Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

dalada sóyleskenimizde, qızınıń siltewi boyınsha kelgenimizdi esiginiń aldında turıp kirdi. Aqıllı adam eken».

Aqbiyday qımız quya basladı. Bul jaǵday jigitlerdi hám terletti hám yoshtırdı. Dalada kórgende samal zálel etip, az ǵana shań basqan lala edi, al qımız quyıp otırıp sırtqı álemnen biyxabar, házir ǵana birden ashılıp ketken, laladay jandı. Basındaǵı qundız qıstırǵıshlı qızıl maqpal tıslı degeleyiniń saǵımı menen beti qızardı. Júzi qızıl almanı sútke malıp alǵanday edi. Oń betiniń almasındaǵı kúlegish shuqırına, kása kózlerine, ekewi teńnen muptala. Hátteki, birinbiri umıtıp otır.

Keshqurın úyge bir topar jigit kirgizildi. Bári Mamanlardıń teń qurbıları. Ayǵara biy olardı biri-biri menen tanıstırdı. Ógiz soydırıp kútti.

Jigitleri Ayǵara biydiń kebi sıyaqlı, ilme ǵayıptan sóylemeydi. Ashıq minez miymandos eken. Azanda Mamanlarǵa

«ketpeń» dep hámmesi mirát saldı.

Mamannıń jáne qonıw ishteyi bar edi. Biraq Or qorǵanına ketiw jónindegi xannıń tapsırması asıqtırdı. Jalına-jalına atlandı.

Aqsham birge otırısqan jigitlerdiń basshısı Ayǵara biydiń junǵar shabıwılında qazalanǵan jalǵız aǵasınan qalǵan qarar kózi Mırzabek atlı mırza edi. Mırzabek mırza úsh jigiti menen tórtew bolıp hár attı ekewekewden jılawlap, awıldan qarakórim shıqqansha uzatıp:

— Jerimiz, quyashımız, samalımız bir, sonlıqtan shırayımız, tilimiz bir, hátte jasımız bir eken Maman. Kelip turıńlar, — dep qaldı.

Mamanlar bunday izzetti hesh kimge qılıp kórmegen, ózleri de búytip izzetlenip kórmegen edi. Bul ibarat alarlı húrmetke tań qalıstı.

—Amanlıq, ne sezdiń? — dedi jolda Maman.

—Tilim jetpeydi, aǵa. Biraq Abılqayır xannıń awılı menen bul awıldıń qayqurlım oylı-bálentin sezdim, — dedi Amanlıq júdá tańlanǵanınan hár sózin nıqlap.

—Amanlıq, men Aqbiydaydı jaqsı kórip qaldım. Ne deyseń? Kókiregi

óskin jas biy bul gápti birinshi aytqanı ushın Amanlıq heshteńe dey almay tıǵıldı. Sebebi, ózi de usı oyda

edi.

71

Maman onnan tez juwap ala almaǵanı ushın qaǵa berdi qıldı.

—Amanlıq, dárt tilge ursa — sóz, kózge ursa — jas bolıp shıǵatuǵının esitkenmen. Dárt ishte qalsa, tildi baylaytuǵının házir bildim, — dedi.

—Keshirersiz, biy aǵa. Qam sút emgen bende qam qıyallarǵa berilip ketken bolar. Álpayım qazaqtıń bir lalası qaraqalpaqtıń úlken bir otawına jıǵa bolsa, nalıshım joq.

Awılǵa jaqınlaǵan soń Maman ózinen xabar bolǵansha Amanlıqtıń dem ala beriwine ruqsat etip qaytardı.

* * *

Dem alıs, biyparıq, biyǵárez kúnler kópke sozılmadı. Ǵayıp xan gúllán ruwlardan qırıq segiz piltaban (rabochiy)

jıynatıp, Maman hám Amanlıq penen eliw qılıp, jas Maman biydiń basshılıǵında Or qorǵanına jumısqa jiberdi.

