Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

—Elbarıs xannıń ulı Abdulǵazı Muhammed xan ákesine usap jolbarıslıq qılar degen dáme menen kelgenbiz. Bolmasa, óz ámirimizge áketemiz.

—Lágen, — dedi wázir oylanıp turmay.

Dárwazaman juwırıp ketip, taqıyaday lágen tolı teńge ákeldi. Kárwan bası bunday kóp pulǵa sataman dep oylamasa kerek.

—Qız sulıw ma edi? — dedi qaytısın joldaslarına.

—Bunday ilahida sulıw dúnyaǵa bir keledi, — dedi Tashmat.

Basqaları onı quwatlap «waq, qız eken!» desip tańlayların qaqtı.

Kárwan basınıń júrek-bawırı qamılıp, tula bedeni dirdir etti. Bul dirildi qızǵa janı ashıǵanlıqtan yamasa náwshe gúldey sulıw qızǵa berilgen óz nápsinen emes, qolǵa túsken teńtaysız bir sulıwdı satıp qoyǵanın ámir esitse, óz táǵdiri ne bolatuǵınınan qorqınıshtan payda boldı. Állenemirde ózin bastı. Dáryanıń ótkelinde joldasların irkip, ózgelerge tisinen shıǵarmawdı jáne zinharlap tapsırdı hám teńgeniń teń jartısın úshewine sańırıwıslap bólistirdi.

* * *

Xorezmniń Sherǵazı xannan keyingi eń jawız hám sum xanı, Elbarıs xan boldı. Ol xanlıqtı keńeytiwden is basladı. Arallı ózbeklerdi baǵındırdı, junǵarlar shabıwılınan posıp tirsegi qaǵısa-qaǵısa Aral boyın panalap kelgen qaraqalpaqlardı qısımına aldı, soń Sherdalı biyin óltirip pútkil ruwdı puqaralıǵına ótkerdi. Qońsılas xanlıqlarǵa ara-tura shabıwıl jasap, zıqın ótkerip turdı. Bul Irannıń Nádir shahın tınıshsızlandırdı. 1740-jılı ústine topılıp kelip, on eki jıl xanlıq húkim súrgen. Elbarıs xandı gelle qıldı. Urısta hálsiregen Nádir shah bul jerde bekkem húkimdarlıq ete almadı. Orıs patshalıǵınıń aralasıwı menen xanlıq qazaqlardıń qolına ótti. Kishi júzdiń xanı Abılqayır xan boldı, Nádir shahtıń tásirinen bul jerdegi jergilikli xalıqtıń narazılıǵın kúsheytip, Abılqayır bir jıl shıday almay, taxtı taslap qashtı, ornına Nádir shah tárepinen qoyılǵan Muhammed Taxir xandı óltirip, Abılqayırdıń ulı Nuralı bir jıl xan boldı. Bul dáwir de uzaqqa barmadı, orıslardıń tásirinen qorqqan Nádir shah Xorezm xanlıǵınıń júwenin óz qolında uslap turıw

271

maqsetinde Elbarıs xannıń Abdulǵazı Muhammed atlı jarımes ulın xan kóterdi. Bul shınjırma-shınjır kiyatırǵan jergilikli xanlar tuqımınıń maqsetine shep bolmadı. Jigirma bes jasar xan Abdulǵazı Muhammedtiń túyedey boylı bolıp, túymedey oylaǵanınan hámme paydalandı. Saray adamları qolınan kelgenshe dáwran súrdi. Nádir shah qálegeninshe dizgin qaqtı.

— dep ǵarrı xannıń kekirenip, bas wázirine maqtanıp otıratuǵının talaytalay esitken ulı da, xanlıqtı sonday lázzet izlewden basladı.

— Sulıw qız ushın ǵaznanı ayaw — maǵan dushpanlıq, — dep daǵazaladı bas wázirine.

