Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

— Maman balam, — dep jas biyge burıldı, — Ata aqılı kól boladı, balam. Hám mantıqtıradı, hám qalqıtadı. Sol ushın keńeskeniń ózińe payda. Xanımız durıs párman etti. Meniń bir tilegim: qasıńa biziń Qońırattıń Esengeldisin ert. Sonda Qońıratlarǵa bir kóldiń suwın bir kólge quy deseń quyadı.

Irısqul biy haq kewili menen aytqan edi, basqa biylerge jaqpadı. Maman onıń aq kókirek penen aytıp otırǵanın túsinbegenlikten juwap bermedi.

Murat shayıq Irısqul biydiń shını menen pásine qaytqanın túsinip, nelikten de ayadı: bálkim, jigitleri ǵarrını baspalatıp turǵan shıǵar.

—Irısqul biy durıs ótinish etti, — dedi Shayıq.

—Ekewi de bir daraqqa málhám jetkersin, meniń eki barmaǵım bolsın,

—dedi xan. — Bayaǵıda-aq ayttım. Anaw Amanlıq degennin izinde ne bar? Huw-haq bar. Bayaǵıda ólimnen aman alıp qalǵan jetimler emes, Maman. Párman meniki! Túsindirsesh, shayıq! Umıtpa, orıslar shegarańdı keńeytedi, hámmeni jıydıradı. Orıslar jaqsı dep shákirtleriń elǵe daǵazalasın, Shayıq.

Shayıq xanǵa kelisim belgisin berip bas iyzedi.

Mamannıń qasına Qońıratlardıń Esengeldisin qosıwdı xannıń ózi quwatlaǵanı ushın Dáwletbay menen Ubaydulla biylerdiń de delebesi qozıp: «Xanımız, xanımız», — dep edi, xan olardıń ne aytatuǵınıp bilmesten «Men sharshadım. Boldı endi, tarqańlar. Aytqan waqta adam jiberińler. Kútken Nuralıǵa alǵıs, iyman. Áwmiyin!» dep tikeydi. Sultanları da gúw túrgeldi. Kishkene balalardıń «qawın-qawın» oyınına topıraqtı úyip-úyip, birden buzıp ketkenindey, gúllán isti shala qılıp ketetu-ǵın bul xannıń isleri hámmeniń ishine qoz saladı, biraq ilajsız.

Usı saparı Ubaydulla menen Dáwletbay biy júdá ashıwlı edi, dalaǵa shıqqannan keyin xan Ubaydulla biydi qasına shaqırıp, arqasınan qaǵıp, bir nárse dedi. Onı hesh kim esitpedi. Ishine gúptikey tolǵan Irısqul biy:

— Shayqımız, bir-birimizdi túsingenshe bul dúnya menen xoshlasamız ǵoy, — dedi sarsılıp. — Qalay da esapqa alarsız, yabılar qońıratsız hesh qayda baralmaydı.

— Xannıń pinhamı sóylesigine tanawlar keńeye bermesin,

— dep eskertti shayıq. Sóytti de Mamanǵa «ayda, kettik, balam» dep awılına qayttı.

111

* * *

Dáwletbay biy Ubaydulla biy menen bir tárepke ketetuǵın bolǵanı ushın kútip tur edi, onıń shırayınan xanǵa ma yamasa basqalarǵa ma, qullası, ǵázeptiń izlerin kórdi.

—Usı xanǵa kelgenshe tolıp-tasıp, kemisimdi toltıraman, jetpesimdi jetkeremen, dep úlken úmit artıp keleseń. Qaytısın barıńnan ayrılıp, push bolıp qaytasań.

Dáwletbay biydiń de xan menen pinhamı sóylesken waqıtları bolǵan, sonda ne sóyleskenin ol da ortaqlaspaǵan, sol ushın Ubaydulla biy de oǵan ujıbatlı hesh nárse ayta qoymadı.

—Xanımız jiliktiń maylısın biz tárepke awdarıwǵa niyetlenip júr eken, — dedi tek.

—Sol waqıtta bizge de qasıq atarsız, — dedi Dáwletbay biy júdá kewilsiz, júdá dıqlı. Hám atına kamshı urdı.

* * *

Xannıń ayırım biylerdi ońashaǵa alıp sóylesetuǵın ádeti búgingidey ashıqtan-ashıq bilingen emes. Ádep sóyletpey, sońınan Ubaydulla biyge pinhamı bir nárse degeńi hámmeniń kókiregine ǵul-ǵıla saldı. Xan túwe Ubaydulla biyge de bir túrli kózqaras qáliplesti. Bul kózqarastıń basqalarda da qálipleskenin sezgendey Maman biy jolda shayıqtan soradı:

— Shayıq ata, usı xandı túsinesiz be?