10

Qońırat ruwınıń qonıslasqan jeri Jańakentten atlıǵa bir mezgillik qublada, Aralǵa jaqın. Batısı teńiz, qalǵan úsh tárepi bir-birine uqsas. Kóz ushında órkesh-órkesh qumlıqları, túye órkeshindey páskeltek tawlar, kóz jetkisiz keńislik dalalar qıylı-qıylı giya ósken mal jaylawı.

Awıllar shoq-shoq bolıp, bólek-bólek qonıslasqan. Hár qaysısınıń arası bir-birinen at shaptırım, bazıları mezgillik jol. Hár bir shoq awıl úlken końırat ruwınıń bir shaqabı. Biraq bári awızbirlikli. Toy-merekesi menen sadaqa-jıyını bir-biriniń qatnasıǵısız ótpeydi. Bir awılında qanday waqıya bolıp atırǵanı ekinshi awılǵa samaldan burın jetedi. Bas biy Irısqul biydiń awılı hámmesine derlik ortaq, ortada. Ózi tańlap qonǵan. Joqarıdan posıp kelgende, basqa awıllarınıń bárine qonıs tańlap, ortaǵa úy tiktirgen ózi.

Gúllán biyler, aqsaqallar bir jaqtan qaytsa, áweli Irısqul biydiń úyine kelip, ayran-shalap iship dem alǵannan keyin diyqannıń bir alaqanınan shashılǵan tuqımday ján-jaqqa tarqasar edi. Bul saparı awızbirshilik qashtı. Murat shayıq awılınan ashıwlı shıqqan biyler ruwdıń shetine kelgenshe úndespedi. Shetki awıl Jandos baydıń awılı edi. Ol awılına

72

jaqınlap atınıń júwenin tarttı. Onıń menen bes-altı atlı irkilip, bir tawıqtıń ógey shójelerindey, toparlasıp bólindi. Irısqul biy kóz astınan bayqadı, úndemedi. Aq saqalı erge tiygen kishkene kisi, qońır-qasqa atınıń júwenin tartıp záńgige shirene jekirindi:

— Jandos bay, qayt keynińe!

Tınıshlıqtı, tımırıqlıqtı buzǵan bul iri dawısqa hámme toqtadı. Jandos baylar da irkildi.

—Súyindik biy, boyıń shılım qabaqtay bolǵan menen dawısıńnıń pátlisin házir bildim, — dedi Jandos biy atınıń basın shekshiytip tartıp.

Boyı kishkene, biraq oǵırı iri dawıslı Súyindik biy orınsız qızbaytuǵın ǵarrı edi. Sonlıqtan basqalardan awır sóz esitkenin onıń tuwısqan inisi Saǵındıq bahadır hesh qashan kórmegen edi. Shıdamı tawsılıp, qızdı. Jandos bayǵa atın burıp, sawrısın qamshıladı, biraq kópshilik ortadan shıǵarmadı.

Bayqoshqar biy Irısqul biydiń júzine qarap, onıń ashıwǵa buwlıǵıp qanasına sıymay turǵanın kórdi de, qıymılsız Esengeldi tárepke názer taslap «qıymıldama» degendey belgi berip, qamshısın silikti.

—Az ǵana shıdańlar! — dedi Irısqul biy.

Biyler shoqlanısıp, atları, kópirge tirelgen bir pada qoyday biri-birine mingesip barıp jónlesti.

Jandos bay eń ataqlı baylardıń biri. Ózi biraz ójetlew hám oysız bolǵan menen gápine qulaq asıwshıları enepat.

Irısqul biy alǵa shıqtı.

—Jandos baydıń múddáhásin tıńlayıq! Aytsın!

—Ayttım jolda, durıs ayttım. Ózimniń Ájigeldi, Xojageldi, Sultangeldi atlı úsh ulımdı qatarǵa qosıw ushın aytpadım, qońırat ushın ayttım. Irısqul xannıń ıqlası ketken Esengeldi ushın ayttım. Dushpan tiri qaldı. Endi ya sol Maman óledi, ya Esengeldi óledi. Biliń, biliń! Usınnan Esengeldini óltirse qońırattıń qalǵan balasınıń ayaǵına yabılar jip taǵıp oynaydı. Satıp jiberedi, biliń, biliń!