Quwırshaqtay kiyingen bas wázirdiń, sulıw Almagúldi kórip, oylanbastan taqıyaday lágen menen teńge bergizgeniniń sebebi de sol edi: Xorezm xanınan biyǵárez Buxara sawdageri qızdı bermey ketse, hesh kimniń dırrıqshılıǵı joq. Eger sonday bir gózzaldı jiberip qoyǵanın jas xan esitse, kúni qárep boladı, dar kútedi. Almagúl kárwan basıǵa ishinen ırza bolıp, ayırılıssa da, oǵan áste ǵana «raxmet» dep, teben kirpikleri lámlenip qalsa da, dúnyaǵa shıǵıp kórmegen xan sarayına kirgende, ózin beyishke kirip kiyatırǵanday sezdi. Qáne, usı beyishtiń házligi bolıp,

eline qaytarsa, ájaǵasına, jeńgesine qossa!

Wázirdiń izinen erip kiyatırıp eki qaptalına qaraydı, bir baǵ ishine súńgip baratırǵan sekilli. Wázir hesh sóylemeydi. Almagúl onnan mehir dáme etip, bir nárse dewine intizarlıqta kele berdi. Wázir qarańǵı dáliz benen kelip, bir aǵash qapınıń awzında toqtadı. Qızǵa «kir» dep ım menen isharat qıldı. Qız túsinbedi. Apalaqlap, wázirdiń qalta-qalta júzine qaradı.

— Kir, kir, — dedi wázir.

Qız esiktiń zulpın uslap turdı da, ashıwǵa batına almadı. Qapı ashılsa, arjaǵında jasında esitip júrgen dozaq otı háwlirip turǵanday. Wázir shıdamay, qapınıń zulpınan tartıp ashtı da, «kir» dep, qızǵa jáne ımladı. Qızdıń dóńgelek kózleri tas tóbesine shıǵıp, qorqıp wázirge qalsha qarap turıp aldı. Wázirdiń xanǵa atalǵan qızǵa qol tiygiziwge huqıqı

272

bolmaǵanlıqtan iyterip kirgize almadı, qız onıń bul sırın túsinbey, «maǵan qansha jaman kózi menen qarasa da, zorlap kirgiziwge atalıq mehri kúsh bermey tur, juwasır» degen oy menen, qozǵalmadı. Sonıń arasında ishten, basına aq sálle oraǵan, aq shapanlı, saqal-murtı qırılǵan iyegi másiwektey, beli búkir birew shıqtı. Almagúl onı dáslep kempir me dep shamalaǵan edi, joq, bul xannıń qız baqtıratuǵın qatınek suwpısı edi. Qatınek suwpı jeńin túsirip jiberip qızdıń bilegin tuttı hám ishke tarttı. Qız tentireklep barıp kirdi.

Ishte hesh kim joq edi, qatınek suwpı menen ekewi qaldı... Qız ań-tań, ján-jaǵına qaraydı. Jaydıń ishi hár qıylı lipaslarǵa tolı, murınnıń qanınday qızıl gilemler, palaslar. Qız bul kóriniske qarap apalaqlap, óziniń qayda

«shomılasań» dep isharat bildirdi. Erkek adam túwe, hayal aldında tolıq sheshinip kórmegen qızǵa bul ólim kórinip, tula bádeni qalsh-qalsh etti. Onıń tura beretuǵının bilgennen keyin suwpınıń ózi kelip qızdıń óńir túymesin jazdırdı. Qız birotala huwıshtan ketip, lal bolıp tur. Qızdıń kóylegin sheshtirgeninen keyin suwpı onı ǵır gúbelek aynalıp, onıń músindey sulıw denesine kózi toymay qayta-qayta qarap:

— Shesh! — dep balaǵın kórsetti.

Qızda huwısh joq. Qatınek suwpı: «Meni óz atam de, uyalma, tınısh, nárestem, tınısh» dep qasına kelip, balaǵın ózi sheshti hám qızdı ǵır gúbelek aylanıp, hákkedey shıq-shıq kúldi. Qız jılap jiberdi. Qatınek suwpı qızdıń tóbesinen jıllı suw quydı.