Shayıq onıń ne tıytıl menen sorap atırǵanın birden túsinbey, xannıń Esengeldi jónindegi pikirine qarsı kelip atırǵan shıǵar degen oyda boldı.

— Túsingende topıraqqa ot qoyaman ba, balam, — dedi ol. — Xannıń ezi solayıraq. Biraq onıń Esengeldi menen birge bol degeni shep emes. Bul Irısqul biydiń pikiri. Irısqul biydi búgin júdá serledim. Sınǵan.

Maman aqboz ǵunanın qaldırıp ákesiniń alaayaq torısın mingen edi. Alaayaq torısı suwday jorǵa júrmel eken. Burın úyrenip qalǵan janıwar ústindegi iyesiniń jas kishi ekeninen biyxabar suwlıq shaynap, Murat shayıqtıń aqboz atına teńlesiwge talaplanıp kiyatır. Bunı kórgen shayıq Mamanǵa attıń basın erksiz jiberiwdi eskertti. Eki at qatarlastı, Mamannıń kewli ósip kókiregin kóterip, záńgige shirenip aldı.

11

—Toqta! — dep irikti shayıq. — Izge qayt! Sen xannıń pármanı bar adamsań! Polat jasawıldı, eger erse, jáne eki jasawıldı da qosıp ertip qayt.

—Usı saparı ayıpkerdi ayamayman! Gelle qılaman! — dep Maman tislenip, atın keyin burıp, quyınlatıwı menen shawıp ketti.

* * *

Orazan batırdıń ólimi Irısqul biyge de áneyilikke túspedi. Bunısın ózgege bildirmeymen dep ishqısta boldı, ashıwshaq boldı. Bildirip qoysa, óz ruwınıń ar-namısın ayaqqa basıp túpirgeni. Onısız da qońırat ruwı bólek-bólek bolıp baratır. Jandos bay ushın Maman óltirilmey Orazan óltirilgenine ruwdıń kópshiligi narazı. Bayqoshqar biyler óz awılın qoya berip jáne eki awılǵa tásiyrin ótkerdi.

Irısqul biy ózin ot penen suwdıń arasında turǵanday sezip, tek jalǵız júrip kúye berer edi. Qansha ashıwlı bolsa da, keshe ushırasqanda, Mamannıń attan túsip sálemleskeni kewlin biraz kóterdi, al Murat shayıq jóninde Ǵayıp xannıń aytqanı jáne taz kebine túsirse de, Esengeldige kelisim bergeni jáne jubattı. Qullası, Irısqul biydiń kewli álemejuwa. Xannıń Ubaydulla biyge aytarın aytqızbay hámmeniń kózinshe bólek shıǵarıp, sóyleskeni álemejuwa kewildi jáne bılǵastırdı.

«Háy aldamshı dúnya!» — dedi tislenip hám qamshısın at sawırısına shırp etkizdi. Qońır júrmel suwday aǵıp ketti. Iyin qıymıldatpaytuǵın bul júrmeldiń ústinde Irısqul biydi jáne oy bastı. Jáne ózine-ózi narazı. «Ne ushın qońıratlılar qosıwısımnan shıǵıp baratır? Nege qattı qısılmaydı? Ne shayqaltıp júr? Ǵarrılıǵım ba, boslıǵım ba, ózimde burınǵı qatallıq qalmadı. Bos kókirekke, suw kózge aylandım. Áne, olar usınnan paydalandı! Maman durıs ayttı: Ózimizdiń gellemizdi ózimiz alıp birikpesek, sırttan kelgen dushpan bárimizdi gelle qıla beredi. Aqıllı bala. Jigirma jasarında alpıs jasar meniń pámim jańa-jańa alısatuǵın nárselerge túsinedi. Ol bunday aqıldı qaydan úyrendi? Orıssha da biledi. Quda bergen ózine. Eki dúnyası birdey abat bolsın jigittiń! Otı óre jansın!.. Men de burın sonday ór kókirek edim. Qońıratlılar sol ushın sıylar edi meni. Aqırı qorıqpasa sıylamaydı. Joq, joq!..»

