Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

kórgenine más bolǵanday satırlasıp, maysalar ırǵalısıp, olarǵa haq jol tilegen yańlı bas iyip qalıp atır.

Qáytken menen de, Sırdárya boylarınan Sankt-Peterburgqa jetiw ańsat emes. Mıńlaǵan shaqırım gá aylanısh, gá asırılma, gá túsirilme, gá jılan

Elshiler talay awıllardan, talay qalalardan ótse de, aldılarında ele kóp-kóp asıwlar jatır, ushı-qıyırı joq ne bir jasıl toǵaylardıń arasınan gá buqqıshlap, gá qırınlap kún emes, háptelep júrip ótiwge tuwra kelip

atlardıń jaǵdayına qarap júriw kerek. Bazı awıllarda, qalalarda, pıshıq murnı batpas jasıl toǵaylarda bazda mezgillep, bazda eki-úsh kúnlep dem alıwǵa tuwra keledi, dem alıstan soń jáne jol

baslanadı... kóp joldan soń jáne dem alıs baslanadı...

Quyash kúnnen-kúnge ótkirlesip kúndizleri júriw qıyın bolǵan jaǵdaylarda orıs toǵayı járdemge keldi — Qalıń qaraǵaylar, emenler ózleriniń sayasında olardı Sankt-Peterburgqa uzatıp qalıp atır.

Qansha mol jol assa da, hesh qaysısı sharshaǵanın sezbeytuǵın tárizli. El atınan alıp shıqqan Ahidnama olardı sharshatpadı. Bazda jolları ónbey isi erigip, jónekey qalıp atırǵan awıl, qala adamların ózlerinshe sınaydı, ózlerinshe baha beredi. Barlıq orınlarda jarlılar

—Qoylar bar jerlerde qasqırlar da bar, qoylar joq jerlerde qasqırlar da kórinbeydi, — dep qoyadı Maman.

—Álbette, álbette, — dep maqullaydı Gladıshev.

Maman Kuzma Borodin menen kóp sóylesip, onıń Hindstan haqqındaǵı kóp ármanların, Hindstannıń sulıw tábiyatı tuwralı qıyal súretuǵın áńgimelerdi tıńlap, ishinen Hindstandı kóriwdi

171

árman etetuǵın payıtları da bar edi. Báhárden baslap, jazdıń ıssısında da tınbay, orıslardıń mákan jayları boylap segbir tartıp kiyatırıp, Hindstandı kúsegen oylarına toytarıs berdi. Ol Hindstandı orıs jerinen taptı.

Jasıl japıraqlı dút toǵaylar, keń dalalar boylap gilemdey tóselgen kók maysalar, taw eteklerinde saylar boyında, jollardıń eki boyında uzaq kúnge shetine jetkermeytuǵın ráńbereń gúller báriniń de kewillerin xoshlap, jolların óndirdi.

Dmitriy Gladıshev kútá áńgimeshil, Rossiya jerin, Rossiya tábiyatın, kópshilik awıllar menen qalalarınıń tariyxların jaqsı biledi eken, elshiler sharshasa, áńgimeler, ápsanalar aytıp qızıqtıradı. Sonıń menen de kóp jol ónedi.

— O-o, Dmitriy tóre, — dedi Maman bir awılda dem alıp jolǵa túsiwden jáne baslanǵan qaraǵaylı toǵayǵa ıshqı menen názer taslap. — Orısyat eli nege bay? Toǵayǵa bay! Awıllarda da, qalalarda da jaylardıń basım kópshiligi aǵashtan. Tabaq, qasıqları da, tósekleri de aǵash...

— Ólse tabıtları da aǵash, — dep qosıp qoydı Gladıshev.

—Tábiyat hár eldi bir nársege bay qılar eken.

—Bizler taqırlıqqa baymız, — dedi Saǵındıq bahadır.

—Suw jetse biziń taqırlarımızdıń kórkem gózzallıq tuwatuǵın, jasaratuǵın waqıtları keledi, — dedi Maman.

Elshiler jáne únsiz jekke qıyallarǵa mantıǵıp, alǵa qarastı...