Jandos bay kóp sóylemeytuǵın, Irısqul biyge kóp qarsılaspaytuǵın bay edi. Onıń shır-pır bolǵanı biylerdiń hámmesin abırjıtqan ústine abırjıttı. Hátteki, Irısqul biydiń de miyi aylanıp ketti. Aqırın esitpew ushın eki qulaǵın bastı.

73

Jas Esengeldiniń qaǵazday juqalań júzindegi qara kózleri oynaqshıp, súwen jaǵı qıymıldasıp, sala berdi.

Bul jerde kóp turıw biypayda. Hujıbatlı oy kelmeydi. Sol ushın Irısqul biy «Jandos bay qala bersin» degendey qolın bir siltedi.

— Súyindik, Saǵındıq, Aznabay, Xudaybergen... júrińler,

— dep ilajsızdan ózine eń jaqınlardıń atların atap, atın burdı. Atı aytılǵan biylerge, jasawıllarǵa qosılǵısı kelgenler únsiz ere berdi.

Jandos baydıń áwelgi bes-altı atlısı emes, onlaǵan atlı shoqlanıp qaldı.

Bayqoshqar biy de irkildi.

Jandos bay awılına kelgen soń oylanıp kórdi. «Kóp qızıp ketken shıǵarman. Uyqılap, dem alayın. Ashıwım tarqasa, Irısqul biyge barıp keshirim sorarman».

Bay ırastan da qızǵan edi, ańsatlıqta pikirinen qaytpadı...

Bir kúni at qosshı — jasawılın alıp tártip berdi:

— Aldıma on-on bes jetim tawıp ákel!

Ol sebebin túsindirmedi, jasawılı sorawǵa batına almadı.

Jetimlerdi tabıp, jıynawdıń nesi múshkil. Jasawıl keshke taman bir top yarım jalańash balanı at aldına salıp satırlatıp quwıp keldi. Bay burın qılmaǵanın qılıp, olardı bir úyine kirgizdi. Qoy soyıp kúttirdi.

Jandos baydıń bir ádeti — esigine kelgen jetimge, diywanaǵa shappattay nan bergizse, bul kimniń nanı, qaysı ruwdıń nanı sonı tákirarlatıp pátiya etkizer edi. Bul saparı ol máqsetin jedelli basladı.

«tariyxı» boldı. Onıń aytıwınsha qońırat ruwı qaraqalpaqtıń eń perishtesi, ruwınıń adamına shıbıq tiydirmegen, tartısta payın jiberip kórmegen, jeńilmegen, tek sońǵı jılları ǵana azıraq shegi tayıp, jetimlerdi kóbeytip alǵan ruw. Buǵan yabı ruwı sebepker... Irısqul biydiń atın aytpay-aq, eki ruwdıń arasında kóterilgen jánjeldi aytpay-aq, balalardı yabı ruwınıń dushpan ekenine, eger, olardıń Mamanı óltirilmese, qońırattıń jetimine kún joqlıǵına isendiriwge urındı.

Bet-awzı kir, shashı ósken, úrpek, kózleri shúńirek, isik qabaq qoyıw qara qaslı, murnınıń beli batıqlaw, aqqubadan kelgen gúlshe júzli bir bala basın kóterdi. Joldaslarına:

74

—Uqtıńız ba? Men sizlerge aytqanman, — dedi.

—Uqtıq. Aytqansań, — dedi joldasları jabırlasıp.

Jandos bay túsinbey qaldı. Birinshi sóylegen balanıń atın sorap bildi, usı jetimlerdiń basshısı Elmurat degen eken.

—Ne uqtıńız? Sen ne aytqansań? — dedi Jandos bay.

—Sol yabılarǵa barǵanımızda Allayar degen jetimi «awılıńızda haqlań, aldımızdı kes-keslemeń» dep quwǵan edi.

