Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

Maman kóp sırlı xan awılında irkile beriwdiń qáwpine túsindi. Ǵarrıdan heshteńe soramadı, qarsılaspadı, ruqsat bolıwdan bul waqıyalardıń sırların jete izertlemey-aq jıldamıraq ketiwdi oyladı. Tez atlandı.

—Amanlıq, — dedi Maman xan awılınan qara kórim ketken soń.

—Bularǵa ne deymiz?

—Biyim, qol jayıp kúneltken adamnıń kózi soqır, qulaǵı gereń boladı, kórmedim, esitpedim, — dedi Amanlıq.

—Bayaǵıda maǵan bir gáp aytqanıń esińde me? Qasqırlardı bosatqanı ushın Abılqayır xandı shaymiy dey me xalıq?

Borodinlerdi bosatıw qıyalın ortaqlasqanda Mamanǵa aytqan gápin eslep Amanlıq qızardı, biraq jeńislik bergisi kelmedi:

—Ógiz benen ógiz tabısıp baspaqlardı súzdi, — dedi. Maman

kúldi hám qatal keyipke berildi.

—Amanlıq, qulaq sal, meniń hám qorlıǵım kelip kiyatır hám burınǵı kózim jetken qıyallarıma isenip kiyatırman, biz biletuǵın átiraptaǵı eń kúshli, eń úlken xalıq orıslar. Men saǵan olardıń erteklerinen aytqan shıǵarman. Abılqayır xannıń orıs sawdagerlerine qalay jaranǵanın uqtıń ba?

—Uqtım.

—Endi Borodinlerdi azat etiwge qayılmısań?

—Kisiniń qolındaǵı kisendi sheshiwge erlik etpesten burın óz bilegiń haqqında oylaw kerek bolmas pa eken, biyim?

—Joq, Amanlıq, biz orıslardı qıynaw menen Abılqayırǵa jaǵınamız dep júrip, óz ústimizge qara bult aydap kelip otır ekenbiz. Túsindim. Abılaysań baslanbastan burın, bir ilaj etken maqul.

—Murat shayıqqa aytıp, oylasıw kerek.

—Kerek emes. Ol kisini inandırıw qıyın. Bálkim, biletuǵın da shıǵar. Kelgen adamǵa xan sarpay jawıp turǵanda, bizge bul gezek jetispegen bolar edi.

Amanlıq úndemedi. Attıń júwenin óz erkine jiberdi. Oylandı: «Qalay etkende maqul bolar eken? Mamanǵa aqıl beriw kerek. Oylasqan adamǵa «óziń bil» dew-ám adamgershilik nıshanı emes, lekin durıs keńes bolsın. Abılqayırǵa ashıw menen orıslar bosatılsa, Abılqayır esitse, ólimge buyıradı. Bolmasa, Abılqayırdan qorqıp ózimizdiń Ǵayıp xan-aq urıp óltiredi. Qatarıń atqa minbey, atqa minbeydi ekenseń. Onıń ústine bizdey sorlılarǵa mehriban jas biydi ólimge iytermelewge haqım joq.

51

Awa, awa! Haqılı emespen. Bosatqısı kelgen kúni ózleri bosatar, Maman nesine aralasadı. «Jılasa jılaytuǵın, ólse óletuǵın bende orıslar — kápirler...»

Maman Amanlıqtıń oylarına pútkilley qarama-qarsı oyda kiyatır. Bir jola Murat shayıq penen ákesi Orazannıń tarısqanın esine túsirdi. «Onısız da jawımız kóp, orıs bendelerdi qashırayıq» — dedi Orazan batır. «Abılqayır menen Ǵayıp xan súyegimizdi iytke taslatadı. Aybat ushın saqlatıp qoyıptı», — dedi shayıq.

