Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

júretuǵın júzine jer kelbeti enip qalǵan eken, Amanlıq onıń nege boldırǵanına tańlandı.

—Balam, elshiler kútá birlikli ketip baratır ma? — dedi Irısqul biy.

—Bári bir adamnıń balasınday, ata!

Toǵay arasınan patırlap shawıp kiyatırǵan bir top atlı olarǵa qosıldı. Olardıń aldındaǵı Bayqoshqar biy Irısqul biyge jaqınlap kelip:

— Mańǵıtlardan ósh aldıq, — dedi marapat penen.

Irısqul biy túsinbey, hayranlıqta kózleri alarıp, oǵan tiklendi.

—Umıtqanıńız ba, ullı qońırattıń xanı, — dedi Bayqoshar biy. Ǵayıp xannıń astırtın xabarı boyınsha, bas ahidnamaǵa Qońırat ruwınan siziń atıńız jazılıwına qarsı bolǵan ruwlardıń biri mańǵıtlar emes pe? Endi yabı awılına hújim qılamız, malların aydaymız. Maqul deseńiz basshılıq qılasız...

—Neshe ret aytaman, elshiler arasında bizden Saǵındıq bahadır barlıǵı jetkilikli!

Degen menen, bas ahidnamaǵa atı jazılmaǵanı ushın Irısqul biydiń ishinde de gúptikey joq emes edi, ishinen Murat shayxqa narazılaw da edi, anıq sebebin biliw maqsetinde Ǵayıp xanǵa barǵanında ol «asıqpa, soń aytaman» degen edi. Mine, basqa kishi biyler álle qashan esitken, hátte, ósh alıwı baslandı. Xan búgin bizge qosılmay Ubaydulla biylerdi ertip edi, ırastan da, Bayqoshqar haq shıǵar-a?...

Ol az ǵana oylanıp turdı da, hesh kimge heshteńe sóylemey, qamshısın bir kóterip, Ǵayıp xannıń izinen shaptı.

Ǵayıp xan kóp iytlerdiń ortasında, hár qaysısına náshe menen qarap tur edi, tasırlap shawıp kiyatırǵanlardı kóz astınan kórdi.

—Ha, Irısqul biy, quslarıńızdı qashırıp almadıńız ba?

—Siz benen birge awlaw paydalıraq kórinedi.

—Ha, túsinipsiz! — dep xan ǵarqıldap kúldi de, ıńırsıǵan, qańsılaǵan kóp iytleriniń ortasında, keń jazıqlıqqa qaray jol basladı. Bılayıraq shıǵıp, Irısqul biydi bir barmaǵı menen qasına shaqırıp aldı da, basqalarǵa esittirmey sıbırladı.

—Elshiler keterde, saǵan «asıqpa, soń aytaman» degenim esimde. Bil, bári yabılardıń ılaysańı. Awzına qan súrtetuǵın

162

kúshik emesseń, — dep birdep dawısın kóterdi, — Ǵarrı tóbetlerge qara, baslap baratır!

Onıń sońǵı sózlerin basqalar da esitse de, áńgimeniń tiyqarǵı mánisin bilmey, olardı «ańshı iytler jóninde sóylesip baratır» dep oyladı.

Xan izinen shaqırtıp alıp jáne itibar, bermegenine Amanlıq hayran bolsa da qaytıp kete almay ere berdi, biraq kewli álle qanday jamanlıqlardan gúmanlı. Sonda da hesh kim menen sırlasa almadı.

Kún batıwǵa xan, Qońırat biyleri úylerine qaytqısı kelse, ruqsat etetuǵının bildirdi.

Basqalarǵa námálim dártli ashıw menen Irısqul biydiń ishi ot bolıp, ruwlaslarına kelip qosıldı da tuwrı awılına jol basladı.