114

Irısqul biy jalǵız ulın oyladı. Eliwge shamalasqanda kórgen ulı bar. Atıma uyqas bolsın dep hám tóre bolsın dep atın Tórequl qoydırǵan. Tórequl atasınıń oylaǵanınday bolıp shıqpadı. Tili shúljiń, oynasa tamaǵın umıtıp júre beredi. Kele bolar degen dáme menen shayıqqa aparıp tapsırdı. Hápte sayın qashıp keledi. Irısqul biy usı balasınıń minezine ishinen kúyinip, awlaǵında qattı sarsılar edi. Qońır júrmel biyikten oyǵa jumalaǵan suwday aǵıp kiyatırsa da, áne, usı ulı jónindegi oylarına jáne berildi. Gúmilji pikirleriniń bárin balasına baylanıstırdı: «Elimniń qosıwısımnan shıǵıp baratırǵanınıń sebebi, — jolımdı quwǵanday, atqa mingendey zúryad joq. Kózim jumılǵan kúni Tórequldıń kókiregine túyip, biylikti ózleri aladı. Men ólmey-aq basladı. Bayqoshqar biyler hák ashtı. Esengeldige el sorat deydi. Men soratpayman dep júrmen be? Qońırattıń bir balasınıń tabanına shóńge kirse, meniń jiligim sırqıraydı. Túsinbeydi, olar túsinbeydi. Endi zamannıń baqtı awajaq. Maman dana boldı. Qıyalında onıń yabı da joq, qońırat ta joq, manǵıt ta joq, qıtay da joq, keneges te joq, jalayır da joq. Qaraqalpaq xalqı degisi keledi. Hámme xalıq bir daraq degisi keledi. Endi ájayıp zaman baslanajaq pa? Kewlim, qayda baratırsań? Shayıq yabı dese, Orazan yabı dep ketken bolsa, tóli Maman umıta ma? Umıtpaydı. Ǵayıp xan ne deydi? Olar qońırattıń ústinen ústemlik etkisi keledi. Eń bolmasa Esengeldini qatarǵa qosıw kerek. Sózsiz qosıw kerek. Kózimniń tirisinde qońırat qorlanbasın. Ǵarǵa-ǵarǵanıń kózin shoqıy ma? Atı qońırattıń ulı... Irısqul, aljıdıń, túsinbeyseń! Jas dananıń danalıǵına iseniw

— el bolıw, xalıq bolıw, degen sóz. Kórmeyseń be, orıs bendelerdi bosatıp, ólimge buyırıldı. Ózi qatarlı jetimler basın ólimge tigip aman alıp qaldı. Túbi aylanıp, orıslardı bosattıń degen attan bas tartıp júrgenler «biz bosattıq» degen sózge talasıp, mártebeli boldı, tili uzaydı. Aq patshaǵa bul xabar unaydı. Áne, aldın biliw!...»

At bir bap jorǵalasa oyı da bir bap, súrnikse, oyı súrnigip, qıyalları hár jaqlarǵa awıp kiyatırǵan Irısqul biydiń aldınan jılt etip qoyan qashtı. Ol bunı ırım eter edi. Izinen quwa jóneldi. Biydiń qaptallap shawıp baratırǵanın kórip qos at qosshısı asıqtı. Olar jetip úlgeremen degenshe biydiń ózi qoyandı atqa bastırıp, izinen kelgen atlılardıń birine buyırdı:

115

— Tús, soy!

Awılǵa aralasa bergende beli búkireygen bir ǵarrı aldınan shıqtı. Otınǵa baratır eken. Ǵarrı ósik qasların kóterip Irısqul biydi tanıdı:

—Qońırattıń xanı, el búlip atırǵanda jorǵa súrip júrseń ǵoy?

—Ne deyseń?! Tákirarla! — dedi ashıwlı Irısqul biy at ústinde ǵarrınıń ósik shashınan qamtılap.

—Tuwısqan-tuwısqandı talaw jáne baslandı!

—Ne deyseń, aljıǵan!? Túsindir ońlap! Adam ólmedi me?

—Áy, ǵarrı qasqır, jiber shashımdı! — dedi ǵarrı qaytpay. — Xabar etken tildi baylawǵa urınǵansha, elińniń ǵamın je. Adam ólmedi. Bir jaydan qara atlısı meni sabadı, — dep ǵarrı jawırının sheship qamshı tilgen izlerdi kórsetti. — Sabatıp júre ber. Sen dep ólip boldıq. Bolmasa, hasanı Bayqoshqar biyge ber. Ol sennen jedelli. Jigitler menen daw-dawlap ketti.