Biyshara qız ele ózine-ózi isenbeydi. Qasındaǵı adamdı kórmeydi. Jıllı suw denesin balqıttı, qolları erksiz qıymıldap, óziniń jaltıraǵan appaq denesi ústinen jorǵalaǵan suwdı názik qolları menen sıpıra berdi. Geyde ózinen ózi uyalıp, kókiregindegi qos túymesine óz qolı tiyip ketse de, qıtıǵı kelip sekiredi hám mırs etip kúledi. Bunnan sayın qatınek suwpı suwdı kóp quyıp, onıń kóz ashıwına imkaniyat bermeydi, qızǵa bul suw

tırıslıqtan paydalanıp kózin ashtı, qarasa qasında bir qatar hayal lipası jatır. Eziwinde az ǵana kúlki payda boldı, qatınek suwpı qızdıń bulkáranı álle qanday orın menen shatastırıp turǵanın túsindi de:

—Bul beyish, húr qızı. Sen húr qızı boldıń, — dedi sıbırlap. Qız inandı. Kárwan bası jamanlaǵan Buxara ámirinen qutılıp, beyishke kelgenine ırza. «Túsim bolmaǵay, túsim, beyishten quwma, alla. Gúnam joq, hesh gúna islegen emespen» dep gúbirlendi.

Qatınek suwpı sıp etip esikten shıǵıp ketti de, sırttan ildirdi. Qız shayı-jipek lipasqa bólenip, qasına qoyılǵan appaq pár dastıqqa bas qoydı. Jılay-jılay sharshaǵan qız, hesh nárseden qáwetersiz uyqılap ketti. Mamıq tósek onı bir kún, bir tún oyatpadı. Ózi oyanǵanınsha selteń beriwshi bolmadı. Ǵarrı qatınek ǵana ara-tura xabar alıp, uyqıdaǵı perige tańlanıp, tiliniń suwın sorıp ketedi, bunday gózzaldı birinshi ret ushıratıp atırǵanın aytıp xanǵa barıp súyinshi soraǵısı keler, biraq biyádeplik bolar dep ózin-ózi irkedi.

Qız ekinshi kúni túste oyandı. Hawlıǵıp oyandı. Demi qısılıp atırǵanday. Jaydıń ishiniń hawası tarlıq etip, esikke juwırıp edi, ashılmaydı. Tildey uzın áynekke juwırdı. Baǵ ishindegi háwiz boyında dolanıp júrgen bir topar qızlar kórindi. Endi haqıyqattan da beyish eken dep isendi ol.

Qatınek suwpı payda boldı.

—Sulıwlıq baxıt, he, hehe... Gózzal bolıwǵa ne jetsin, he, he, he...

Men nege sendey sulıw emespen, he, he, he, he... e, — dep oyaqbuyaǵına shıǵıp aylandı.

Qız jáne ań-tań. Qulaǵında:

«Sulıwlıq — baxıt...» degen sózler gúwlep, qayta-qayta tákirarlandı.

—Dúnyaǵa shıqqalı xan sendey sulıwdı kórgen joq, he, he...e. Sárwi boylarıń he, he, tal shıbıq shashlarıń, jan alǵısh kózleriń, tananıń múyizindey qos mámmeń, he, he... e.

Qız denemdi álle kim kórip qoyǵan eken dep qáwiplene shókke túsip otırdı.

—Kepter kibi otırıwıń, he... he.. e.

Qız onı kórmey ján-jaǵına apalaqlap qaradı. Bir waqıtta qatınek suwpıǵa kózi tústi. Júregi qanasına sıymay háwlirdi, eki alaqanı menen kózlerin basıp, búkkesine otırıp qaldı.

274

— Jılaǵanı qanday gózzal-á!.. he... he. , Almagúldiń miyi aylandı, pár dastıqqa quladı.

Esik ashılǵanday boldı. Bas kóterdi. Tula bádeni júnles maymılday bádbesher, dáwdey birewdi kórip, «way, way, apa!» dep esikke qaray juwırdı. Esik jabıldı. Bul kirip kelgen maymıl tús Abdulǵazı xannıń ózi edi, asaw qızdıń «way, apa!» dep, shıńǵırǵan sestinen lázzetlendi me, «haha-halap» lars-lars kúldi. Bul kúlki qızdıń esine iyt ırıldısın saldı. Ósik qara murtları arasınan xannıń soylaq sarı tisleri kóringende, qız

«meni shaynap jiberetuǵın bále shıǵar» dep, diywalǵa arqasın berdi:

— Ata, suwpı ata, qaydasız?

Qatınek suwpınıń «he, he, he» degen hákke kúlkisi esitildi. Qız astıńǵı ernin tisledi.

— Atıń kim? — dedi xan juwasıp.