Irısqul biy ómirinde kóp qan tógispelerge aralasqanlıqtan qan túsles qızıl zatqa kózi tússe, dárriw qaymıǵıp ketetuǵın edi, al óz ruwında bir hayaldıń, ya qızdıń aqtı qızılǵa boyaǵanın kórse, jazalatar edi. Batar quyashtıń qanǵa súńgip baratırǵanday qızıl reńine iyek nusqadı:

menen kópshilikke ústemlikke tırısatuǵın basqa biyler awızların ashpay, jer menen jeksen bolıp qaldı. Hesh kim sóylesiwge sóz, dálillesiwge dálil tappadı.

Qaptaldan biydárek úsh atlı shıqtı.

Biydárek kisilerdiń kózinshe ózleriniń awız alalıǵın kórsetpew maqsetinde, olar shoqlanıstı.

Úshewdiń ishinen qızıl rápiyda betli, qara murtları eki eziwinde turǵan, awzı kemedey, kesesine ósken birewi qamshısınıń bawın shunatayına ildirip, Irısqul biyge sálem berip, qol alıstı. Ol basshısı bolsa kerek, qalǵan eki joldası da, onıń dawısına usatıp dawısların sozıp, sálem beristi hám ol kimniń qolınan alsa, tek solardıń qollarınan alıp shıqtı.

—Qońırattıń xanı, miymanbız, Abılqayır xannanbız. — dedi qızıl rápiyda bet.

—Júdá jaqsı. Qáne, birge kettik.

163

Awılǵa jetkennen keyin de Irısqul biy óz joldaslarınıń basın buzbastan tuwrı óz úyine ertti.

Bul jerde hámme awızbirshilik kórsetti. Irısqul biy tártip berip kimge iyek kóterip, qonaqlardı jaqsı kútiw ushın ne jumıs islewdi tapsırsa, sol, aytılǵan jumıstı bejeriwge tarqadı. Ishke Shamurat biy, Bayqoshqar biy, Alif Qarabay Qarabahadırlar kirdi. Irısqul biy hámmeden tómen, esik betke otırıp hal-jaǵday sorastı. Miymanlar úlken xan awılınan ekenin jáne ayttı. Awıl iyeleri bir-birine qarasa almaǵan menen hár kim ózinshe jıynaqlasıńqıradı.

Dástúr boyınsha qonaqlardan kelgen kúni jol bolsın soraw ayıp. Sol ushın ba, miymanlar menen awıl biyleri arasındagı gápler tereńlemedi. Awıldıń diyqanshılıǵı, mal-halı, hawa rayı haqqında kóbirek gáp boldı. Miymanlardan birewi sóylese, Abılqayır xannıń dańqın, qazaqtıń úsh júzi túwe, pútkil Xorezm, Rusiyat arasındaǵı abırayın kóbirek gáp qıldı. Irısqul biydi bárhama «Qońırattıń xanı» dep sóyledi.

Awıl biyleri tarqasıp, úy iyesiniń ózi qalıp, jatar tósek salınar gezde rápiyda bet eki shoqalaq murtın sıypalap qoyıp, qupıya gápin basladı:

—Qońırattıń xanı, bizden jol bolsın sorańız?

—Qonıńız, miymanlarım. Búgin jol bolsın soraw «endi kete berińiz», degen sóz.

—Biz sizdi solayınsha kústanı qılmaymız. Jaqın kewil beriskenler sınaspaydı. Ullı xanımızdıń tapsırması menen kelgenbiz. Jańaǵı jalpıldaq biylerińiz benen soń kelise berersiz, biz ketkenshe ústimizǵe shaqırmańız. Ullı xanımızdıń sizge, tánha sizge, ótinish-buyrıǵı bar. Qońırat ruwın húrmet etkeni ushın, sayalı shapanınıń bir shalǵayına sizdi de alıwdı qálep, rehim júregi soqtı.

—Olay bolsa, ayıpqa buyırmańız, qádirli miymanlarım.

Jolıńız bolsın!

