Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

birinshi jaranǵandı máp bilip, buyrıqtı basqasınan burın orınlawǵa asıǵatuǵın ádeti bazbayaǵı bar.

Ǵayıp xan sır aldırmaw ushın házirgi júrisinen ózgermewi, eki ottıń arasında tursa da, bazda kúliwi tiyis. Sır ketkeni, ǵarbız qarnınan shopaq shıqqanı. Is nasırǵa shabadı. Aqırı, bular da kókiregine urıp «men» dep júrgen biyler. Birigip ketse boldı, ózi jarılayın dep turǵan ǵarbız qarındı pańq ettiretuǵınına aqılı alısadı.

Ǵayıp xan bazda usılardı oylasa, bir jaǵında ot, bir jaǵında suw turǵanday júregi háwlirip, tek shikarǵa shıǵa beretuǵınınıń, belgili-baslı pikirsiz, tolqınsaqtay ıǵıp kete beretuǵınınıń, kárwan joldı «sheshiwi qıyın túyin» deytuǵınınıń da sebebi usınnan.

Toy tamamlanıp, xan óz adamları menen atlanayın dep atırǵanda, sol «sheshiwi qıyın túyinnen» atlı keldi. Irısqul biy jiberipti. Búgin ótip baratırǵan orıs kárwanın tutqan. Bajı tólemey, qarsılasadı-mısh. Xanıńa jolıqtır dep doh uradı-mısh.

Ǵayıp xan albırap qaldı. Aynalasın qorshaǵan sultanlarǵa, xandı atlandırıwǵa kelip turǵan biylerge «Ne deysizler» degendey qarap shıqtı.

Hesh kim heshteńe demedi. Sultanlardıń biri:

—Oylanbańız, basıńızǵa zálel keledi xanımız. Burınǵıday Abılqayır xanǵa jibere beriń, — dedi. Bul pikirdi basqalar da maqullap jabırlastı.

Tutılǵan kárwan basını Abılqayır xanǵa apar dese jası úlken biylerdiń, qınjılıp, moynın ishine tartatuǵınınan xan júrekshaydı bolǵan. Sol ushın jiyde barmaǵın mushtay basınıń shekesine basıp az ǵana oylandı.

—Murat shayıq. Mamanǵa úlken is tapsırajaqpan, — dedi.

Kútá orınlı xanımız, — dep quwatladı shayıq.

Yabı ruwınıń gúllán biyleri xannıń aldına kelip birimbirim qol qawsırdı. Házir ǵana qapalanıp turǵan xan masayradı. Qamshısın kóterdi. Bul buyrıq etiw belgisi edi. Hámme jımjırtlandı. Xan qattı-qattı sóyledi. Erteń ózi barǵansha sawdagerlerdi irkip turıwdı Irısqul biyge tez jetkeriwdi buyırıp, kárwan joldan kelgen qońırat ruwınıń shabarmanın qaytardı hám aqırında Mamandı soradı.

41

Maman hámmeniń aldına shıǵa beriwge qısındı ma, miymanlardıń bir atın sheshiwge qolaylasıp shetirekte ǵana tur edi. «Lábbay, xanımız» dep xannıń aldına jetip keldi.

—Atlanasań! Qońıratlar tutqan kárwan basını Abılqayır xanǵa aparasań! — dedi xan.

—Buyrıǵıńız qabıl, xanımız.

—Ayt qáne, jas biy, jasawıl-atqosshıǵa qaysı biydiń balasın qáleyseń?

Maman xan adamı sanalıp, biy ataǵın alǵannan keyin qasına jasawıl ertip júriwi shárt. Jumsaydı: atın ertleydi, qonaq jerde biy qáleytuǵın awqattıń atın aytadı, awırsa ǵamxorlıq qıladı. Al, bir jaqqa shıqqanda, biy jasawılı degen atı bolmasa, biy menen teń. Eger biyge jaransa, daw-jánjeldi de sheship kete beredi. Sonlıqtan, bay balaları ushın biyge at qosshı bolıw da úlken ǵániybet, úlkeygen soń biy bostanlıq beredi. Erkin basshı boladı. Biraq onı biy bolǵan adamnıń ózi tańlap alıwı tiyis. Birewge kúshlisi, ekinshige aqıllısı, úshinshige qız minezlisi, tórtinshige dúze jatarı kerek. Qullası, kim qanday minezlini qáleydi, keypi gellesinde. Maman biy bul dástúrdi burınnan biletuǵın edi. Xannıń sorawınan keyin azıraq oylanıp aldı da, Amanlıqtıń atın ayttı.