Ǵarrını zorǵa tıńlap turǵan Irısqul biy artına burılıp, atqosshılarına baqırdı:

Áy, ońbaǵanlar, aydań tezirek! Házir tarqalıń, biyler menen on-onnan jigit ákeliń aldıma! Tez! Tez! Tez!

Irısqul biydiń qos at qosshısı ne sebep ekenin sorap turmastan, eki jaqqa ayırılıp shaptı.

Irısqul biy sol turǵan jerinen qozǵalmay baqırıp tur:

— Tez! Tez! Tez!!!

16

— Ázizler! Kók mańlaylar...! Ǵarǵıs urǵanlar!... Musılmanlar!...

Sorlı qaraqalpaqlar!..

Murat shayıq alıstan usılay súrenlep kiyatır. Onıń sózin tıńlaytuǵın hesh kim joq. Yabı awılınıń qublasındaǵı alańda eliwlegen atlılar, piyadalar qızıl mush. Kimdi kim urıp atırǵanın ayırıw qıyın. Órmekshiniń awına túsken shıbınday úymelesken atlılar bir-birin jiberispeydi.

Ústilerinde bazda shoqmarlar kórinedi. Shashları jelkildesken hayallar, jalań ayaq balalar, ǵarrılar uzın sırıqlar menen mal quwıp júripti. Birewlerine oń túsip, dalaǵa atlıqqan mallardı quwıp baratırsa, atlılardıń toptan bólingeni shawıp barıp piyadanı

116

qamshılaydı, mallardı qayıradı da, bólip aydaydı. Onı kórgen atlılardıń birazı jáne mallardıń izindegi atlıǵa jetip, taǵı irkedi, jáne shoǵırtpaqlasadı.

Murat shayıqtıń baqıra-baqıra dawısı qarlıǵıp hesh kim qulaq aspaǵan soń qızdı. Aq boz attı toplamǵa urdı. Kúshli janıwar toptı ayırıp baratır edi, qamshısın awzına tislep, aldındaǵı birewdi attan awdarıwǵa talaplanıp atırǵan Bayqoshqar biy shayıqtı kórip qaldı.

— Ho, shayqımız, hám urı, hám ústem bolıwǵa uyalmaysız ba? Qıyan-kesti oyqanda neniń ne ekenin ańlap bile almay, shayıq

Bayqoshqar biyge qamshı urdı.

— Shegin keyin! Urı hám ústem bolıp ústińe barǵanımız joq. Bayqoshqar biy túsindiriwge talaplanbadı. Qamshısın asıǵıs kóterip

shayıqtı qaytarıp urajaq bolıp atırǵanda, artınan Allayar kelip sırıq penen Bayqoshqar biydiń bilegine salıp jiberdi. Biydiń qolınan qamshısı tústi.

— Toqtańlar! Wájlesińler! — dep dawısladı shayıq jáne. Toptıń astınan Izbasar bahadırdıń qanaǵan bası kórindi.

Shayıq onnan bir nárse sorap biliw ushın alǵa umtıla bergeni, birew onıń atın qamshılap-qamshılap jiberdi. Qamshı kótermeytuǵın aq boz at shayıqtı qula dalaǵa alıp qashtı. Aldınan Mamanlar shıqpaǵanda, at qańǵıp ketejaq eken, zorǵa irkildi.

Mamannıń qasında Polat jasawıldan basqa eki jasawıl bar eken. Jánjel jóninde shayıq olarǵa jartıwlı heshteńe uqtıra almadı.

—Túsinbeymen. Basabas! Bayqoshqar biydiń «hám urısız, hám ústemsiz» degenin esittim. Soǵan qaraǵanda gúná biziń jigitlerde qusaydı,

—dedi tek. Mamanlar qara terge shomılǵan atların irikpesten topqa bardı.

—Áy, adamlar, adamlar! Yabı qońıratqa, qońırat yabıǵa jaw emes! Toqtatıńlar, qaraqalpaqlar! Ǵarǵıs tiygen adamlar! Toqtatıńlar!

Mamannıń dawısı kútá iri edi. Shettegiler burıldı. Mamannıń awzınan, «yabı Qońıratqa jaw emes» degen sóz shıqqanına tańlanısıp turıp qaldı. Bazıları xan jasawılların kórip, jeńleri menen mańlay terlerin, murınınıń qanların súrtip irkildi. Biraq, bul arashalanǵanlar piyazdıń tek sırtqı qabıqları edi.