Atqa mingen Maman atqa mingizgen Amanlıqtıń puwı bar eken-dá, onda, — dedi Elmurat.

—Áne, áne! Olar shetinen pátli. Sizler-she? Yaqshı, qoyayıq.

Sol Mamandı óltirip kelseńiz, jáne qoy soyıp toydıraman.

Elmurat joldasları menen birge baydıń tilegin orınlawǵa wáde berdi. Olar tarqasıp úlgermey-aq, Ǵayıp xannıń bir jasawılı kelip, Irısqul

biydiń siltewi boyınsha Or qorǵanına awılınan bir adam beriwi kerekligii ayttı.

Bay túsinbey uńqıl-shuńqılına shekem sorap, Or qorǵanına Maman ketetuǵın bolǵanına súyindi: «Xan adamdı durıs tańlaptı, Or qorǵanınan Mamannıń óli súyegi qaytıwı kerek». Ol usı oy menen awılınıń atınan Elmurattı jolǵa tayarladı.

* * *

Úlken qońırat ruwınıń bir sútini Jandos baydıń bul sumlıǵın basqa qońıratlar bildi me, joq pa, ol tuwralı óz qulaqlarına tiymedi.

Báhárge taman Ǵayıp xannıń bayaǵı jasawılı taǵı kelip:

— Eldiń ataqlı biylerine qosılıp, Or qorǵanına shaqırtıldıńız, Jandos bay, — dep asıǵıs xabarlap ketti.

11

Álemge báhár kelip, qıstıń ókshesi tayǵan menen, ańsatlıqta bir-birine orın bermey atır. Gá qar, gá jawın náwbetlesip, ashshı quyash shıqqan bultsız kúnleri taw kánarları sel bolıp aǵadı, sál salqın tartsa, bayaǵı qáddine túsedi.

Óz awılında báhár kórgen tómengi qaraqalpaq biyleri Or dáryasın jaǵalap, shaqırtılǵan qorǵanǵa jetkenshe, usı máwsim almasıwın baqlap bardı.

75

Qorǵanǵa bir shaqırım jerden, eliniń Murat shayıq basshılıǵındaǵı biylerin Maman qushaq ashıp kútip aldı. Maman biraz azıńqıraǵan menen nıǵayıp irilengen, iyinleri keń, dáw jigit bolǵan. Basında qara qozı terisinen tigilgen qalpaq tárizli qıs malaqayı, ústine orıssha kóp sádepli kamzol tawıp kiyipti. Júdá qonımlı. Onıń menen suwıq sálemlesip, suwıq qushaqlasqan tek Jandos bay boldı. Ol da qıyalına usılay sezindi. Bolmasa, Mamannıń biylerge, baylarǵa múnásibetinde hesh qanday alalıq bolmadı. Tek Amanlıq ǵana Jandos bay menen suwıq sálemlesti, al basqa biyler Amanlıq penen suwıq sálemlesti. Jandos baydıń kewlindegi gúptikey tarqamadı. Qaraqalpaq biylerine ajıratılǵan jayǵa kirgizilgen soń da Jandos bay izlene berdi, soray almadı. Qaraqalpaq basshıların Ǵayıp xannıń bas jasawılı Polat basqarıp kelgen edi. Polat jasawıl da hár iyninde adam otırǵanday iri, kúshli hár bilegi anaw-mınaw adamnıń sanınday palwan deneli, shıyratılǵan murtları qulaqlarına jetken jigit. Bul sol qalaqbas Ǵayıp xannıń kelgen jılı qaraqalpaq awılların aralap júrip ózine tańlaǵan jasawılı, házir qırq jaslardıń oyaq-

buyaǵında júr. Ǵayıp xan tabım joq degen soń, jas úlkenlerdiń ózleri, Polat jasawılǵa ruqsat etiń, basshılıq

qılıp qaytsın, dep alıp shıqqan.

— Ózimizdiń basqa jigitler qayda? — dep soradı Polat jasawıl.