Qızdıń ala kózleri uyasınan shıǵa jazlap tur edi, xannıń juwas sorawına órsheleniwdi paydasız dep bilip ıras atın ayttı.

—Almagúl?! Ha, ha, ha! Úyinde bir shılım unı joq adam qızınıń atın

Maydabiyke qoyadı eken. Mákansız qaraqalpaq eline almanıń gúli ne qılıp barıp, saǵan at bolǵan!?

Qız onıń qasımay gápine, túsinbedi me, yamasa el atına kelgen namıslı gáp arın keltirdi me:

—Biziń elde de alma ósken, — dedi.

—Alma ósken... Ha, ha. Alma da qáyerde ósetuǵının bilmeydi. Tilsiz, miysiz jemis. Joq, qız! Sen onı qoy, Almagúl saǵan jaraspaydı. Búginnen baslap Maydabiykeseń!

Onıń bul gápti ne ushın aytıp atırǵanın qız túsinbedi.

—Meniń atımdı Maydabiyke dedińiz be? Joq, joq. Almagúl edim ǵoy! Ata-anam, tuwısqanlarım Almagúl der edi, elim Almagúl deydi, — dep zarıgiryan bolıp jılamsıradı. Xan jáne hahahalap kúldi.

—Kóp erkeleme, sahrayı qaraqalpaq qızı! Súyiwdiń mánisin bilmeseń kerek. Jılaǵanıń kel degeniń be? — dep qızǵa jaqınladı, Qız keyin shegindi, biraq ılay diywal oǵan jol bermedi. Kózdi ashıp jumǵansha Almagúldiń ayday júzine dáw deneli xannıń tebendey murtları shanshıldı. Jaraǵan túyeniń tabanına tap bolǵan shımshıqtay Almagúldiń shırıldap «ata, suwpı ata!» dep baqırǵanın esiter qulaq bolmadı... Kózdey tesikten sıǵalap turǵan qatınek suwpınıń kózi gá jasardı,

275

Shırqırap, bozlap xanǵa qatın boldı...

18

Maman biyhush bolıp atırǵanda Abılqayırdıń adamları qoynınan Ullı úmit qaǵazın áketkenin bilgen emes edi. Sonlıqtan, Jarlıq qoynınan sıptırılıp túsip, álle bir quwısta, ya bir túbirge ilinip jatırǵanday kórinip, Maman biy kóp atlılar menen izlewin dawam etti. Onıń jer bawırlap jılısqan súrdewin, onnan beri neshe ret jawǵan qar, álle qashan búrkep taslaǵan. Tek shama menen kóp jerlerdi qıdırdı, talay shoqalaqlardıń qarın túsirdi, talay túbirlerdiń astın tintti. Aldınan neken sayaq atlılar shıqsa, tap usılar alǵan degen oy menen sorawǵa tutadı.

Kókireginde úmit ushqınlap, Jarlıqtı tawıp áketip elin quwandıratuǵınday, kewilli ketken Maman júdá qapa. Elden ádewir shıǵınıp ketipti. Jete almay júdá salpawsıp kiyatır. Peterburgta kórgenlerin, orıs eliniń eń aldaǵı mádeniyatın, kiygen kiyimlerin, júris-turısların, oqjaraq isleytuǵın ustaxanaların eslep barmaǵın tisledi. «Nege orıslardan qalamız?...» Qıyalı álwan-álwan bolıp ketti. Qaraqalpaq sorlı el boldı, erteńi ne boladı? «Usı barısında joq boladı. Nesi qaldı? Endi bir dawılǵa ushırasa, qırmanın suwıradı, birotala úpelek bolıp ushadı, óziń ushıp júrip, tabanlı bolǵanıńa birewdi isendir, sorlı el! Ketkenlerdi qaytarıp, ya qalǵanlardı olardıń izinen kóshirip, qalay jıynaw múmkin? Qáytkende birigedi? Biriktiriw?! Iske aspaytuǵın nárse, Xorezm jaqın bolsın, al Qıtayǵa ketkeni? Buxara xanın panalaǵanlar, Afǵan eline asıp ketkenler qayta ma? Ázelden duwa ketip, tarıday tógilgen sorlı ol. Bunıń bári kimnen? Xannan ba?... «Esengeldi Ǵayıp xandı sol ushın óltirgen be? Joq, joq, shayıq durıs ayttı, «xandı óltirmew kerek edi. Bári bassızlıqtan boldı». «Basshısız alaman shopansız qoy». Eger, xalıq óz xanın ózi óltirmegende, búytip pospas edi. Ol hám xandı óltirdi, hám óz ruwın ertip kóship, eldi ıdırattı. Posıwǵa bas boldı. Ooo, eldi postırıwǵa