Shayıq, «him» dep qaldı. Yabı biyleriniń kózleri adırayıstı. Bul juwap xanǵa da jaqpadı.

— Súyegiń pás pe, anadan jetim qalıp natıq bolǵanbısań? — dedi.

—Xanımız erk bergen soń qálegenimdi sorap atırman, — dep Maman sır bermey tura berdi.

Murat shayıq shıdamadı:

—Durıs, házirgi jetimlerdiń kópshiligi burınǵı qoqtasınlı adamlardıń balaları. Jungarlar shabılıwınan berli áptada bolıp qol jayıwǵa kónligip ketken. Uyada kórgenin qılıp ǵaqıldasa, halıń neshik bolar eken, balam? Amanlıq seni bir kún mamıqta jatqarsa, ekinshi kúni shobıtına oraydı. Mamıqtıń shobıt bolıwı ańsat, shobıttıń mamıq bolıwı qıyın, balam.

Maman istiń qattıǵa ketkenin túsindi. Shayıqtıń aldına iyilip, Amanlıqtıń aqılı artıqlıǵın, mamıqtan aǵla dep túsinetuǵının ayttı.

Xan olardıń tarısına gáp qospadı. Ne menen juwmaqlanatuǵının kútti. Aqırında, Mamannıń pikirine kelisken boldı, dálil izlemedi.

42

—Murat shayıq, Mamanǵa aq boz atıńnıń balasın enshi qılıpsań, bilemen. Endi jasawılına at tabıńlar. Kóriń keteyin. Ornına Polat jasawıldan at jiberemen, — dedi.

Murat shayıq kútá salqın keyip penen, sarı shekpeniniń jaǵasın qawsırmaǵan, kókiregi júnles, tapaldas, qara saqallı, bir biyge ım qaqtı, xan atlanaman degenshe sol kókiregi júnles biy bir qara ǵunandı jetelep ákelip xannıń aldına kese tarttı.

—Jaraydı, erteń kárwan jolǵa jetińler, — dep xan atınıń júwenin

qaqtı.

Awıldıń hawası keńeyip, dem alıw biraz jeńillesip qaldı.

* * *

Amanlıqtıń atın ózi qoyıp, ondaylarǵa janı ashıytuǵın bolǵan menen Mamannıń tap sonı tańlaǵanına Murat shayıqtıń ishi-bawırı qamıldı. Ot bolıp órtendi. Orazan batır kelse ne demeydi? Isenip tapsırıp qoyǵan jalǵızınıń kele bolǵanına, atqa mingenine, quwanar. Al, sondaǵı joldası kim? Sayaq, diywana. Úsh shayılıq jalańayaq. Áne, balanı erkine qoysań, usınday boladı eken. Solar menen oynaytuǵın edi. Haslan ruqsat etpew kerek eken daǵı. Áttegene... Ol usılay tislenip-tislenip, naylajlıqtan Mamandı ústine shaqırıp aldı.

— Sen sol Amanlıqtı jaqsı bileseń be? Joldaslıqqa

isenimli me? kúshli me? Múriwbetti túsine me? Aqırı, biy joldası hámme tárepinen biydiń ózine say kelsin. Ol sennen basqanıń sarqıtın jemewi kerek, — dedi shayıq shıdamay.

Maman onıń shını menen ashınıp otırǵanın túsindi. Sonlıqtan zeynine tiymedi. Ayıplı kisidey bas iyip tura berdi.

—Ata, eldiń bir jalańayaǵı azaysın dep oyladım, Keshirersiz, —

dedi.

—Meyli, endi qara gunandı aparıp Amanlıqtı mingizip ákeleǵoy. Maman Murat shayıqtıń melle shapanınıń shalǵayı menen mańlayın

sıpırdı hám bir súyip shıǵıp ketti.

Áyne tús payıtı edi. Amanlıqlar bir góne bóz kóylektiń ústine kepken júweri gúrtiklerdi úyip, talasıp jep atırǵanınıń ústine keldi.