Rápiyda bet eki eziwindegi eki shoqalaq murtlarıń «ornında tur ma» degendey uslap kórip gáp baslaydı eken. Ol eki qolın kóterip, eki eziwine aparıwdan-aq joldasları demlerin aqırınlatıp, jótelmesten, tamaqların qırınbastan otırıp qaldı.

— Biziń ullı xanımız sizdi atıshuwlı Qońırattıń xanı dep esaplaydı, — dedi miymanbası. — Siziń jábir-japalarıńızǵa

164

kóp oy jiberdi. Yabı ruwınıń sizge ústemlik etip, sizdi pájmúrdelik halǵa túsiriwine qayılshılıǵı joq. Muhammed payǵamber de jábirkesh jaǵındaman degen. Yabılardıń óshine-ósh, qasınaqas, xanımız sizdi ullı Qonırat eline xan etip tiklemekshi. Tańlanbańız. Tereńnen oylanǵan, ólshep pishilgen gáp bul. Qazaqtıń, ózbektiń qońırat ruwların da sizge jıynap berip, Qońırat elin joqtan bar etpekshi. Sonda yabılar da, keneges te, mańǵıt ta, jalayırlarıń da qońırat bolıp shıǵa keledi.

Irısqul biyge miymannıń ashıq minezliligi, gápti tuwrıdan sóylewi unadı. Sebebi, ol «hesh qanday astar qoymastan, óz xanınıń awzınan shıqqan sózdi sol turısında jetkerip otır» dep uqtı.

— Jaraysız, miymanlarım.

Rápiyda bet gápiniń qonǵanına shad, biraz úlkenlik tutıp, oń qaptalındaǵı pár kópshikke jambasladı, joldaslarına alma gezek kóz qıstı. Ortadaǵı tas shıra páseygen edi. Sonlıqtan, onıń kóz qıspayın Irısqul biy túwe, óz joldasları da ańǵarmadı.

dos-yaranlarına da ırza boladı. Olay bolsa. siz tınısh uyqılay beriń. Biz-ám uyqılaymız.

Irısqul biy ulı Tórequl menen bólek úyde jatar edi, onıń qattı uyqıda pırıldap atırǵanınıń ústine keldi Miymanlardıń gápinen ishi dútkeshke aylanǵan biy biyǵam ulınıń qurıldısın jek kórgeni sonshelli, «ilayım, usınnan turmaǵaysań» dedi sıbırlanıp. Ol qansha sharshap, qansha azaplar menen kelse de, ulın hesh ǵarǵamas edi, jolda jatqan ólikseden keyin kórmey, másili ayaǵı menen basına bir tepti. Tórequl sezbedi, basın sıypadı da, awnap jata berdi, Irısqul biy kórpege kirdi, lekin uyqılay almadı. Neshe álwan oylar, neshe álwan ǵalma-ǵallı kúnler, sırlı jumbaqlar kóz aldına elesledi. Dawıs shıǵarıp jılamadı, onnan basqanıń bári boldı basında.

Azanda tósek jıyıwǵa kelgen zayıbı «jıladıń ba» dedi.

Biy zayıbınıń aq shashınan sıypalap, «sorama, sóyleme» degen jumsaq isharat penen, miymanlarǵa sálemge kirdi. Uyqılamaǵanı attay anıq. Betawzı qalıqqan, kózleriniń eti qızarıp, qabaǵı

165

qatqan edi. Rápiyda bet bunı sezse de, sezbegenge salıp, júdá ábjillik penen kúlimsirey berip:

—Qońırattıń xanı, háreket eter kúnińizdi oylap shıqqan bolsańız, xanımızdı quwantamız, — dedi.

Irısqul biydiń túni menen uyqılamaǵanı, sheke tamırları shertilip, mańlay jıyrıqları júdá maydalanıp, saz qayırdıń jarıǵınday ayǵız-ayǵız bolıp ketti.

—Miymanım, men háreket etkende ne qılaman?

