine keldi. Atlandı. Qayǵıhásiretke kómilgen elin aralawǵa atlandı. Ómirden gúder úzip, bul dúnyanıń tirishiliginen túńilgenlerge násiyasatınıń bası mınalar boldı.

«Ash bolsań ekinshi anańdı em. Ekinshi anań miynet...» «...Adam dúnyaǵa óliw ushın payda boladı. Ólimdi atlaw joq.

Ólgenge iyman, tirige júrim...»

«El namısı ushın tıyıqtan óliw o dúnyadaǵı baxtıń. Janıń lázzette

paymanań tolatuǵınına kóziń jetse de, jasaǵıń kelgenin qoymaydı eken...

Bul dúnyaǵa qánáát joq, toyıw hesh qashan múmkin emes. Tirilikke urınasań, tirilikke urınıwdıń ózi — ózińe ólim izlew. Biraq adam balası usını túsingende sóyter me edi? Bir-birin talap, bir-birin qırar ma edi, kúnde-kúnde ólim barın bilse de, adam óz ólimine hesh qashan inanbaydı, inanǵan kúni ólgeniń. Sonlıqtan da, kim bir kún, kim bir hápte, kim onnan sál kóbirek hásiret shegip bawırın suwıq jerge bergen menen, kózlerine ólim kóringende tikeyedi. Basına tayaq tiygen jılanday tawlanatawlana ómir gúmirashılıǵın baslaydı. Aman qalǵanlar jıynalısıp, qıysayǵan shańıraqlardı dúzetedi. Qádimgisinshe jáne tútin tútetedi.

Solay etip, bul jaqtı dúnyanıń ǵalmaǵalı jáne burınǵısınsha shawqım menen baslanıp ketti.

Murat shayıq Almagúlge bergen wádesin umıtqan edi. Ilashıǵınıń qasınan ótip baratırıp, bayaǵı Ayǵara biy berip jibergen otawdıń súyekleri sol turısında kúl bolıp atırǵanın kórdi. Nelikten de ayanısh sezimleri oyandı, súrenledi:

— Amanlıq!

Ishten saza bolmadı. Ekinshi ret súrenlegende ǵana basına góne qılqa ton búrkengen Almagúl shıqtı.

— Ájaǵam joq, ata. Kishemdi izlep ketti.

247

— Kishemdi?! Ha...

Qızdıń suwıqtan qıp-qızıl bolǵan jıńǵılday jilikleri dirildep, atın keyin burın baratırǵan shayıqtıń izinen dawısı qaltırap jalbarındı.

—Ata, ájaǵamdı ákelip beriń, kishemdi taptırıp beriń...

Bereket tabıń...

Murat shayıq úyiniń qasında jigirmalaǵan qaramal menen alpıs-jetpis qoy úyirip turǵan atlılardı kórdi. Kiyimlerinen tanıdı.

—Assalawma áleykum!

Atlılar shayıqtıń táńir sálemin álik qabıl etti. Biri Ayǵara biyden, ekinshisi Sedet kereyden kelgenin aytıp ózlerin tanıstırdı.

—Biziń el de Abılqayır xannıń iyin qaqpayına ushıradı, — dep Ayǵara biydiń jibergen atlısı jaǵday ayttı. — Az da bolsa, kóptey kóresiz. Kewlimiz deysiz. Ayǵara biy solay dedi.

—Solay, shayıq, — dedi Sedet kereydiń adamı. — Biziń el de qaljawrap qaldı. Jas biyimiz «Men qoy jiberdim dep otırǵan joqpan, kewlimdi jiberip otırman» dedi, alıńız.

Shayıq óz esigindegi xızmetkerlerine tártip berip, ákelingen mallardı qoraǵa qamattı, atlılardı jılawlatıp úyine túsirdi, hár birine «ázizim» dep, «quda-quda» dep, kútti, «Qudaquda» degen sózdi kóp tákirarlay bergeni ushın ba olardı jibergen soń qattı oylandı: «Quda, Ayǵara biy kuda bolmastan burın da, usılay. Qıyın-qıstawda qol-qabısın ayamaydı. Keshegi basqınshılıqta onıń jigitleri bolmaǵanda, ol birotala julǵan tawıqtay bolatuǵın edi. Bereket tapsın!»

Ol Esim biydi shaqırıp aldırıp, Amanlıq haqqında, onıń kelinshegi haqqında sóz basladı. Maman biydiń ıqlası ketken jigitti elge qaytarıw, tek qara basın emes, juptısı menen qaytarıw kerekligi jóninde keńesti. Qáytken menen de Amanlıq eldiń jigiti, onıń úyi buzılsa, jańa tiklengen bir úy jáne buzılǵanı, ózi ólip ketse, jáne bir qalpaqtı dawıl ushırǵanı. Bul ápiwayı

qalpaq emes, ishinde Maman biy jaqsı kórgen bir jigittiń bası ketedi. Eki eldi tuwısqanlastırıp júrgen Ayǵara biydiń ıqlası kúyedi. Bul jaman...

Olar usılayınsha pikir alısıp, uzaq otırdı.

248

—Ayǵara biy bul saparı maldı qızı ushın jiberip otırsa kerek, dedi aqırında Esim biy. — Ózi barǵan menen Abılqayır xan qızın berdirmeydi. Olay bolmaǵan menen de jesir biziki.

—Bul bir názik is boldı, — dep gúrsindi shayıq.