«Aybat ushın! — Ózinshe mısqıl etti Maman. — Kimge aybat eken? Qaytama qaraqalpaqqa qorlıq ushın saqlatıp qoyıptı. Usını nege meniń sorlı ákem sonda túsindirmedi. Joq, aybat bolmay-aq qoysın. Tulıp bolıpaq qalayın, bosataman».

— Amanlıq! — dedi Maman birden. — Meniń sennen tilegim: maǵan qarsı kelme, bereket tap. Maqul de. Borodinlerdi azat etemiz. Olar ǵayrı dinli bolsa da adamlar. Kóz jasları seniń menen biziń kóz jasımızǵa usaydı. Bári bir, biz bosatpasaq, Abılqayır suwsınǵa toyǵan kúni kelip bosatıp, jaman attı jáne bizge awdaradı. Kózim jetti. Ayda atıńdı, endi qarsı keńes berme, — dep Maman atın qamshıladı. Aqboz ǵunan quyınday ushtı, izinen Amanlıqtıń qara ǵunanı quldıradı.

Ózge sóylesilmedi.

* * *

Tas qapınıń qos qarawılı, xanǵa málim, sınaqtan ótken, aǵayintuwǵansız, gelle keser, boydaq adamlar. Awmastırılmaydı. Xannıń, ya Murat shayıqtıń jarlıǵı bolmasa, qasına jolaw múmkin emes. Ekewi de mergen. Esik-tórli jerden nayza siltese, dál tiygizedi, adamdı sespey qatıradı. Qolları da pátli. Qara kórim jerdegi adamǵa tas jiberse, tiygizedi, páti jıǵadı da. Qaptalında etek-etek jumalaq taslar jatır. Bunı Murat shayıqtıń shákirtleri terip ákelip bergen, oǵan Mamannıń da qatnası bolǵan. Biraq bul qatal adamlar xanǵa málim bolǵanına qaramastan Murat shayıqtan kútá ǵárezli. Awqat shayıqtıń úyinen jiberiledi. Mamannıń sırı áshkaralanbay — tek shayıqqa esitilip izi tuyıq bolıp ketkeniniń sebebi, usınnan. Eger olay bolmaǵanda ótken toy kúnlerinde xannan kelgen adamlarǵa aytıp qoyǵan bolar edi. Qulqın olardıń rabayın jıqqan.

52

Maman sol ketisten qaytıp tas qapıǵa jaqınlatılǵan emes. Sebebi, shayıqtıń ózi qadaǵan etken. Qarawıllar jolatpaydı. Qalay jaqınlasıp, tas qapını qalay ashıw kerek? Ayqasatuǵın kún tuwsa ne qıladı? Baylawǵa kúshleri jetpegenshe? Ázziniń kúshi tıyıq ta. Tıyıq siltep óltiriwge tuwra kelse?!

Mamanlar awılǵa jaqınlaǵan soń áne usılar jóninde bas qatıra basladı. Kóp tartıstı. Zorǵa degende bir pikirge kelip jol óndirdi.

Ózleri diydilegen waqıtta awılǵa keldi. Atların bir búktiń arasına baylap, tas qapıǵa dawıs jetirim jerde otırdı.

Bendeler menen qarawıllarǵa keshki awqattı tasıytuǵın ǵarrı — shayıqtıń balaların oynatatuǵın ǵarrı, kúndegi múddetinen sál ertelew, arbalı kiyatır edi. Ekewi piyadalap aldınan shıqtı. Ǵarrı Mamandı tanıp quwanıp ketti.

—Shıraǵım, qashan keldiń? Ástapıralla, esitpegenim be? Shayıq atańnıń ózi bolmaǵan soń esitpegenmen ǵoy. Awa, atań bolmasa, heshteńe dańǵara bola bermeydi.

—Shayıq atam qayda ketip edi?

—Shikárǵa ketti. Búgin úsh kúnniń júzi. Qona-jataǵa ketken.

Jas úlken biylerdi jıynap ketken.

—Nege arbalı kiyatırsız?