Miymanlardıń úshewi de kúldi. Mısqıllı kúldi. Biyiń bala sózin aytıp, kórmediklik kórsetkenine janları ráhátlenip kúldi.

— Yabılardıń Maman biyge kóp úmit artıp otırǵanınan xabarlı bolsańız kerek. Ol elińizge qaytıp keliwden qońırat ruwı nıpqırt boladı.

—Qızıq?! Qońırat xalqın tiklese, qaraqalpaq qayda ketedi?

—Sizge bári bir emes pe?

—Bári bir emes, qádirli miymanlarım.

—Ha, ha!! Biydi xan deseń ırısqısına tebedi. Oylanıńız. Yabılar menen jalayırlar bir jaq. Sizler bolsa mańǵıtlardı awzıńızǵa qarata almadıńız. Siziń ruwdıń erke jigitleri mańǵıtlılardıń jabın bógegen, wassalam! Soǵan Murat shayıq ashıwlanǵan bolıp, Ubaydulla biyge «sizlerdi qońıratlar da, Ǵayıp xan da shıdatpaydı, bul jerden kóshińler» dep pázne basqanın-ám bilmeysizler, qumgelleler!

—Joq, qádirli miymanım! Appaq asımdı iship, ázázúllik etpeńiz! Rápiyda bet qızbadı. Ǵarrı biydiń kútá shıdamsızlanıp, saqalı

qaltıldaǵanınan qáwiplendi, biraq ırq bermedi, baspalattı:

— Miymanǵa degen húrmetti joǵaltpańız, Qońırattıń xanı. Miyman sizge dáwlet bolıp kelip otır. Eger ullı xanımızdıń sayalı shalǵayı sum shayıqtıń tóbesine jabılǵanda ol, onıń aǵayin-tuwǵanları, sizlerdiń qolıńızǵa tayaq uslatıp mal baqtıradı, qatın-balańdı haqlatıp, jigit-jeleńińe jap qazdıradı.

— Shayıqımız solay dese, biz qayılmız, miymanım. Oń qoldıń buyrıǵın shep qol islese, bas niyet etken jaqqa ayaq júrse, ayıp emes.

Ho! Qońırattıń xanı, júdá tereńlep kettińiz! Tereńdegi dawıs ólpeń shıǵatuǵının bilmeysiz be?

166

Irısqul biy nursız kózlerin bir awdarıp miymanların shaynap taslaǵısı kelgendey bir qaradı. Sóylemedi. Miymanlar da sóylemedi.

Qara úydiń ishin tınıshlıq iyeledi. Tas chayniklerdiń qaqpaqları ashıq, keselerge quyılǵan chay tınıp qaldı. Eki tárep teke tirespesine tústi. Olar úshew, úy iyesi jalǵız. Usı gezde biylerdiń birewi kirip kelse, kózlerine tutılǵan perde ashılıp, dúnya jarq etetuǵınday, esik betke qaradı, xızmetkerlerdiń birewi kirse, áketer hám túsiner degen oy menen tolı chaynigin ishpesten, keyin ısırdı. Úy iyesi ushın bul háreketler júdá naqolay edi, lekin islendi. Miymanlardıń ar-sarı shıqtı.

—Ǵarrı tóbet, payda-zıyandı biliwden qalǵan kórinesiz?

—Qádirli miymanlarım, óz úyimde ne deseńiz shıdayman.

—Shıdatamız! — dep miymanbası ashıwlı tikeydi. Joldasları da órre-órre turdı. Irısqul biy ashıwlanbadı. Miymandoslıq keypin buzbay, jayparaxat, qádimgi qıymılı menen túrgeldi. Ishi janǵanına qaramay, eki eziwinde kúlki payda etiwge urınıp, ashıwlanǵan túr bildirmey, xızmetkerlerin shaqırıp, miymanlardı atlandırdı.

Iziniń ne menen pitetuǵının miymanlar da aytpadı, úy iyesi soramadı. Tek ajırastı. Hár kim óz qıyalı menen ajırastı.