276

bas boldı! Bul oy kimniń oyına kelmesin! Qaraqalpaq biyi óz elin postırıwǵa bas, al biriktiriwge?... Joq, joq, biriktiriwge bas bolıw kerek! Áy Maman, sandıraqlama, Qıtayǵa, junǵarlarǵa, Buxara menen Afǵanstanǵa qaray posqanlarǵa da sol ayıplı ma?.. Qalay-á? Álbette, sol ayıplı. Aqırı, xan xalıqtıń bası, bas ketken soń gewde qayda taslanbaydı. Bul el birigiwi tiyis. Orıs patshasınan úlgi alıp, jawǵa qarsı kúsh toplaw kerek. Xalıq xalıqtan batır, xalıqtıń xalıqtan artıqmashlıǵı joq. Basqalar usap nege otırıqshı bolmaymız? Qala-sháhárler nege salmaymız, nege qorǵan salmaymız? Bılay shıqsań dúnya qansha keń. Dúnyada qansha-qansha xalıqlar bar eken. Orısiyat, Ukrain, Hindstan, Mısr, Rum, Qıtay, Túrkiya.. Bárinen úyreniw, bárinen hóner biliw el ushın ne degen baxıt bolar edi. Biziki bárha arqalanıw, posıw-posıw. Bul dúnya kim ushın payansız? Tek awzı ala qaraqalpaqlar ushın!...

Xannıń óltirilgeni maqul bolǵan. Jurtqa bas bolǵan menen, ózbası gewek sıyaqlı edi. Jurt onı qalaq bas dep biykar laqap bermegen shıǵar. Ólsin, náletiy! Eger, xalıqtıń xalıqtan artıqmashlıǵı bolmasa, jawdan jeńilip posqan eldiń gúnası ózinde... Xalıqta ne gúna bar? — Gúna xanında. Ólsin, náletiy! Ele hám kesh emes, hámmeniń basın jámlew kerek. Bul ushın zamannıń baǵıtın biliw zárúr. Zaman qayda baratır? Ilimhikimetliniń izinen. Ilim-hikimetli kim? Orıslar! Orıs patshalıǵı! Dúnyanıń tórt burıshınan qolı bar. Basqa elden adam shaqırtıp bala oqıtadı, basqa elge bala jiberedi. Olardan tálim alıw kerek. Sózsiz alıw kerek. Bizde ne bar? Heshteńe, heshteńe! Eń bolmasa, úst kiyim óziniki emes. Kóylegi noǵaydiki, dambalı hindtiki, beshpenti bashqırdiki, naǵısı ukraindiki, tonı qazaqtiki. Orısqa qáyeri usas edi? Qaysarlıǵı. Tayǵaqlıǵı she? Ózińniń Qalpaǵı-she? Óziniki. Qara bolǵanı ushın, matam kiyimi bolǵanı ushın óziniki. Ilim-tili-she? Ózbektiki. Aydar tulımı-she? Túrkmen menen arabdiki. Nesi bar bul sorlı eldiń? Heshteńesi! Basında azası, minezinde tayǵaqlıǵı bar. Haqıyqatın alǵanda, usıǵan kim sebepker? Qaraqalpaq balası kimnen kem? Iras-á, qaraqalpaq balası kimnen kem? Adam hámme jerde adam. Eldi kúshliler qatarına kóteriw kerek. Búldirip postırǵanlardıń ústine barıp, nege pay ala almaymız? Alıw kerek! Balańdı jılatqannıń balasın jılatpasań, kózińnen jas ketpeydi. Ózgelerge de xalıqtıń kem emesligii bildiremiz! Kúsh

277

penen! Kisiniń balasın jılatqan qanday bolatuǵının bilsin, isensin!..