—Jawǵa mal beriw, qız beriw, bende beriw burınnan bar. Kúshliniń demi digirman tartadı. Jesir beriw — jigitke, basshıǵa ólim.

Esim biydiń sózi shayıqqa battı ma, júdá salmaq penen kóteretuǵın úlken basın birden kóterip, biyge olıydı. Onıń menen ne derin bilmedi. Jáne tómen qaradı.

—Jawǵa ketken jesir jáne birewge hayal bolatuǵınına hámmeniń kózi jetedi. Ákelgen soń Amanlıq «tifu» dep mákiriwge aylandırmas pa eken?

Xelwet tarxannıń bul gúmanı basqalarǵa ustaǵanlı pikir bolıp kórindi. Oǵan ırzashılıq bildirgen kózler, júzler qadaldı.

—Amanlıqtıń ózi izlep ketken, balam, — dedi Murat shayıq állen waqıttan soń. — Gáp jalǵız jesirde bolıp turǵan joq. Áziz Ayǵara biyde. Ayǵara biydiń isenimin joǵaltsaq elshilikten qalamız, ázizlerim.

Bunnan soń gáptiń izi kesilip, biraz tınıshlıqtan keyin jalǵastı.

—Amanlıq túkirse túkirsin, jesir qolǵa kelse, jáne bir ǵáripke beremiz, — dedi shayıq. — Al, Abılqayır xan bizge bergize me, másele sonda.

Xelwet sóylep: Maman biyler ketken saparı Qazan, Ufa tárepke ótip ketken Buxara sawdagerleriniń qaytatuǵın waqtı bolǵanın aytıp, solardıń kárwan basına jalınıp kóriwdi keńes etti.

—Awa, shayqımız, bir ákelse, sol ákelip beredi, — dep quwatladı Esim biy — Abılqayır xan orıs patshasınıń qaramaǵına ótpesten burın Orta júz benen Ullı júzdi awzına qaratıw ushın Buxara ámirinen járdemge bir túye zer alǵan degen gáp bar. Bir iytayaqtan as ishken iytler ırıldassa da, aldı menen toyıwdı niyet etedi. Keliser.

Sonıń arasında sırtta júrgen úy xızmetkerleriniń biri el shetine uzın shubay kárwan kirip kiyatırǵanın xabarladı.

—Biyshara kelinniń biziń elden tatar duzı kóp eken, — dep shayıq ushıp túrgeldi. Hámmesi órre-órre turdı.

249

Kárwan bası ala-buwrıl saqallı, dúńki mańlayındaǵı jaljal qamıstay ósik qasları, iri kózlerin suwı tartılǵan hawızday shúńgil kórsetken, qus murınlı, tonnıń sırtınan ala shapanın taslamaytuǵın, basına sállesin úyip orap júretuǵın, beti súykimli adam edi. Kárwan bası joqarı ótip baratırǵanda toydıń ústine kelip bajı pulınan qutıldı. Altı aylıqta, hár bir adamı túwe, hár bir qus waqtı xoshlıq penen sharqıldasıp, pálpállep ushıp-qonǵan eldiń araları, qarabaqanaǵa aylanıp, bazı bir qıslawlardıń ele janıp bolmay, pısqıp atırǵanına tańlanıp, biybelgi jawǵa tap bolaman ba, degen qorqınıshta kiyatır. Ótken saparı sál epkinge qıymıldaǵan hár bir búrtik olarǵa qayırlı jol tilegen sıyaqlı edi, al, házir sál samalǵa tótepki bere almay, ızıldasıp iyilip, olardan qayır sorap turǵanday. Kárwan basınıń júregi muzday suw. Eki kózi dógereginde. Eki úsh atlı menen júdá salpawsıp qarsı kiyatırǵan Murat shayıqtı kórip irkildi.

Shayıq, esik-tórli jerden sálem berdi hám birinshi bolıp attan tústi. Kárwan bası túyesinen tústi.

Olar sálemlesip, birazǵa shekem úndespey, oyǵa shúmdi. Soń shayıq ele Maman biydiń kelmey atırǵanın ayttı, «ol haqqında xabar-atar bilmeysiz be?» — dep soradı. Kárwan bası shúńirek kózlerin júnles barmaqları menen uwqalap, el basına túsken qayǵıǵa kewil ayttı. Shayıqtı bir nárse sorap tur ma degen qıyal menen, otız arshın shıt beriwge wáde etip, basqıdan izgi ekinshi túyeni jetelegen kárwanǵa:

— Tashmat, túyeńdi shógir, — dep buyırdı.

Kárwan basınıń bul adamgershilik rehimine shayıq «alla zıyat etsin ázizim»di qarday boratıp, sońınan júdá aqırınlıq penen gáp baslap, Abılqayır xannıń qolına túsken bir jesirin qaytıp ákelip beriwge járdem sorawǵa kelgenin bildirdi. Gáp arasında Abılqayır xan menen Buxara ámiriniń ortasında burınnan jaqsı qarım-qatnas bar ekenin de esine salıp qoydı.

—Kárwan bası saqalın sıypap, az ǵana oylandı da:

—Sol zer berilgende men bar edim, — dedi.

—Jol iyesi, biziń sol kelinimizdi elge quwıstırsańız, qudaǵa mıń qátle shúkirlik etip, haqqıńızǵa duwa qılamız, dedi shayıq qol qawsırıp. — Biziń Mamanımız jaqın arada kelip

250