—Qaytarıldı. Úsh kúnlikte qaytarıldı. Abılqayır xannıń buyrıǵı menen qaytarıldı, — dedi Maman.

Olardıń awırǵanı, shetnegeni bolmadı ma, qalay qayttı, jol azıǵı jetkilikli me, hesh kim qızıqsınbadı.

—Ne gáp, ne sóz? Shaqırǵanǵa hawlıǵıstıq, — dedi Murat shayıq.

—Qorǵannıń pitiwine baylanıslı zıyapat berilmekshi eken. Abılqayır xannıń keliwi kútildi.

—Ele kelmey atır ma eken? — dedi Polat jasawıl shalt minezlilik

qılıp.

—Keldi. Úsh kúnlikte keldi. Bul kárada úlken húrmet kórsetildi.

—Quda ózine bergen adam eken, — dep sózdi bóldi Polat jasawıl. — Ózi Xorezmniń xan taxtın taslap qaytıptı dep esittik, jaqında úlken ulı Nuralı sultandı Xorezmge xanlıq qıl, dep jiberipti.

76

Amanlıq chay alıp keldi. Maman adamlarǵa chaynek qoyıp júrip:

— Bári durıs eken, — dep maqulladı. — Endi zıyapatqa qaramay ketejaq. Qaraqalpaq biyleri qatnassa, qatnaspayman, dep qıńırlıq etip atırǵan qusaydı. Sonsha jerden kelgen miynetti kúydirejaq.

Biyler ań-tań bolıp, bir-birine qarastı. Jandos baydıń eki kózi Mamandı jep baratır. Onıń noǵayı jaǵalı aq komzolınıń aq sádeplerinen baslap, hár bir qıymılına tańlanıwdıń ba, qızǵanıshtıń ba, ya qorqınıshtıń ba, jaman kózleri menen qarap, ol birewdiń aldına kesa qoyıp atırsa da, nanlardı ǵarrılarǵa qolaylap pechke qızdırıp, atırsa da, kóz almadı.

Ǵarrı, baydıń suwlasqan kózleri jawtańlap jas jigittiń qıymılın baqlap otırǵanınan gúmanlandı ma yamasa ayıp sanadı ma, Irısqul biy shıǵanaǵınan tartıp «chay ish» dep aldına kesa ısırdı.

Abılqayır xannıń mensinbegen gápine biyler júdá namıslanıp, hátte sharshaǵanların da umıttı. Awzı jeńilleri xandı sırtınan sókti de, bazıları miynette xalıq qatarı, izzette qul qatarı ekenin aytısıp, óz ara giyne qılıstı. Aqıllıları ózlerin ayıpladı.

Mamannıń endigi talabı olarǵa xızmet boldı, sózge aralaspadı.

Shayıq penen barlıq biyler oylasıp-keńesip Abılqayır xanǵa sálemge hám táwellege wákil jiberiwge uyǵarıstı. Wákillikke tórt adam belgilendi: Murat shayıq, Polat jasawıl, Irısqul biy, Maman.

Xan bolıp atırǵan jaydıń esigindegi adam ishke tez kirip shıǵıp, xannıń waqtı joqlıǵın, eger júdá qıstaw, ólimlik isi bolsa, birewiniń ǵana kirip shıǵıwǵa múmkin ekenin xabar etti. Jas úlkenler kiriwge

etti. Polat jasawıl óz jas úlkenleriniń ótinishin ayttı.

— Men otırǵan jerde sizlerden adam qatnasıwı hájet emes. Úlken esikten námálimniń tumsıǵı kórinse ayıp boladı, — dedi xan.

77

—Námálim tumsıǵı qalay? — dedi Polat jasawıl tańlanıp.

—Sizler-she? Kim biledi sizlerdi?

—Kim bilmeydi, xanımız?

—Qısqart! Jurtqa biynoqiyańızdı ertek qılıp otıra almayman.

—«Qaraqalpaqlar qayda?» dep sorap kelse qısınbaysız ba, xanımız!