Hár bir toǵay ushırasqan sayın, onıń arjaǵındaǵı bir ashıq alańda

Sankt-Peterburg kórinetuǵınday... biraq ele joq, joq...

Olardı ayrıqsha quwantqan nárse, toǵaylarda, keń jazıq dalalarda talay jol sayaqlarına, gelle-keserlerge dus kelse de Gladıshev olardıń aldına barıp sóylesse boldı, hesh qaysısı bularǵa tiymeydi.

— Ne degen birlikli, ne degen tártipli xalıq bul orıslar» dep qoydı hár biri.

— Áne, Moskva! — dedi bir kúni Gladıshev.

Sharshaǵan elshilerge birden quwat kirip, aldılarına kóz tasladı. Toǵaylıqtıń shetinen, biyik taw basına salınǵanday, alıstan minárlanıp

kóp áshekóyli-krestli Moskva kórindi.

Bul qala olardıń jolda kórgenleriniń bir jerge túyinindey kózge taslandı. Jol boylap olardı ne qızıqtırıp, nelerdi umıtqan bolsa, bári usı qaladan tabıldı.

172

Hár qıylı tilde sóylep, hár qıylı kiyimde keletuǵın shet elliklerge tańlanıwǵa toyınǵan moskvalılar olardıń, qala gózzallıqları, jaqsı qurılısları, sulıw jayları aldında qara qalpaqların alıp bas iyiwlerin kórip, júdá mehirli, súyispenshilik kózleri menen uzatıp qalıp atır.

Elshilerge Moskvanı aralaw ayrıqsha qızıq túyildi. Kóshelerde, bándirgilerde hár qıylı tamasha kórsetip atırǵan oyınshılardı,

umıtqan joq, — dep qoydı bir retinde — Ol Moskva sarayı ullı Petr birinshiden altı ese kóp qarjı shıǵarǵan edi. Biraq Moskvanı onsha jaqsılay almay Sankt-Peterburgqa barıwga májbúr boldı. Házirgi patsha Elizaveta Petrovna bul qalaǵa kelse, tek anaw aq tas diywallı Kremldi kóredi de qaytadı.

Patshaǵa narazılıq bárshe qol astındaǵılardıń kewilindegi erimeytuǵın tastay túyilse de, Maman úndemedi, óytkeni ózleri ullı úmit penen kiyatırǵan patsha jóninde shep pikir elshilerdiń hesh birine de jaqpadı, hátteki, bunnan soń Gladıshev aytqan bazı qızıq áńgimelerge de dıqqat kemitti.

Jaǵdaydı birden uqqan Gladıshev olardı Preobrajenskiy slobodkasına baslap bardı. Bul kára, sırtqı kórinisi boyınsha awılǵa megzegen menen, olarǵa kútá unadı.

— Ullı Petr birinshi usı kárada jasaǵandı oǵada jaqsı kóretuǵın bolǵan, — dedi Gladıshev.

Ullı Petr birinshi haqqında jańa gápler elshilerdiń bárine de unaytuǵın edi, Gladıshevtiń gáplerine qızıǵıwshılıǵı jáne kúsheydi.

Moskvadan shıǵıp baratırǵanda Gladıshev joldasların sóyletiwge talaplanıp:

—Jigitler, qalay unay ma? — dep qoydı.

—Kútá ájayıp, bay Moskva, ot tiyip áynekleri, tóbeleri janıp ketken qara kúyik jayları menen, jesir qatınnıń múlkine usaydı eken, — dedi Maman.

Batıl juwap Gladıshevke unap, mıyıq tartsa da maqullawǵa arsınǵanday, úndemedi. Maman jáne sóyledi:

—Maǵan Kuzma Borodin aytqan Tula qalasınıń qural-jaraq soǵatuǵın tós temirlerine qol tiygizip, Voronej qalasınıń

173

keme, korabl soǵatuǵın ustaxanaların óz kózimiz benen kórsek edi...

Gladıshev ókinish penen ol qalalardıń joldan burıwlıǵın túsindirdi. Bunnan kóp irkinish bolmay Sankt-Peterburgqa jol júris dawam

etildi.