117

—Toqtańlar, súyekke toymaǵai iytler! — dedi Polat jasawıl. Onıń dawısı Mamannıń dawısınan da iri edi. Atlılardıń tobı jáne azaydı. Olardıń buwının tesetuǵın keyis sózler menen Maman jáne baqırıp, alǵa at aydadı jáne ádepki gáplerin tákirarladı. Polat jasawıl menen joldasları at aydap, iyttey shaynasıp, biri-birin jiberispey atırǵanlardıń shetinen qamshıǵa tuttı... Órmekshiniń awı úzildi, shıbınlar tobı buzıldı. Ortada beli mertilgen eki at ǵana shońqayıp otırıp qaldı, eki adamnıń tek kókirekleri búlkildep sulap jattı.

—Qáne, durıs aytıńlar, bul ne álamat!? Kim basladı? — Bayqoshqar biy sóyledi:

—Bile tura soramańız, shayıq, — dedi ol ashıwlı. — Há,

bilmeysizler me? — dep kek etip tislendi jáne. — Aytıp bereyin be? Bir topar urı iytlerińiz awılımızdı taladı, — dep Bayqoshqar biy murnınıń qanın sıpırıp, qarsısında turǵan kók dónenli jigitti kórsetti. — Biz mınaw iytten kúydik.

Bul yabılardıń Áliybiy degennèń úlken ulı Qáliy edi. Mamandı kórip kewli ósken Qáliy qaytpadı, Bayqoshqar biyge dápinip:

—Qońıratlılarǵa ele az! — dedi ol, — jalǵız Orazan batırdıń ruwxı ushın shetinen nayzaǵa ildiriw kerek!

—Qısqart! — dep Maman Polat jasawılǵa burıldı. — Xan atınan buyıraman, baylań ananı atınıń quyrıǵına!

Polat jasawıl qasındaǵı joldasları menen alǵa umtılıp, Qáliydi attan awdardı hám moynına qurıq salıp óz atınıń quyrıǵına bayladı.

—Nege tursızlar? Qamshılań attı! — dedi Maman qolı qaltırap turǵan jasawıldıń birine hám buyrıǵı orınlanǵansha shıdamay kók

dónendi qamshılap-qamshılap jiberdi.

Házir ǵana sóylep turǵan jigit attıń artqı ayaǵı arasında baratırǵanın kórip Allayar shıdamadı:

—Áy, jawız, qara basıń ushın áweli ákeńdi berip ediń, endi ruwıńdı gelle qılıwdı basladıń ba? — dep qara ǵunanın eki jaqtan qamshılap Mamanǵa qaray jılısıp kiyatır edi. Bayqoshqar biy:

—Áne, Maman, bizdi azaplaǵan bir kúshik usı. Eń jas úlken ǵarrımızdı sabadı, — dedi.

Qızıp turǵan Maman shıdamadı. Buyırdı:

—Baylań!

118

Awızdan lebiz shıǵıwı máttal, bul saparı jasawıllar shaqqanlastı, bir demniń arasında ózi mingen jaydaq qara ǵunannıń artqı tuyaqları arasında hár jerge bir dúgip Allayar da ketti. Maman ózine aybat shaqırıp júdá qorazlandı hám qattı jekirindi:

— Jáne kim bar?!

Turǵanlar tilsiz, júrekler kútá aqırın soǵıp qaldı. Bir shette Izbasar bahadır tur. Bayqoshqar biy oǵan tiklendi. Izbasar bahadır sóylemedi, lekin, Bayqoshqar biyden názerin almadı. Qarsı qaradı. Ekewi uzaq tigilisip qaldı. Izbasar bahadır qońırat ruwı ústine jigitlerin baslap barǵan soń ekige bólip bir toparına uyqıdaǵı awıllardan mal aydattı, ekinshi toparın ózi basqarıp, japlarınıń saǵaların kómdirgen edi... Bir japtıń payapılına qarsı táreptep kelip qalǵan ójet tekelerdey birbirine alarısıp turǵan ol ekewinen hámme kóz ayırmay tur.

Izbasar bahadırdıń awıl arasında kórinip adam azaplamaǵanı ushın ba, yamasa usınnan yabınıń ataqlı bir bahadırın at quyrıǵına baylatsa, óz ómirine qáwip tuwadı dep qorıqtı ma, yamasa pátli ótkir kózqarastan seskendi me, Bayqoshqar biy tómen qaradı hám:

—Mına topardıń jigitleri de qatnastı, — dep Izbasar bahadırga qamshısınıń ushın shoshayttı.