Hesh kimge sır bermey miymanları ketkenshe kewilli keyip saqlaǵan biy úyine kirip, súre jıǵıldı, dústómenine kópshikke jıǵıldı. Onıń shırayınan, sóylegendegi dawısınan qanday jaǵdayda júrgenin aqıllı zayıbı Aysholpan ana sezer edi, ústine kirdi, qádimgi jas kúnindegisine salıp bas ushında bir dizelep ǵana otırdı, uypa-juypa aq shashlarınan sıypap, táselle berdi:

—Eliń barda nege búyteseń, begim?

Tań azanda awıl biyleri qayta jıynalıp keldi.

Irısqul biydiń miyi meń-zeń, qulaǵı gúw-gúw etip, ele ózine kelmey

satajaqsız, — dedi Alif Qarabay Qara bahadır.

167

Irısqul biydiń aytar sózi eki kózinen jas bolıp aǵıp, quwarǵan qansız júzin teń bólip, saqalınıń ushınan kókiregine tamshıladı. Biyler tıǵıldı. Qara úydiń shańıraǵınan giddaman tas túsip, hámme jaq quwsırılǵanday, úydiń hawası taraydı, demler qısıldı, otırıs dawam etti...

* * *

Ǵayıp xan Amanlıqtı kóp kúnge shekem qaytarmadı, soǵan qaramastan oǵan heshteńe aytpadı da, soramadı da.

Aqırında, xan sharshap, Jańakentke bet alǵanda, onıń atqosshılarınıń arasında Amanlıqtıń júrgenin kórip hayran boldı.

— Hey, sen, jansız, ne qılıp júrseń?

Xannıń izine ergenler de, Amanlıqtıń ózi de oǵan heshteńe dey almadı.

— Joǵal! — dedi xan ayaǵın jılan shaqqanday.

Jaqında túsirgen kelinshegi, qarındasın kórgenshe, elshilerdiń jaqsı jetkenin Murat shayıqqa jetkergenshe asıǵıp kiyatırǵanda jolınan irkilgenine janı tózbey júrgen Amanlıq únsiz qara ǵunanınıń basın burdı.

Jolda ol jáne bir kútilmegen hádiysege gezlesti.

Jańakenttiń qublasındaǵı qalıń jıńǵıllıqlar arasınan uzın-shubay kósh baratır. Ol hayran bolıp toqtadı: Sawda kárwanına usamaydı. Aldında eki nar bar, onnan sońǵı atlarga, ógizlerge, esheklerge júkler artılǵan. Aralarında sıyırlar, baspaqlar, qoylar kórinedi. Adamlardıń birazı úlkenirek balaların ertip, kishkentayların arqalap baratır.

Amanlıqtıń júregi suwladı: «jáne posqınshılıq baslanǵan ba?» Art jaǵınan shawıp kiyatırǵan atlı Murat shayıq:

—Áy, Amanlıq! — dedi onıń tusınan ótip baratırıp. — Keshikkenge seni de birge ketken eken dep edim. Joldan adastıń ba? Izime jet, shaymiy!

Amanlıq asıǵıs Murat shayıqtıń izinen atın qamshılawı menen, ol kóshtiń aldına jetip, júrisin páseńletkende ǵana, tillesiwge múmkinshilik alsa da, alısıraq turdı.

Kósh baslap baratırǵan Ubaydulla biy eken.

—Ázizim Ubaydulla biy, — dedi Murat shayıq mańlayınıń terin aq jipek shapanınıń peshi menen sıpırıp. — Toqtatsań-o kóshińdi!

168

—Qádirli shayqımız, sizge ókpem joq, — dedi Ubaydulla biy saqalın sıypap, biraq sarsıqlı ún menen. — Bárimizdiń túbimiz bir qaraqalpaqpız. Shının aytsam, bıyılǵı báhárdin, baslanıwında jaqsı edi. Kózikti. Qońıratlar Ǵayıp xannıń qarmaǵına iliydi.