—Azanda kele almadım. Sol ushın halqasın, túsligin, keshligin qosıp ákiyatırman. Biysharalar adam balası ǵoy. Ash bolıp atırǵan shıǵar.

Maman ǵarrınıń tuw sırtında turǵan Amanlıqqa kóz qıstı. Ol ǵarrını qapsıra qushaqlap jıqtı. Ǵarrı hesh nársege túsinbedi.

—Haw, haw, sen Maman emes ekenseń ǵoy, — dep úlgerdi bolǵanı, Maman kúlip júrip onıń awzın belbew menen tańdı, Amanlıq ayaq-qolın shandıdı. Shettegi bir túp jıńǵıldıń astına jatqarıp, ekewi arbanı aydap ketti.

Qarawıllar haqıyqattan da ash eken. Nan iyisin sezip quwjıńlasıp qoya berdi. Alıstan-aq «ayda, tez ayda» dep baqırıstı.

Qarawıldıń murtlash qızıl kóz birewi Mamandı kórip tańlanıp qaldı. Maman heshteńe bilmegensip sálem berdi. Azannan beri keshikkeniniń sebebi isenimli ǵarrınıń awırıp qalǵanınan ekenin túsiindirdi. Shayıqtıń ele joqlıǵın, aqırısında shıdamay óziniń ákelgenin ózinshe sóyley berdi. Ekinshi qarawıl gáp tıńlamay, arbadaǵı nanǵa qol urıp, órli-

53

ǵurlı jep atırıptı. Qızıl kóz murtlas ta juwasıdı. Nayzasın qoyıp arbadaǵı nandı aldı. Azıqshını ishke kirgizbey, bendelerge de qarawıllar úlestiretuǵın edi. Olar usı jaqların esapqa almaptı. Bul bádáybat qudaybiyzarlar jekpe-jekke adam shıdatpaydı. Maman murtlastıń súyewli nayzasın áwele sıypap kórip, soń qolına alıp, birden murtlastıń ózine tuttı.

— Shanshaman, jat!

Amanlıq anawsınıń nayzası menen álle qashan oynap turǵan edi, ol da Mamannıń islegenin isledi.

Murtlas dir-dir etip, shala shaynaǵan nanın qılǵındırıp jutıp, Mamanǵa qaradı. Onıń ıras shanshatuǵının bilip, buyrıǵı boyınsha búkke tústi.

—Bayla murtlastı! — dep buyırdı Amanlıq óz payına tiygen qarawılǵa.

Ol qaltırawı menen murtlastıń qasına keldi. Murtlas kózlerin alartıp tislenip edi, ol básti. Maman nayza menen murtlastıń eńsesine qoyıp saldı. Azannan beri ash adam dus tómenine jıǵıldı.

—Esikti ash! — dep Amanlıq juwas qarawıldıń jalań ayaǵına nayzanıń ushın tiygizip aldı. Qarawıldıń baltırınan qan sorǵalap, esikti ashıw menen boldı.

—Kuzma Borodin! — dep dawısladı Maman.

Ol esikke jaqın kelip tur eken. Sırttaǵı awhaldı kórip, hesh nársege túsine almay, ań-tań bolıp tur edi.

—Baylawǵa járdem etiń! — dep Maman qarawıllardı iyegi menen kórsetti.

Kuzma Borodin taǵı birewdiń atın aytıp shaqırıp, eki qarawıldı qundaqlap tasladı.

—Azatsız! — dedi Maman nayzasın jerge taslap.

Qapıǵa jaqın kelgenlerdi qarawıllar tas penen uratuǵın bolǵanı

«Qudayǵa shúkir», «Mıń jasa, Maman», «Quda raxmeti jawsın», «Jaqsılıǵıńdı umıtpaymız!», «Áwladıńnıń mańlayına shań tiymesin!».

Kún batıp gewgim túsip baratırǵai waqıt edi. Maman Quzma Borodinniń asıǵıw kerekligin ótindi, ózleri uzatıp salatuǵının ayttı.