Tórde, sabannıń ústinde jatırǵan Bektemirden basqasınıń bári órreórre turdı.

43

Maman Bektemirge jaqın barıp betine úńildi:

—Awırıp qaldıń ba?

—Mennen sora, Maman aǵa, — dedi Allayar. — Keshe toyda

shaynamadı, juta berdi, juta berdi. Awzı urı iyttiń awzınday boldı. «Óytpe, suw iship alıp je» desem, «suw tabıladı, Allayar aǵa, bunday gúrtiktiń payıtı kele bermeydi» dep, mine jatısı.

Hámme duw kúlisti. Kózleri girtiyip atırǵan Bektemirdiń de isheksilesi qatıp, kúlip edi, ishi zuw etti. Bul basqalardıń kúlkisin jáne kúsheytken menen, bárin ılashıqtan aydap shıqtı. Qara ǵunan esik aldındaǵı bir jıńǵıl túbirge baylawlı tur edi. Allayar tańlanıp kúlkisin tıydı. Gá Amanlıqqa, gá

Mamanǵa, gá balalarǵa qaradı. Shıdamadı. Soradı.

— Qaydan kiyatırsız, Maman aǵa?

Maman kútá sabırlılıq penen sóylep, kelgen sebebin túsindirip edi, «wa, yasha» dep jiberdi Allayar. Sóytti de, Mamandı bir, Amanlıqtı bir qushaqladı.

—Qatarıń atqa minbey atqa minbeyseń eken. Qudayǵa shúkir. Ilashıǵımızdıń jartısın dawıl ushıra beretuǵın edi. Nıǵayıppız, — dedi hám sekirip barıp Almagúldiń qulaǵına shertti. Onıń «waa!!!» dep jılaǵanına barlıǵı kúlisti. Ishten Bektemir shıqtı.

—Áne, kúlkiniń paydası, — dep qoydı Allayar. Jetimler

kúlisiwi menen qara ǵunandı qorshaladı.

6

Kárwan jol áyyemgi «Jańakent» qalasına jaqınlap, óli taqırlıqtı bólip ótedi. Shayıqlar jaqınlaǵan gezde aldınan atlı shıqtı. Xan Irısqul biydikinde qonıp, kárwan basını sol jerge aldırǵan eken, shayıqlardı kárwan jolǵa qurı hálek bolmasın dep aldınan jiberipti. Olar qayrıldı.

Biylerdiń hesh qaysısı ózine ne sebepten qarsılaspaytuǵının Murat shayıq túsiner edi. Ilim-hikmetin sıylaydı.

Shayıq olardıń aldında eki sóylep kórgen emes, usınısı ushın da

toyǵa qaramay ketkenine hayran. Ne ushın olardıń tobı buzıldı. Qılaplıq bolǵan joq. Basqa hesh kim emes, jalańayaq sayaqlarday emes, ózleri húrmet etetuǵın Orazan batırdıń balası abırayǵa eristi. Atası kórgenli bolsa, balası biygúna qol baylamaydı. Bálkim, olar Mamannıń orıs bendelerdi bosatpaqshı bolǵanın qarawıllardan esitip, shayıq óz awzınan aytpaǵanı ushın giyne qılǵan shıǵar. Imkaniyatı joq bunıń. Jaman niyetler tilge basıla berse, jaqsı emes. Birew bolmasa birew. Maman durıs aytqan dese, qapılǵanı. El aybattan ayrıladı. El aybatsız bolsa, basshılardan jurt shiytkiydi. Sol ushın da, ózi, tánha ózi qarawıllarǵa wáde bergen. «Sırtqa shıǵarmań, Mamandı oqtay qılaman», degen. Qarawıllar kisige aytpaydı.

Sonda olardıń ketiwinde ne sır bar? Haslan tiykar joq... Óz dárejesin hámmeden artıq sanaytuǵın biylerge toydıń bir xızmeti jaqpay qalǵan shıǵar. Bunday ókpelesiwler jańalıq emes! Sonlıqtan, shayıq olardıń ókpelep ketkeni jóninde umıttı da, aldına shıqqan xabarshı menen sóyleskennen keyin áwelgi gúptikeyi jáne payda boldı. «Bálkim, qarawıllar shiykilik qılǵan shıǵar. Ózleri aytpay turıp, keshirim soraw jaqsı». Ol óziniń abırjıw oyların Maman menen de ortaqlaspadı.