—Tús, attan, Izbasar bahadır, — dedi Maman. Izbasar bahadırǵa qosılıp onlaǵan atlı attan tústi.

—Baylań qolların!

Mamannıń bul buyrıǵı da tárk etilmedi. Izbasar bahadır menen qosıla attan túsken jigitlerdiń báriniń qolları baylandı.

— Jalańashlap aqsham shıbınǵa taslańlar!

Barlıq buyrıq tek Mamannan bolıp atırǵanı ushın jurttıń kózi sonda, ańtań. Kópshilikte jas biydiń buyrıǵına kesent keltirmeyin degen Murat shayıq dıqqattan shette qaldı. Hesh kim betlespegeni ushın kewli kóterilgen Maman:

—Bayqoshqar biy, endi janıń ráhátlendi me? — dedi. Bayqoshqar juwap ornına, óz atlılarına qarap dawısladı:

—Mamanǵa alla ráhmeti! Qayttıq!

Jigirmalaǵan atlı gúw keyin burılıp baratır edi:

— Ey, qońırattıń iytleri, anaw jaralı kópegińizdi. súyretip ketiń, — dedi Murat shayıq, belinen mertilip shońqayıp atırǵan attıń qasındaǵı sulap jatırǵan jaralını kórsetip.

119

Bayqoshqar biy jigitleriniń birine ım qaqtı. Ol ırǵıp attan túsip, jaralını aldına óńgerdi. Barlıǵı shabısıwı menen ketti.

— Tarqalıń!!!

Mamannıń bul buyrıǵına, hátte Murat shayıq ta ketti. Polat jasawıl joldasları menen birge Izbasar bahadırlardı awılǵa aydadı.

Kún batıwǵa jaqınlastı. Keń dalada jalǵız emen qaldı, shar-shaǵan, muńlı alayaq torı ústinde jalǵız Maman qaldı. Ne qılıp qoyǵanın ózi de túsinbeydi. Atınıń aldındaǵı ayaqlarınan kóz almay turıptı. Oǵan qozǵaw salıw ushın bir piyada kiyatırıptı. Hár iynine bir bala jaylasqanday iri: piyada. Qalpaqqa megzes qara teriden malaqayı bar, qara saqallı, eliw jaslar shamasındaǵı piyada. Attıń iyegi astına taqalıp kelgen piyadanı Maman tanımadı;

—Kimseń? — dedi.

—Seydullaman, Maman. Murat shayıqtıń atqosshısıman. Yabıman. Saǵan eskertiwge keldim. Jassań, balam. Uzaq jasawǵa talaplan. Uzaq jasaw ushın ǵarǵıs alma, alǵıs al.

Mamannıń kózine jas tolǵan ba, yamasa qan quyılǵan ba, Murat shayıqtıń atqosshısı Seydulla «dáwdi» ırastan da tanımadı.

—Joǵal! — dep jekirindi.

Seydulla «dáw» sóylemedi.

Maman ele qaytqan joq, ele turıptı. Qıyalına, aylana, onı hesh jaqqa jibermeytuǵın, tas qamalǵa megzedi. Qozǵalıw, ketiw qıyın. Jańa ǵana ashıq aspandı demde bult qaplap, tas tóbege eń qaraltımı jıynaldı. Tolayımı menen qozǵalǵan bir qara tas kibi zildey bult tómenlep kiyatırǵanday, onıń demi qısıldı. Kózleri tındı. Qusqısı keldi. Ne bolǵanın sezbey, kózlerin jumdı, ashıp edi, átiraptı duman basqan. Taw da kórinbeydi, awıl da kórinbeydi, jetim emen qaptalında joq. Aspan birotala jerge túsip ketkendey sezildi. «Meni qalayınsha basıp ketpegen! Bulttıń kúshi jetpegeni me? Maǵan? Joq, joq!» qulaǵına saza kelgendey boldı. «Jetimler! Mamandı qorǵańlar!.. Maman ushın ólemiz!...» «Qorǵadı, óldi!» dep gúbirlenip Maman aldına eńterildi. Mańlayı erdiń basına saq etip kózin ashtı. Atın jetelep kiyatırǵan Seydulla dáwdi kórmedi. Qıyalına atı ele bayaǵı ornında turǵan sıyaqlı. Onı ruwǵa dińqesi joq. Ózin ólip baratırǵanday sezdi. Tiriligin biliw ushın murnın shımshıdı,

120