54

Kuzma Borodinniń eki kózi qundaqlawlı qarawıllarda edi. Maman qıyalın túsindi.

— Óltiriw kerek emes. Sizlerdiń ornıńızǵa salıp qulıp uramız, — dedi. Kuzma Borodin joldaslarınıń tez jolǵa shıǵıwına tártip berdi.

Asıǵıs kiyiniw, pattı-sattını jıynaw baslandı.

Amanlıq tez ketip atlardı ákeldi. Olarǵa eki ázzi hayaldı balaları menen mindirdi. Tún aysız edi. Juldızlardıń jaqtısı menen baǵdar tawıp, Kuzma Borodin, Maman qatara qoltıqlasıp jol basladı. Hámme erdi.

Olar sońǵı qoraz shaqırımında ǵana xoshlasıwǵa irkildi.

Kuzma Borodin ayrılısar gezde Mamandı bawırına basıp mańlayınan sonday mehir menen súydi, rus adamınıń ıssı demi jasında erkeletip súygen anasınıń demin, uzaq joldan saǵınıp kelgen áke demin esine saldı. Bul da qushaqlap súydi.

— Hosh, Maman! Bálkim, kórisermiz, bálkim, kórispespiz, — dedi Borodinniń dawısı qaltırap. — Usı waqıtqa shekem aytpaǵan bir sırım bar edi. Inanbas dep aytpadım. Jógilik etip atır demesin dep aytpadım. Inim, uq, qaraqalpaq eli az el, biraq jawınger el, bul sózim, bálkim, kótermelew bolar, jawınger emes el bolmaydı. Lekin, júk salmaǵın kóteriser dos tabıńlar. Elińniń ótkeni menen tanıspan, keleshegin oyla, qaraqalpaqtıń jas biyi. Óz xalqıńnıń ǵamın oylamaw — óz ǵamıńdı oylamaw. Esińde bolsın, xalqıńdı bir emen, ruwlarıńdı onıń tamırları dep bil. Kóp tamır bir ózekke málhámlik berse, emen sayamanlı boladı, hámmeniń dıqqatın awdaradı. Xosh, xosh, Maman biy, saǵan alla ráhmeti jawsın!

Kuzma Borodin sońǵı gáplerin sádde-sádde qılıp aytqanı sonshelli, onıń hár bir sózinen máńgige oylanatuǵın tereń máni, awır salmaq ańladı

Maman.

— Jolıńız tússe, bir inishek bar edi dep eske alarsız, Kuzma aǵa,

— dedi ol ásten ǵana. Basqa tilek aytpadı.

Tań saǵımına aralasa úrkip ushqan bir topar quslar sekilli, erkeklerdiń qollarında malaqayları bılǵańladı, hayallardıń qollarında jawlıqları jelbiredi. Olar kózden ǵayıp bolǵansha Maman menen Amanlıq qalpaqların bılǵap-bılǵap qaldı...

Atlarına minip awılǵa bet alǵanda ǵana olar azıqshı ǵarrını esledi.

55

qarańǵı edi. Bir shuqırlıqtan jalın shıqtı. Ekewi de hayran boldı. Solay burıldı. Otqa abınıp otırǵanlardı ekewi birden tanıdı. Bular Murat shayıq basshılıǵında shikárda júrip qonıp qalǵan biyler edi. Otqa kiyik islep jep otır.

—Baramız, — dedi Maman.

—Sır aldırmaymız ba?

—Olar menen men sóylesemen. Házir atlansa, Borodinlerge jetip

aladı.

—Ájep, biyim.

Olar at sabıltıp kelip, biylerge táńir sálemin berdi de atlarınan ǵarǵıpǵarǵıp tústi.

Biyler de más eken. Mamanlardı saǵınısh penen ortaǵa aldı. Jaslardıń júzlerinen álle qanday albırap-qısınıwdıń izin abaylaǵan shayıq soradı.