Xan gúllán biylerdi qasına jıyıp, Irısqul biydiń otawı aldında bir topar bolıp tur edi. Shayıq olardı kórip attan tústi. Maman onnan burın shırp etip atın jılawladı. Sóytip ekewi atların qosshılarına uslatıwı menen piyadalap kelip, xan toparına ayrıqsha izzet penen uzaqtan sálem berdi.

Xan qaytıwǵa asıǵıs ekenin, búgin kórmese, qusları menen iytleri júdá saǵınıp qalatuǵının aytıp, shógip atırǵan úlken narǵa iyegin nusqadı.

—Búgin áketilmese, Abılqayır xannıń Xorezmge ketip qalǵanınıń ústine barıwı múmkin.

Nardıń ústindegi shertekshede eki sawdagerdiń qolı baylawlı, shógip otır. Shayıq olardıń sharshaǵan júzlerin kórip, tamaǵı ash-toqlıǵın soradı. Xannıń ornına Irısqul biy juwap berip, tez áketiwi ushın hámme jaǵınan saz etilip qoyılǵanın ayttı.

—Atlan, — dedi shayıq qasındaǵı Mamanǵa.

Maman olarǵa júdá minnetdarlıq penen tájim etip bolıp, narǵa qaray asıǵıp júrdi hám nardı tikeytip atları qalǵan jaqqa qaray jeteledi.

45

Nardıń buydasın Amanlıqqa uslattı da, qarap turǵan topardıń aldına kelip hár birine tájim etip xoshlastı. Amanlıq qara ǵunanına minip alıp, Maman iyegi menen kórsetken tárepke qaray nardı jetelep ketti.

Shayıq toptan bólinip shıǵıp, Mamandı toqtatıp násiyatladı.

— Jolda balalıq qılma, aman, tez jetker, balam. Keshiktirseń, Abılqayır xan Xorezmnen qaytıp kelgenshe kútip qalıwǵa májbúr bolasań. Irkilgenińde hesh gáp joq, kárwanı toqtaǵan patsha qarap jatpaydı, ashıw menen ústimizge ásker aydap qan tógedi. Bunday qan tógiwge sebepshi bolma. Pándi násiyatım, jolda kárwan bası menen sóylespe, sır aladı.

Mamanǵa, onıń ózine say at qosshısına, qızǵanısh kózleri menen qarap turǵan biylerdi kórip xan baqanshaqtay alaqanın shot mańlayına saya qılıp, qasındaǵı Polat jasawıldan soradı:

—Mamannıń joldası kim?

—Anaw kúngi Amanlıq degen bala, xanımız.

—Biykar bolǵan. Bayqoshqar biydiń Esengeldisin qosıw kerek edi.

Ol óziniń gápi menen otqa tamızıq salıwdı maqset etkenin bildirgisi

kelmey, keyin shegindi, Irısqul biyge «bizler-ám atlanayıq», — dedi. Irısqul biy xanǵa ırza bolıp:

— Kewildegini taptıńız, lekin, — dep izin aytıp úlgergen joq, shayıq kelip qosıldı. Ol Irısqul biydiń bir nárseni aytıp úlgere almaǵanın shırayınan abaylap, «Mamannıń orıs bendeleri jónindegi oyın jasırıp, ǵıybat gápke arqaw bolmadım ba eken» dep gúmanlandı. Sóytip, ırasınan kelmekshi bolıp turdı da, aqıbetine az ǵana aqıl juwırtıp jáne saqlandı.

Xan óz shoǵı menen atlandı. Onı uzatıp salıw ushın gúllán biyler atlandı.

* * *

Maman awıldan alıslap toǵayǵa kirgennen keyin, asıǵıp, nardı qamshıladı.

—Bala biy, qızba, asıqpa! — dedi kárwan bası.

Maman esitpegensidi.

—Bala biy, bizdi qayda aparasań? — dedi kárwan bası jáne.

—Sizlerge sóylew qadaǵan!

—Baylansa qoldı baylaǵan. Jawırınshasız jas biy, qattı kete

berme.

46

Maman bunday jumbaqlı gáplerdi anıqlaǵansha shıdamaytuǵın edi.