—Kópeklerdiń jıynalıp hál bergenine tanawıń harrıymasın, tazı! Sizlerdi soraǵanlarga juwabım tayın, qaraqalpaq degen qazaqtıń bir tiyresi deymen,

—Xanımız, biz óz aldımızǵa xalıqpız!

—Xalıqpız, ha-ha! Bileseń be, bir padashınıń mıńlaǵan qara malına onlaǵan jetim qozı qosıp baǵılǵan menen, ol qoy baqtım dey me? Demeydi. Men de sonday. Kishi júzdiń qazaǵı arasında qaraqalpaq degen xalıq barlıǵına ózim isenbey júrip, basqalardı isendire almayman.

—Aljımańız, xanımız, qaraqalpaq xalqı bárha bolǵan, bar hám bola beredi! — dep sırttan dawısladı Maman. Gáptiń qaydan shıqqanın ańǵarmay:

—Tiliń kesilsin, iyttiń balası, shegin keyin, — dep xan iri Polat jasawıldıń óńmeninen keyin iyterip sırtqa shıǵıp baratır edi. Esiktegi Shayıq penen Irısqul biy eki ayırılıp jol berip, iyildi. Hám ekewi teńnen:

—Ullı xanımız, basıńızǵa is túskende, siz jumsaǵanda biz bárha bar edik, — dedi. Olardıń tájimi ushın ba yamasa jumsaq sózinen be, orıslarǵa

jaqın ózge jer bolǵanı ushın ba, xan olardı jazalaw ornına:

—Shayıqqa tıńshılıq jaraspaydı, — dep, bir gúrk etti de, moyın burmastan jónine ketti.

Murat shayıq ashıwǵa shıdamay taldı. Jıǵılajaq edi. Polat jasawıl súyep qaldı. Olardıń keliwin asıǵıslıq penen kútip otırǵan biyler, aqsaqallar bolǵan awhaldı esitip, gijinisti:

Usı Abılqayır xan pishilmegen ógiz bolıp baratır ma, qalay?

—Qaraqalpaq degen el joq dep sırtımızdan aytatuǵının esitsek te, inanbas edik. Bul ne degen dońızlıq!

—Kózine may pitken...

Abılqayır xannıń sırtınan usılay tońqıldassa da, biylerdiń baslı juwmaqqa kele almaytuǵının bayaǵıda-aq sezgen Maman:

78

—Orıs puqarashılıǵına, óz aldına xalıq bolıp, qosılıwǵa etilgen arza tákirarlansa, qalay boladı? — dep saldı.

Bul kárada orıs qurılısshıları menen birge bolıp olardın, durıslı xalıq ekenine isenimi burınǵıdan da artqan jigit tez usınıs etip salǵanına ókindi. «Ózlerin sóyletiw kerek edi». Ókinishi durıs shıqtı.

—Biytke ókpelep tondı otqa salıp almaysız ba? — dedi biylerdiń biri. Maman Murat shayıqqa dámeli kózlerin qadadı. Ol kúni menengi

ashıwdıń zarpın shıǵarǵısı kelgendey:

—Tondı otqa salsaq ta, orıslarǵa tikkeley qosılıw durıs bolar ma dep oylaymai, — dedi dawısınan biraz ókinish, qayǵı bildirip.

Maman qustay ushıp túrgelip shayıqtıń shalǵayınan súydi.

—Maqul juwmaqqa keldińiz, shayıq ata.

—Biz bunnan ne utar ekenbiz? — dep soradı Ubaydulla biy shayıqtan.

—Házir anıǵın bilmeymen, — dedi shayıq oylı. — Biraq bir nárse ayan, orın utamız. Eń bolmasa, Kishi júzdiń xanınan biyǵárez bolamız. Ol shaqırılǵan jerge bizdi de xalıq dep shaqıradı. Házirgi kúnimiz ólmes awqat degendey, quyrıqqa baylanǵan quyrıq.

Biyler bir-birine qarasıp, ǵorbańlastı. Shayıqtıń esi dúziw me eken degendey, onıń betine úńilisti. Shayıq ashıwǵa ele buwlıǵıp, demin entigip alıp otır edi. Biylerdiń qıyallarına túsindi.