—Abılqayır xan azaplamadı ma!

—Biledi ekensiz ǵoy, shayqımız, — dedi Maman.

Irasın aytqan jas biydiń ashıq minezliligine biyler mıyıǵınan kúlisti.

—Abılqayır xandı xanǵa emes, eki júzli qatınǵa megzettim, — dedi Maman kúyinip.

Biyler duw kúlisti. Bul olar ushın júdá ráhátli kúlki boldı, sebebi Maman biy olardıń bir-birine ayta almay ishte búklep júrgenlerin ayttı. Shayıq ortada ǵıjlap turǵan seksewildiń shoǵınan kóz ayırmay oylanıp otırıp:

—Ashıq ayt, balam, basqa izzet-húrmeti boldı ma? — dedi.

—Shayqımız, Abılqayır xan bizdi bassındı. Laplap turǵan júregimiz muzǵa basıldı. Suwıp qayttıq. Orıs kárwan basısı durıs aytqan eken, bizde súyew joq, jawırınshamız joq, sol ushın qorlaydı, — dep, Maman kárwan basılardan ne esitse, xan awılında ne kórse, kim qalay sóylese, usaǵın túsirmey júdá kúyinish penen sóylep berdi.

—Shayqımız, bular durıs aytadı, — dedi Ubaydulla biy.

—Bizler de tapsırmasın orınlaymız dep talay «jógi» dúrresin jegenbiz. Tisimizden shıǵarıwǵa otız eki tisimizdi tamaǵımızǵa ketedi dep qorqamız. Bular balalıq etip sóylep otır.

56

— Nálet bolsın Abılqayırǵa, — dedi Dáwletbay biy gúńkil-denip.

— Mamanǵa orıs sawdageri aytqanday, ol xan jawırınshamız joǵın, kisi qorqıtqanday kúshimiz joǵın biledi. Ózi orıslarǵa qıysańkótlik etip, Orta júz benep Ullı júzdi baǵındırıp alıwdı maqset etip júrse kerek.

Oylı otırǵan Irısqul biy de qızdı;

—Oylap qarasam «biz qaraqalpaqpız, tórt san el qaraqalpaqpız» dep kókirekke biykar urıp júrgen qusaymız. Usındayda arqamızdıń jalańashlıǵı seziledi. Abılqayır rehimli xan usap bizge qırman suwırtadı, kisige bererge zıyadatıy nan taba almaymız. Hayranman!

—Irısqul ata, samal ańsaǵan qırmanshıǵa samal jiberip qabın bos qaldırsa hám bola berer eken, — dep Maman qosıp qoydı.

—Nan tapsań dasturxan izleymiz. Tunshıǵa berdik, — dep sarsıldı

Esim biy.

Barlıq biydiń ǵázepli sózlerin esitken shayıq Mamanǵa tiklendi.

—Qáne, Maman, ne oylap qayttıń, ne keńes bereseń?

—Abılqayır xannıń bizge tezek tergizip, marapat ornına basımızǵa tezek qap kiygizip júrgenin uǵıp qayttım. Kelsek, sizler joq ekensiz. Xan sumlıǵınıń aldın alayıq, — dep kele sala tas qapı astındaǵı orıs bendelerdi azat ettim...

—Ne deyseń!

Jolbarıs aqırǵanday boldı. Maman selk ete qaldı. Biylerdiń hámmesi

dedi Dáwletbay biy jekirinip. Mamanǵa hámme alıp topıldı. Sóylemegen biy qalmadı. Házlik buzıldı. Hár kim ózinshe keyisnama bildirip atır. Shikár házligi buzıldı.

Maman olardıń ǵázebinen albıramadı.

—Bosattım, jas úlkenler! Úsh kún boldı ketkenine. Ǵapılda qalmasın dep sizlerdi ózim izlep shıqtım.

—Baylań qolın! — dep buyırdı shayıq.