Diydilegen qalaǵa jaqınlaǵan sayın Gladıshev, lawlaǵan otqa, shaǵırayǵan ıssı quyashqa jaqınlap baratırǵanday, ózin naqolay seze basladı. Sebebi, onıń bar hamalı polktiń poruchigi ǵana. Al SanktPeterburgta patsha sarayınıń juldızları onı mensinip sóyley me, joq pa? Úsh aydan aslam atlı segbir tartıp jetken qaraqalpaq elshilerin qabıl etse, ne jaqsı! Eger pisin qurtsa, oy, quday kórsetpegey!...

Ol bul oyların tez umıtıwǵa tırıssa da bári bir, basına qayta orala beredi. Sóytse de ishine túse baslaǵan muzdı Mamanlarǵa uqtırmawǵa tırıstı.

Tap onıń oylaǵanınday-aq, jazdıń ortanǵı ayı bolıwına qaramastan, Sankt-Peterburg qabaǵı úyilgen halda, dumanı, silpilegen jawını menen kútip aldı.

Bul káradaǵı tábiyattıń ózgesheligi Dmitriy Gladıshevqa málim edi. Sonlıqtan olarǵa sharayattı túsindirip, elshiler ushın qonaq jay izledi. Jay tabıw onsha qıyın bolmadı, hár áynegi qaraqalpaqlardıń ortasha dárwazasınday úlken, atxanaları bar jay Neva dáryasınıń boyınan tabıladı.

Elshiler atlardı jaylastırıp, jaydıń oyaq-buyaǵın kórip, tanısaman degenshe Mitriy tóre álle qayaqlarǵa ketip, suwıq xabar menen keldi.

Patsha Elizaveta Petrovna qalalardıń anası sanalǵan Kievke ketipti!

— Hesh gáp, kútemiz. — dedi Maman.

— Burınnan sońǵa elshilerdiń táǵdirine jazılǵan nárse kútiw, — dedi Gladıshev.

Jayǵa kirip, chay iship, az ǵana dem alıp, atlarǵa jem berip bolǵan soń, qalanı aralawǵa shıǵıp edi, bári birden tańlandı. Baǵana, olar kiyatırǵanda, kósheler adamlarǵa lıq tolıq edi. Ele kún batar aldındaǵıday jaqtılıq bolıwına qaramastan, kósheler bosap qalıptı.

— Patsha jasaǵan qalanıń xalqı erte jatsa kerek, — dedi Murat shayıqtıń ulı.

174

Álle qaydan qońıraw dawısı esitildi.

—Házir tún yarımınan awıptı, — dedi Gladıshev.

—Haw! — dep tańlandı elshilerdiń biri. — Tún yarımınan awsa nege bunsha jaqtı?

—Biz Sankt-Peterburgta turmız-dá! — dedi Gladıshev kúlip.

—Bul aq tún dep ataladı.

Elshilerdiń birazı ishinen kálima shaadat qaytardı.

—Áy, danalar, — dedi Polat jasawıl aynalaǵa qırgóbelek qarap alıp.

—Bizler házir jerdiń eń biyik shoqqısında tursaq kerek.

—Menińshe, bul qala jerdiń eń biyik shoqqısına ǵana salınǵan emes, ózi ullılıqtıń eń biyik shıńı, — dedi Saǵındıq bahadırlar. — Baǵana qalaǵa kirip kiyatırıp abayladıńlar ma, kóshelerde neshe qıylı túrdegi kiyimlerde adamlar júr edi... Sol ózge túslilerdiń bári de bizdey ullı kúsh ańsap kelip atırsa kerek.

—Bul jerde haqıyqat kúsh bar — kórinip turıptı, — dep Polat jasawıl Saǵındıq bahadırǵa qarap mıyıǵınan kúldi.

—Menińshe, bul qala pútkil álemniń ekinshi Mekkesi, — dedi Maman. — Baxıtlımız!

Olar jataq jayına qaytıp kelip orınlı orınlarına jatsa da, júrekleri sháwkildesip uyqılay almadı. Tań azannan jáne toparlasıp aralawǵa shıqtı.