Ol usı oyǵa kelgende tislenip, sonday kúsh penen ǵujırlandı, hátte atın qamshılap-qamshılap shawıp ketti. Qara kórim jerge barıp ózine ay berip, atınıń júwenin tarttı. Basına kelgen dujırımlı oydı joldasları menen ortaqlasıwdı maqul kórdi.

Izine ergen on atlı Mamannıń nege óytip ketkeninen biyxabar, uyqıdan qalıp sharshaǵanları aza qalpaqların kózlerine túsirip múlgip kiyatır.

Maman atınıń basın burmay joldasların kútip artına burılǵanı sol, júregine shay tartqanday silkindi. Er ústinde misli tasqa aylanǵanday, kózleri alarıwı menen qatıp qaldı.

«Ullı úmit qaǵazı...» dep sonsha kún jar saldırǵandaǵı jıynalǵanları usılar, on atlı! Bulardan kúsh boldı ma? Bul iyinsiz adamlarǵa, az sanlı atlılarǵa arqa súyep bola ma? Sonsha láshkerli Minin menen Pojarskiyge, Bogdan Xmelnickige jurttıń awzınıń suwı nege qurımasın? Usı on atlıdan jaw qorqa ma, ósh alına ma? Hám az, hám dármansız bul atlılar menen Ǵayıp xan ne qıla alatuǵın edi? Áytewir ǵana jandalbas xan bolıp júr eken. Biyshara-áy! Sonnan kelgen onı jurt kústanı qılıp, qansha túrli at taqtı. Qızıq, ol qanday adam edi? Arıq pa, semiz be, aqıllı ma, aqılsız ba?

Zulım ba, jaydarı ma? Joq, onda názer joq, edi... «Xansız kúnlerimiz bultsız kúnlerge usap ketti» degen kim?.. Ataqlı Esim biyge shekem xan ólgeli kóyleginiń sádeplerin jazdırıp, ayaǵına keń etik kiygendey. Irastan da solay ma? Solay. Meyli, meniń sahrayı xalqım usılay bostanlıqta jasap kórsin. Joq, joq, elge basshı kerek. Oylasqanday basshı kerek. Qoy baslar qoshqar kerek, jılqını úyirer ayǵır kerek. Kishi júzdiń xanı-she? Joq, endi Abılqayır xanǵa barsaq qazaqsha sóyletedi. Orıslarǵa qaytadan bet alsaq, ózi laplap turǵan xan alısıp, birotala tuqımqurt qıladı? Bir aqshamda Edilge qaray kóshkende ne qıladı? Áy, bassız Maman, balanıń oyın oylaysań. Bir aqshamda kóshkendey eliń bar ma? Kólik qáne, kúsh qáne? Eń baslısı, bir adamnıń aytqanına júretuǵın awızbirlik qáne? Awızbirlik?!...

Amanlıq Mamannıń bir nárse oylap óz-ózinen ǵujırlanǵanın túsinip, ásten kiyatır edi. Onıń otırǵanın kórip, oyına selteń bermew ushın tómen qarawı menen tusınan óte berdi.

278

—Amanlıq, — dedi Maman birden. — Jaw shapqan kúnleri Kewlimjaylardıń ne qayırı boldı?

—Tógilgendi jaladı, talanǵandı taladı.

Maman basın shayqap, astınǵı ernin tisledi de, aldına dúziwlenip otırdı... «Xalıq xalıqtan batır» degen gáp qaydan shıqtı? Borodin ayttı ma? Peterburgta patsha sarayınıń bilgishleri ayttı ma? Bul esitilgen waqıtta júdá ruwx beriwshi gáp edi. Endi-she? Atqa minerleri bir-birin múnjise jalań ayaqları jıǵılǵannıń basına tepse, usı elshilik, usı insanlıq pa? «Tógilgenin jalaydı, talanǵanın talaydı, bul qaralı xalıq. Joq xalıqtıń atı xalıq. Xalıq kóp. Gúna Ǵayıp xanda. Ol biriktire almadı. Qarnı sonıń ǵarbızday emes pe edi? Awa, ǵarbızday edi. Tek ózi toyǵanǵa másirip, jurttı jámlemedi, qaytama óshegistirip qoydı. Onı da ózi bilip emes, quwırshaq edi... «Qaraqalpaq balası kimnen kem?» Sonda mınaw on atlı eldi qayda aparadı? Hesh qayda! Bálkim, bir tuńǵıyıqqa. Joq, Amanlıq usap Kewlimjaylar da atqa miniwi kerek. Sonda tógilgendi jalap, jıǵılǵandı teppeydi. «Awa, awa..» dedi ózózinen gúbirlenip. Bul aqıl basına qalay kirgenin ózi de bilmey» quwanıp ketti.