—Solay, ázizlerim. Kózimizdiń tirisinde qorlanbayıq, — dedi. Baǵanadan beri sarsańı shıǵıp otırǵan Irısqul biy sóyledi:

—Abılqayırdıń aqıretinen etimiz sılınıp, súyegimizge taqaldı. Eger Kishi júzge tólegen salıǵımızdı orıs patshasına beriw menen qutılatuǵın bolsaq, bizge kim menen qap qollasqanda ne?

—Ol jaǵın, usıkárada Mitriy tóre degen menen mırza Neplyuevke barıp sóylesip biliw kerek, — dedi Maman.

—Sóylesiw kerek, shayqımız. Abılqayırdan toyındıq. Orıs mırzaları menen sóyleskende, orıstıń bendelerin azat etip kelip otırmız dey beriw kerek. Maman óz birimiz. Men jiberdim, dep kókiregine dúrs ettirmes, — dedi Dáwletbay biy.

79

Mamannıń ishi quwanıshqa tolıp ketti, biraq marapatlanbadı,

«durıs islegenimdi moyınladıńız ba» degendey turǵanına qarań demesin», degen oy menen, ayıplı kisidey júdá elewsiz turdı.

— Ol jaǵın gáptiń utırına qarap kóremiz, — dedi shayıq.

Orıs adamlarına kimlerdiń barıwı jóninde uzaq tarıs bolmadı, bul saparı wákillik úsh adamǵa tapsırıldı. Murat shayıq, Polat jasawıl hám

Maman.

—Ullı dárejeli patsha adamları: mırza hám tóre, — dep basladı shayıq qabıl miyrasımında. — Sizlerdiń dárgayıńızǵa pútkil qaraqalpaq xalqınıń biy, aqsaqalları atınan keldik. Biziń arzı-awhalımızdı aq patshańızǵa jetkeriń dep aytıwǵa keldik. Úyirinen ayrılǵan bir topar qozımız. Pana kerek. Eger bizge Kishi júzdiń qazaqlarına japqan shalǵayıńızdıń bir shetin jaba alsańız, siz ushın kereginde, basımızdı sadaqa qılıwǵa keldik. Bárha esaptan shıǵarmaysız. Sonda biz xızmetke sharshamaytuǵın bir qudanıń qulımız.

Patshanıń usı qaladaǵı jasırın keńesshisi mırza Ivan Neplyuev penen Dmitriy Gladıshevtiń ortasında otırǵan tatar dilmash shayıqtıń gápin olarǵa orısshalap túsindirdi.

—Tili, dini qanday eken? — dedi Ivan Neplyuev.

Maman biy tikkeley orıssha juwap bergisi kelip, shayıqtan sóylew ushın ruqsat aldı.

—Musılmanbız. Tilimiz qazaqqa, ózbekke, túrkmenge, tatarǵa jaqın. Túrki tilde sóyleymiz.

—Oho, — dedi Ivan Neplyuev tańlanıp. — Orıssha biledi.

—Abılqayır xan ókpeletti me? — dep soradı Dmitriy Gladıshev.

Bul sorawǵa Maman tikkeley juwap bermey, shayıqqa túsindirdi. Shayıq qaraqalpaqshalap juwap qaytardı:

—Et ketti, súyek qaldı. Namıs ketti, bet qaldı. Endi tiymeymiz dese de, sońǵı on jılda eldi tórt ret talattı.

—Jas biy orıs tilin jaqsı úyrengen. Qáne aytıńız, bizge qanday jaqsılıq ettińiz? — dedi Ivan Neplyuev.

Maman irkildi. Bul sorawdı shayıqqa tatar dilmash túsindirdi. Shayıqtıń qansız ǵarrı júzine qan tepti, qızardı. Sońınap juwap qaytardı.

—Qolımızda orıs bendeleri bar edi. Aldı menen olardı azat etip

keldik.

Dmitriy Gladıshev quwanıp qoya berdi.

80