—Ol ne degenińiz? — dedi. Kárwan bası kúldi.

—Burınǵı ǵarrı biyler soramaytuǵın edi, jas biy, soray ǵoydıń, aytayın. Atalarıńnıń súyeneri joq, sonda da tas júreklilik etkisi keledi. Bilip qoy, bala biy, tas júrek bolıw ushın arqań tawǵa súyengen bolıwı kerek. Sizlerdiń sál epkinge tótepki bergendey, eń bolmasa, teri jawırınshańız joq. Sınıq qazannıń bir múyeshindey jerdi iyelep alıp, kárwan joldıń liykini jetkenge ján jaǵımız taw demeń, ján-jaǵıńız qum. Sál epkin tursa qum kóterilip, ózińizdi basıp, joǵalıp ketesiz. Bileseń be, sen bizlerdi jazalawǵa aparatırıpsań. Biraq bul biz ushın shortandı suwǵa taslaǵan menen barabar. Qaytama seniń halıń qıyın.

—Shay urǵanda panalarǵa keńirek qanat tappay júrgen jetim shójeler, halın bilmey, shoqıydı eken, — dep kárwan basınıń joldası selk-selk kúldi.

Maman túsindi me, túsinbedi me, hám ashıwlandı, hám kewli eljiredi. Qalay da ózin tuttı. «Kóp sóylespew kerek, sır aladı... Kárwanı toqtaǵan patsha qarap jatpaydı...»

Kárwan basınıń da ishek-silesi qatıp kúlip-kúlip, joldası menen arqa súyesip nar ústinde párwaysız uyqıǵa ketti.

* * *

Xan biylerdi qondırıwdıń mashaqatınan qashtı ma awılına jaqınlaǵan soń olardıń tarqasıwına ruqsat etti.

Murat shayıq ushın qolaylı payıt tuwdı. Atlılardıń ortasında ásten-ásten baratırıp, ótken saparǵı bas qospada Irısqul biydiń aytqanın hámmeniń esine saldı:

—Áziz biyler, «oylanıp qarasaq qosıwıspız, biraq tákábbir elmiz. Kósew biziki, qızǵını Abılqayırdıń adamlarıniki».

Óz gápi túydeklewli aqıl bolıp ortaǵa taslanǵanına Irısqul biydiń waqtı xoshlandı, biraq suwıǵan kewil tez jılımadı.

—Shayqımız, júdá jaqsı oy salasız, liykin izin shontıq shıǵarıwǵa ádetlenejaqsız, — dedi Irısqul biy. Onıń kewlinde ne ándeyshe saqlawlı qalǵanın Dáwletbay biy túsindi.— Mamanǵa qońıratlardıń Esengeldisin joldas qılıw kerek edi, — dedi.

47

— Xanımız da usını másláhát etken, — dep saldı Ubaydulla biy. Shayıq gúllán sırdı endi ańlap, Mamannıń bende orıslar jónindegi

pikiri salınǵan qazannıń qaqpaǵı ele jabıq ekenine quwandı. Endi Ǵayıp xannıń sırların pash etiw kerek pe? Joq, xanlıq ata-babasınan miyras adamǵa qarsı sóylew — áwliyege kesek atıw. Kesapatı pútkil qaraqalpaq eline tiyedi.

—Maman sarpay ákelse, bólistirermiz hám Esengeldini joldas qılarmız, — dep shayıq Irısqul biydiń kewlin aldı.

Tońnıń ústi jibiskendey bolıp, atlılar janlandı.

—Shayqımız, biyler, bizler usı nege qona-jatıwǵa shikarǵa shıqpaymız, — dep saldı Esim biy.

Bul hámmege unadı.

Murat shayıqtıń usınısı menen eki-úsh kún hár kim balashaǵasınıń, ruwınıń aldında bolıp, kelesi piyshembige

«Jańakenttiń» qasında jıynalısıwǵa wádelesti. Tarqastı.