—Amanlıq, Kewlimjaylar neshew?

Amanlıq sorawǵa túsinbey kúldi.

—Elde sondaylar neshew?

—Bes altı mıń bar shıǵar.

—Olar atqa minse ne qılar edi?

—Aqudaylap quwanadı.

—Jawǵa shaba ma?

—Álbette, biyim. Astına mingen atınan ayırılǵısı keletuǵın adam bola ma? Olarǵa at qayda?

—Olarǵa at qayda? — dep qayta sorap Maman wahahalap kúldi. Yarım mezgillik jol asqansha bir awız sóylemey kiyatırǵan atlı jigitlerde janlanıw sezildi. Taqımların qısıp atların qamshılap, júwenlerin qaǵıp, záńgilerin sıqırlatıp bári Mamannıń izine jetip aldı, shoǵırtpaqlanıp júrip ketti. Maman jol boyınsha ne oylanǵanın, nege kúlgenin olarǵa aytpadı. Awılǵa jaqınlap hámmeni úyli-úylerine tarqattı da, Amanlıq penen Kewlimjaylarǵa ketti.

Bektemirdi qarawıl qoyıp bári uyqılap atır eken.

279

—Kúpá-kúndiz bul ne uyqı? — dedi kózlerin uwqalap manawsırap turǵan Kewlimjayǵa.

—Qudaydan tasalanıp otırǵanımız, — dep Kewlimjay qolların tarashlap turıp kerildi.

—Urlıq etesiz be?

—Basqa ne talap bolsın, biyimiz?

—Hálsizdiń talabı usı, elimiz de hálsiz bolıp qaldı — dep sóylenip, Maman attan tústi. — Má... Bektemir, attı bayla. Kewlimjay, sizler menen sóyleseyik dep kiyatırmız. Ishkerileńler.

Uyqıdan jańa oyanǵan balalar bir urlıǵınıń izinen keldi me dep qáwipsinip, qorqısıp tur edi, jaydarılıqqa bári quwjıńlasıp sala berdi. Ishkeriledi. Qostıń ishi hár qıylı kiyizler menen alashalarǵa tolı, bári tóselgen edi.

Maman tańlanıp, bosaǵada irkildi.

—El postı desek, sizler bayıpsız?

—Quday birewden alıp, ekinshige beredi.

—Bunıń ornına at, jaraq tapqanıńızda el qorǵar edińiz. Kewlimjay Amanlıqqa qarap «ne demekshi?» degendey bir kózin

qıstı. Amanlıq heshteńe bilmegensidi.

— Otırıń, jigitler, sırlasayıq. Atlı bolıwdıń jolın sóyleseyik. Úyiwli jatırǵan kiyizler jıldam-jıldam tóselip, ortadaǵı oshaqtı aynala

hámme mollam-dógerek otırıstı.

19

Qıstaǵı shabıwıl Ayǵara biy menen Sedet kereydiń awılların da áneyi qılıp ketpedi. Tabınlar menen kereylerdiń qaraqalpaqlarǵa bolǵan kózqarasın túsingen Abılqayırdıń kóp nókeri jol-jónekey alǵanın aldı, almaǵanın awdarıp-tóńkerip ketti. Tek uzaq qıslawlardaǵı malları ǵana aman qaldı. Sonda da olar qanı aralas qaraqalpaqlardan qol úzbedi. Bar malların berip jiberip, biraz úzilgen bellerge dáramat boldı. Qalay da, búlingenniń atı búlingen. Buzılǵanların, sınǵanların, awdartóńker bolǵanların jazǵa shekem dúzetiw menen háleklendi. Bazı awıllar qıslawların taslap jaylawlarǵa kóship, qonıs awdarıp jattı. Óz gúmirashılıqlarınıń bántligi posıp, os-oyran bolǵan qońsıları menen baylanıstı waqıtsha úziwge sebepker

280