Qalanıń orayı Neva dáryasınıń shep jaǵasında, Petropavlovskiy qorǵanınan Admiralteystvo qorǵanına sheyin sozılǵan edi. Eń áweli olardı qızıqtırǵan kórinis Petropavlovskiy qorǵanındaǵı esapsız soldatlar boldı. Olardıń bári hayallarǵa taqabbil, aq shashlı, eki órim burımı jelkelerin jawıp turıptı. Orskiy qorǵanınıń soldatlarına usamaydı. Olardıń tek sırtqı

«Mınaw birlik, mınaw kúsh dúnyada hesh bir kúshten jeńilmeydi» dep qoydı ishinen.

Jaǵadan ishkerirek teńizde turǵan kóp korabllerge kóz tasladı. Olardıń hesh qaysısınıń ishine minip kórmegen menen

175

kóp machtalı, jelqomlı korabller bársheni uzaq qıyallarǵa jeteledi.

—Bulardıń urısı erteklerdegidey bolatuǵın shıǵar, — dedi Polat jasawıl.

Dmitriy Gladıshev olardıń tańlanıwlarına ırza keyip penen, Admiralteystvo jayınıń tóbesinde, quyash nurına altınday jıltırap kóringen, kóp iynelerdi kórsetti.

—Qanday sheber qurılısshılar islegen! — dedi Saǵındıq bahadır. Kórgenleri basına sıymay, kewli hallaslap turǵan Polat jasawıl:

—Jigitler, — dedi joldaslarına burılıp. — Usı waqıtta da Ǵayıp xan iytleriniń tumsıǵına qan jaǵıp otırǵan shıǵaraw!

Hámme duw kúlisti.

Dúnyanıń eń biyik shoqqısındaǵı ullı qala ortasındaǵı qaraqalpaqlardıń kúlkisi pútkil álemge ersi esitiletuǵınday, bir-birine qarasıp, elindegi ladanlıqları menen hesh dúnya kórmegenliklerin basqalar sezip qoyatuǵınday qısınıstı, ayırımları alaqanı menen awzın japtı.

Olar tek alısıraq aynalaǵa názer taslaw menen, ózleri házir ǵana ótken temir kópirdiń eki ernegine islengen qiyabanda supsulıw bolıp ósken kók maysa shóplerdi ańǵarmaǵan edi, sońıraq kórip jáne hayran qalıstı.

Saǵındıq bahadır biraz sarsıq penen gúrsindi:

—Hátte, tasqa jasıl maysa kógergen bunday tas diywallı, tas tırnaqlı qalalarda biz túwe babalarımız jasap kórmegeni ókinishli.

Bul Mamanǵa jaqpay, birden shamırqandı:

—Óydeme! Babalarımız bunday qalalarda jasaǵan! Házir sen keń jazıq daladaǵı Jańakentti kóz aldıńa keltir. Jayxun dáryasınıń boyındaǵı Ayazqalanı kóz aldıńa keltir.

—Jańakent penen Ayazqalanıń qanday bolǵanın táriyiplewshi Murat

shayıqtıń ápsanalarınan, erteklerinen basqa nesi bar?

—dedi Saǵındıq bahadır jeńilgisi kelmey.

—Óydeme, Saǵındıq bahadır. Hesh qaysısı ápiwayı ertek ya ápiwayı ápsana emes. Hár qaysısı xalıqtıń kúshin belgilewshi estelikler! Biziń

176

qızıl almaday júzindegi kúlegesh shuqırları oyılıp, kózleri kúlimlew menen júdá múláyim juwap qaytaradı:

—Qazaqta qız kóp, ene, balańız mallı bolmasa da jigerli bolsın. El aǵaları tatıw bolsın.