7

Eki jastıń kókirekleri óskin, kewilleri xosh. Olar bir kálata el menen onıń xanı atınan, buyrıq buzǵanlardı aparatır. Anaw-mınaw mańbasqa isenilmeytuǵın tapsırma menen baratır. Mult jibermew hám qarız, hám parız. Onıń ústine Abılqayır xan menen diydarlasıw baxtı hár kimniń shegine túse bermeydi. Olar usı oyların kózqarasları menen

Qońırawdıń reti kelip qalǵan jaǵdayda gezek penen uyqılaydı. Shala uyqıǵa kónlikti. Buyrıǵın tárk etken kárwan basılardı qashırmay aparsa, úlken xannıń nendey alǵısına, qaysınday sarpayına sazawar boladı? Birinshi tabısı — sarpaydı ózi alıwǵa bolmaydı. Maman há degenneń ustazı Murat shayıqqa beriwdi oyladı. Al Amanlıq-she? Amanlıq jorası Allayarǵa beriwi tiyis. Ol qansha quwanıshta qaldı. Amanlıqtıń atqa mingenine, hátte ózinen de, Almagúlden. de artıq quwandı. Álbette, soǵan beriwi tiyis. Amanlıq nar jetelep, Maman izinen aydap kiyatırǵanına qaramastan, gá jerlerde tek jaqsı qıyallarǵa berilgen gezde qarasatuǵın bolsa kerek, kózleri ushlassa mıyıq

tartıp kúlisedi.

48

— Qaraqalpaq halın bilmeytuǵıi el, hár kelgenin dúrrelep

«endi ótken orıslarǵa tiymeń» desem de qoymaydı. Sıpırındı eldiń arǵısında bolmasa kerek, — degenin esitti.

Sonıń arasında Mamanlardı tórt, jigit túygishlep kóterip shetki bir úyge kirgizdi. Uratuǵın shıǵar dep oylap edi, olay bolmadı, qonaq ası keldi. Amanlıq ekewiniń ortasına bir qoydıń pisken gellesi qoyıldı. Azap hám izzet! Olar hayran. Túsine almay ishleri ǵıjladı. Olar menen qaytıp xabarlasqan adam bolmadı. Túnde dalaǵa shıqqanında ergenektiń qasında eki jigit turǵanın abayladı. Sóylespedi. Sonnan úsh kúnge shekem adam xabarlaspadı. Haqıyqat qamawda. Ergenekti ilip sırttan adam turadı.

—Aytshı, Maman aǵa, bizler adam aydap kelippedik, ya bizlerdi aydap kelippedi? Umıtıp qaldım, — deydi Amanlıq. Maman túsinbey kúledi. Tórtinshi kúni azanda ǵana aq saqallı bir ǵarrı payda boldı. Kók maqpal tıs túlki tumaǵın sheship, taqıyashańlanıp:

—Qaraqalpaqtıń jas biyleri, — dedi ǵarrı. — Qaytsańız azatsız. Bolamız deseńiz, bola beresiz. Ullı mártebeli Abılqayır xan azanda Xorezmge atlanar gezinde sizlerdiń jas úlkenlerińizge sálem aytıp barıwıńızdı tapsırdı. Buyırǵan eki dúrresi kózaba ushın edi, sonı eskert dedi.

— Keshirersiz, ata, áwelgi dúrre xannıń óz buyrıǵı ma edi? — dedi Maman shaltlıq etip.

—Biziń awılda xannan biyhújim at kisnemeydi, — dedi ǵarrı. — Esińizde bolsın, xan dúrresi — may dúrre. Tisińizden shıǵa berse, otız eki tisten ayrılasız.

—Jazıǵımızdı bilip ketsek bola ma? — dedi ele hesh kimnen biydárek sóz esitip, qamshı jep kórmegen jas biy.

—Ullı eldiń sawdagerlerin irkip, kárwan basısın azaplap tutqın qılǵanıńız ushın sizlerdi ózimsinip, solardıń kózinshe urǵızıp atır. Xanımız iláhiyda keń peyil, sharapatlı adam. Izinen jayma shuwaqlanıp, qonaq

asıńızdı mol qoydırdı. Balalar er kórinedi, qaytara ber dep ketti.

—Biz ákelgen sawdagerler...? — Mamanǵa izin ayttırmadı,

—Olar menen isińiz bolmasın. Xannıń ózi kúymesine mingizip ketti. Jaqınlatıp túsirip ketedi, — dedi ǵarrı. — Jas balalar ekensiz, eskerteyin. Bul awılda ne kórseńiz, awılıńızǵa barǵan soń tisten shıqsa, otız eki tisińiz tamaǵıńızǵa ketedi.

50