Shayıq penen hesh qashan qarsılasıp kórmegen Maman qashpadı, qarsılıq kersetpedi. Ekinshi jerde ot jaǵıp atlarǵa qarawıllap otırǵan biy qosshıları shayıqtıń dawıeın esitip juwırısıp keldi.

57

Hámme jabılıp Mamandı shomday qundaqladı. Amanlıqtıń qolı artına baylanıp, atına teris mingizildi. Maman at ústine bókteriw qılıp kese taslandı.

—Marapatqa toyınıp óz xalqınıń arın satqan bunday shóje qorazdı sarsań kesek qılıp óltiriw kerek, — dedi shayıq.

Irısqul biy:

—Durıs, shayqımız! — dedi.

—Dáwletbay biy:\

—Bunday shóje qorazdıń barınan joǵı! — dedi.

Biylerdiń qarsı kelgeni bolmadı.

Shayıq lebiz etken nárse orınlanbay qalmaytuǵının hátteki Ǵayıp xan da qarsı heshteńe demeytuǵının Maman biler edi, sonda da jılamsıramadı, jalınbadı, qaytama:

— Maman durıs etken deysiz, ele ata, — dedi gúbirlenip. Hám Amanlıqtıń «kisiniń bilegindegi kisendi sheshiwge erlik etpesten burın óz bilegiń haqqında oylaw kerek» degenin eslep, oǵan qaradı. Amanlıq tislerin ǵashırlatıp, ádalatsız shayıq penen biylerdi shaynayjaq keyipte eken. «Amanlıq ózińdi tut, maǵan heshteńe deme» dep sıbırlandı. Shayıqtıń ájiynesi tırısıp, Maman bókterilgen attı qamshılap-qamshılap jiberdi. At Mamandı ekshep-ekshep jorttı.

8

Amanlıqlardıń keliwin asıǵıslıq penen kútip júrgen Allayarlar jaman xabar esitti:

— Maman óz xalqına qılaplıq qılǵan. Óltiriledi. Sarsań kesek qılıp óltiriledi.

Allayar isenbedi. Bul bir sandıraq! Mamanlar Abılqayır xannıń awılında. Kelse, Amanlıq xabarlaspay qoymaydı. Murnına shamal engen jaǵdayda da, ósken uyasına bir úńilmestey hákke bolmaǵan shıǵar. Eń bolmasa, Almagúline keledi! Ol usı isenim menen jaman xabar tawıp

júrip, Mamannıń ólimi jóninde esitken basqa jetimler de Allayardan qorqıp

—O, náletiy kápirler. Qarawıllardı óltirip ketken be?

—Ózleriniń ornına qamap ketipti.

—Jáne bir ǵarrı shala japsar tabılıptı. Shayqımızdıń xızmetkeri eken. Bul istiń, sebepshilerin búgin óltirse kerek. Sarsań kesek qılıp óltirse kerek.

—Álbette, óltirsin, — dedi Allayar. — Onda hár birińiz bir tas alıńlar. Qorlıq kórgen elimizdiń bendelerin azat etkenlerge tas ılaqtırıw sawap. Asıǵıńlar!

Olar toparın buzbastan shapqılasıp kelgende, jetim emenniń átirapı bıq-jıq adam edi. Hár kimniń qolında bir tas. Bári sawap izlep kelgen. Allayarlar adamlardıń qoltıǵı astınan súńgisip alǵa ótti. Haplıǵısıp — «qayda, satqın qayda» dep baqırıstı.

Maman menen Amanlıq emenge baylanǵan, iyin tiresip turıptı. Olar qansha sır bermeymiz degen menen sharshaǵanlıqtan basların kótere almaydı. Tómen iyilip kete beredi.

Mamannıń beti qan, kiyimleri tilkim-tilkim. Amanlıqtıń betinde qan joq, biraq isken, Allayar olardı tanımadı.