Aqbiyday eldiń usınday jaqsılıq keypin soramay-aq túsinip, awlaǵında jaǵasına túpirinedi:

—Elge baxıt qaraǵan jılı kelippen, alla, óziń baxıtlı qıl. Mamanlardı uzatıwshılardıń aldı kele baslaǵanda Aqbiyday da,

Almagúl de, Amanlıqtı asıǵıp kútpedi. Sebebi, ol xámmeden de alısqa joldas bolıp, armanıraq uzatıwı kerek. Sóytse de

,olardıń shıdamı ada bolıp, kúyde jolǵa qaraw menen kelinshegi de, qarındası da azıp, úmitleri úzile baslaǵanda, Amanlıq payda boldı. Atı da, ózi de sılınıp, súyeklerine taqalǵan. Bul bir ǵana jol azabına usamaydı. Aqbiydaydıń kózleri apalaqlap qorqıp ketti. Almagúl shıdamay soradı:

—Ájaǵa, awırdıń ba?

—Joq, — dedi Amanlıq qısqa. Sóytti de qaptal bettegi teri tósektiń ústine sulap jattı.

Degen menen, kókireginde bir sırlı ándiyshe saqlanıp qalǵanı ekewine de ayan, anıǵın sorawǵa batınbadı.

Amanlıq oylı kózleri menen ılashıqtıń ishki tazalıǵına, nart toǵay taldan soǵılǵan shaldıwardıń qurımsız, tap búgin shawıp ákelingendey etip juwılǵanına, balalar menen kelse shańǵıtıp jatatuǵın edenniń sıbalǵanına, taza oshaq salınıp, aylanasına alaqshınlar qaǵılǵanına júdá kewillilik penen qarap jatırǵan menen, kewil ándiysheleri parasat bermeydi. Oylandırıwda. Ayrıqsha, xan menen ushırasqandaǵı, onıń záhárli patas gápi. Ele hám jaqsı, Aqbiydayı pák shıqtı. Bolmasa, bolmasa, ómirómirinshe janına túsken jegi bolar edi, sol gápler. Sonday gáplerdi xan túwe, jay adam tiline basar ma? Kimge shaǵınıwǵa boladı? Pátiwasız xannıń ústinen tek qudayǵa shaǵınasań, basqa ilaj bar ma? Amanlıq túwe, bir kelata el — Qonırat ruwınıń anaw tartısları. Bárine pázne basıp otırǵan, ruwlardı jorta bólsheklep otırǵan xanǵa, kimniń kúshi jetip otır?...

Mańǵıt ruwı da oǵan heshteńe dey almay posıp baratır.

Amanlıq usınday qıyallar menen qozǵalmay, uzaq gúrsinip jatıp, ishki ándiyshelerin hesh kimge aqtarmawǵa qarar etti.

178

«Kimge aqtaraman? Kim bólisedi? Aqbiydayım ba? Almagúlim be? Esitse, olarǵa da jeńil túspeydi. Xanǵa kimniń dadı bar? Ubaydulla biydiń ruwı posıp ketkenin aytıp ta bulardıń kewlin jaralamayın... Mamanlar kelgenshe tek jaqsılıqqa isenip jasaw kerek...»

Ol usı sheshimge kelip bir gúrsindi. Sóytse de qıyalları toqtaw tappaydı...

Bir jola, jáne ishi ashıp jatıp, ılashıqtıń oń qaptalına ishten tutılǵan shiyge súyewli bir qısım qızıl shıbıqtı kórdi. Narttan shabılǵan. Sipse emes. Buwılmaǵan. Qatara jayıp qoyıptı. Qızıqsındı.

— Anaw ne shıbıqlar, janım? — dedi sırttan házir kirgen qarındasına. Almagúldiń gúlshe júzi qızarıp, aytarın da, aytpasın da bilmey, az ǵana

gidirdi, biraq jalǵız aǵası aldında bir nárseni qıpsalap kórmegen jan ırasınan keldi.

—Kishem ákelip qoyıptı, ájaǵa.

—Ne ushın?

—Seniń ashıwlı qaytıp kelip «ele kewli jubanısh tappaǵanı ushın, nabada, maǵan qáhárlense, urǵısı kelse, ájaǵań shıbıq tappay qalmasın» dep kishem ákelip qoyıptı.

Amanlıqtıń eziwinde kúlki payda boldı. Sonsha kún janın qıynaǵan oyları birotala esten shıǵıp, ashılıstı. Bir dáste otın menen kirgen kelinshek eriniń kewilli jadırap otırǵanın kórip quwandı.

—Gúrsinbewińdi soranaman, begim, — dedi Aqbiyday. — Adam balası gúrsiniw menen, nalınıw menen baxıtlı bolǵanda, dúnyada baxıtsız adam bolmas edi.

Kelinsheginiń aqıllılıǵına Amanlıq dimarlanǵanday boldı, tikeydi. Dalada, ılashıǵına arqasın berip, Izbasar bahadırlardıń úyi tamanǵa

qarap edi, onıń at ertlep atırǵanın kórdi. «Qonıratlardıń buzıq qıyalınan seziklendi me eken?» — dep biraz qarap turdı da, onı kórmegen bolıwı ushın, joqarı qaradı. Aspan girshiksiz edi, báhár quyashı kózlerin qamastırdı. Biyshara ol, qay waqıtta óz ılashıǵına jawırının qaratıp quyashqa erkin qaraǵan? Kózleriniń quyash penen soqlıǵısǵanına quwanıshtan uyalǵanday arqaǵa burılıp, taw etegine názer tasladı. Házir

ǵana quyashqa qamasqan kózleri taw etegindegi Bektemirlerdiń qosın

179

kórmedi. Amanlıq ózin zorlamadı, jáne Murat shayıqtıń otawı tamanǵa burıldı.

Usı demde, álle qaydan sharshap, iyinleri salpawsırap kiyatırǵan Murat shayıq arjaǵınan atlı kelip:

— Amanlıq, — dedi selqoslaw dawıs penen. — Bileseń be... Sen qaraqalpaqlardıń «orta dármiyan shańàraǵı» boldıń. Tuwrı Eshniyaz axuíǵa bar. Meni jiberdi de. Jańa shańıraq bolǵan adamíıń qalay júripturıwın úyretedi.

Shayıq basqa sózge kelmey alǵa júrip ketti.

«Orta dármiyan» degen sóz Amanlıqtı hám quwanttı, hám muńayttı. Quwanıshı — adam qatarına sanalıp Eshniyaz axunnıń tárbiyasında boladı, muńayǵanı — endi Bektemirler menen ashılısıp aralasıwǵa erkinlik joq. Eshniyaz axun ne buyırsa, sonı islep júredi.

Eshniyaz axunnıń isletetuǵın jumısları oǵan málim edi. Otın shaptıradı, egin atızlarına hárem tuttıradı, mal baqtıradı, al kelinshegine digirman tarttıradı, nan japtıradı, tamaq pisirtedi, bos waqtında namaz úyretedi, erli-zayıptıń wazıypaların úyretedi, qońsı-qobalar menen, balalı bolsa, balaları menen, qanday múnásibet tutıwdı úyretedi.

Ol shayıqtıń buyrıǵın tárk etpey, sol kúni-aq Aqbiydaydı ertip

Eshniyaz axundikine bardı.

Jas erli-zayıpqa bul jumıslar onsha úyrenshikli bolmasa da kóndi...

Usılayınsha axunnıń jumısların tınımsız islep, azıptozıp júrgenlerinde, Amanlıqlardı Ayǵara biy shaqırtıp atırǵanı haqqında xabar keldi.

Olardıń ruqsatsız ketiwi múmkin emes edi. Azǵan, erinleri qayazıǵan Amanlıq Murat shayıqqa ketti.

Mamanlardan ele xabar joqlıǵına ishi ot bolıp júrgen shayıq eń bolmasa jaqın orıs qalasınan xabar bilip qaytıw ushın ulı Xelwetti Orenburgqa uzatıp, úyine qaytıp kiyatırǵan edi.

Shayıq onıń kelbetinen Eshniyaz axunǵa jırımsız xızmet etkenin kórip súysindi de:

— Meyli, barıp qaytıńlar, — dedi. — Lekin, abayla, biziń bir shańıraǵımız esabınan olardıń bir shańıraǵı artatuǵın bolmasın.

Amanlıq shayıqtıń keńesin kókiregine yad toqıytuǵının aytıp iyildi...

180