—Satqınlar, qánekey? — dep jar saldı. Amanlıq bir shekeleńkirep Allayarǵa qaradı. Allayar olardı shıramıtadı, lekin tanımadı. Oń jaǵında Ǵayıp xan, shayıq hám biyler tur edi, shayıq tas penen kelgen jetimlerdi kórip qasına shaqırttı.

—Áne, naǵız el súygish dáw júrekler, — dep marapatlanıp Ǵayıp xanǵa burıldı. — Xanımız, baslaw kerek.

—Siz baslaysız ba? — dedi xan shayıqqa. Dástúr boyınsha eń mergen adamnıń qolı menen úsh tas ılaqtırıladı. Eń bolmasa, birewi tiyiwi kerek. Onnan soń qálegen adam ura beredi. Eger áwelgi úshewi de gózlegen adamǵa tiymese, ayıpker qutıladı. Sol ushın shayıq júrek ete almadı.

—Xanımız, Irısqul biy ursa qalay bolar eken? — dedi.

Irısqul biy xanǵa tájim etti hám jas kishisi Esengeldige tas ılaqtırıw liykinin beriwdi sorandı. Xanǵa bári bir sıyaqlı shayıqqa qaradı. Shayıq sál oylanıp alıp ruqsat etti.

Esengeldi shırpınıp tur eken. Eki adım alǵa shıǵıp «bismillá» dep jerden tas aldı. Shayıq onıń áweli qaysı ayıpkerge gózlemekshi ekenin soradı.

— Mamanǵa, — dedi Esengeldi.

59

— Mult ketpesin — dep eskertti Irısqul biy.

Maman menen Amanlıq kóz astınan qarap turıptı. Olar baylawlı halında basın bılay-bılay burıwǵa ǵana haqılı.

Esengeldi sarı shekpeniniń shalǵayın qayırıp tislenip turıp olardı aldarqatıp-aldarqatıp tastı jiberip qaldı.

Amanlıq shaltlıq qıldı. Mamannıń basın bası menen tasalap úlgerdi. Jeti adım aralıqtan kelgen tas Amanlıqtıń shekesinen qan josıttı. Ol shıdamadı. «Allayar!» — dep dawısladı.

Allayar selk etti. Baylawlı gúnalılarǵa júdá sıǵalandı. Tanıdı. Hesh kimdi tıńlamay alǵa juwırdı, hám olardı arqasına tasalap jıyın tárepke kókiregin kerip Mamanlarǵa: «Bekkem turıń, batırlar, kózlerińiz mólermesin» — dep sıbırladı. Esengeldige ashshı buyrıq etti.

—Jetimler! Mamandı qorǵańlar! Jetimler... — dep jıǵıldı. Jıyınnıń arasında turǵan balalar birin-biri shaqırısıp, alǵa qaray juwırıstı. Qol uslasıp Maman baylanǵan emendi qorshadı Baqırıstı.

—Maman biy ushın bárimiz ólemiz!...

Qara kózlerde abırjıw payda boldı. Qur buzılıwǵa qaradı.

— Kóz jası kól adamlar, kelińler! — dep shaqırdı Amanlıq. Qurdıń jartısı derlik ıǵılıp kelip emendi qorshaladı.

Sońǵı jılları bunday ólim, bunday jetimler birligi bolmaǵan edi. Xan utıldı. Shayıq albıradı. Irısqul biy pánt jep ján-jaǵına qaradı.

—Xanımız, azat etińiz?! Kópshilik talap qoya basladı:

—Qırshın janlar qıyılmasın!

—Shayqımız, erke shákirtińizdi sorap alıńız?

—Bizdi jaw qırǵanı az emes, endi ózlerińiz qırmań.

—Ózimizdi ózimiz qırıp boldıq qoy...

Shayıqqa bul gáp tásir etti. Gúrsinip, gúbirlendi: «Ózimizdi ózimiz qırıp boldıq»... Bul Irısqul biyge de tásir etse kerek, áwelgi keypinen ózgerip keyin básti.

60