—Qanday qarmaq, ázizim! Kóshińdi qaytar, sonnan soń sóyleseyik!

—Ótinbeń, sózińiz sınadı, shayqımız. Qońıratlar saǵada bolǵanı ushın jabımızdı bir neshe ret bayladı. Olarǵa, qalay jaraq kóteremiz? Tuwısqanlar menen jawlasqansha tınısh kóshken maqul. Endi Xorezm jaqtaǵı mańǵıtlarǵa qosılamız.

—Tómengi qaraqalpaqlar dep at keshirgen shańaraǵımızdıń sanı jáne azayadı eken dá, ázizim.

—Solay, shayqımız. Házirgi xanımız jumbaq. Jumbaqtı durıs sheshiwge bársheniń aqılı jetpes eken.

Murat shayıq eki alaqanın aspanǵa tutıp nalındı:

—Biziń basımızǵa qudaydıń bálamatı kóp eken dá!! Ázizim Ubaydulla, el jáne bólsheklenbesin! Biziń awıl menen aralasıp qońıslasıńlar, egis jer bereyik, suw bereyik.

—Joq, shayqım, Qońıratlardı yabılar menen qayta jawlastıra almayman!

—Ótinemen ázizim!

—Ótinbeńiz, shayqım, irkilmeymiz!

—Mamanlardı kútiw kerek edi...

—Kewlimde kir joq, shayqımız. Elshilerdi orıs patshasına jiberip bolǵan soń Dáwletbay biy ekewimiz kóp qazaq biyleri menen sóylesken edik. Olar da bizler menen birge iyin tiresiwdi qáleydi eken. Qálegeni emes pe, saltanatımızǵa qansha jerden miyman jıynaldı. Súyek berip súyek alısıw qanday jaqsı. Ayǵara biydiń qızın elge kelin qılıp, kóp qazaqtı elge márgiya menen tarttıq. Bul qudamdallıq Mamannıń aqılı ma, siziń aqılıńız ba, ya Amanlıq jetimdiki me? Bári bir, jaqsı boldı. Sedet kerey degeni keterinde maǵan, awılıńnıń jigitlerin jiber, qız mingestirip jiberemen, qudamdallasayıq dep ketti. Wáde berdim. Dáwletbay biy tabın ruwı menen qız alısıp, qız berisiwge kelisti. Sonnan soń, bıyıl báhár de jaqsı, jaqsılap egis egeyik, izinen qudamdallıqtı kóbeytemiz desken edik. Iláj qansha? Bendeniń emes, qudaydıń qálegeni bolar eken. Biz sorlı, qalpaǵınday baxtı da qara halıqpız.

169

Ubaydulla biy endi onsha irkile bergisi kelmey atınıń jılawın qaqtı. At alǵa qaray ásten adımladı, izinen kósh jılıstı.

Murat shayıqtıń júzi qara tútindey bolıp, qansha jalınsa da irke almaytuǵınına kózi jetti, sonda da qalmadı:

—Ázizim, aǵash shaqasınan ǵoy qurtıla bermeydi, lekin túbi lárzem alsa jaman!

—Shayqım, — dedi Ubaydulla biy júrip baratırıp. — Meniń Orınbay ismli jalǵız ulım bar, ǵarǵay kórmeń, shayqım! Ózim kórgen azap-aqıretti, eldegi alawızlıqtı oǵan kórsetkim kelmeydi.

—Men sizler ushın Ǵayıp xanǵa barayın.

—Xansız kim jánjellesedi, deysiz shayqımız? Hálek bolmań, hesh kim menen jawlaspań. Eger Mamanlar orıs patshasınan jaqsılıq ákelse, el dúziwlenedi, sonnan soń qaytıp kóship keliwge arsınbaymız. Soǵan shekem jalǵız ulım tınıshlıqta óssin!

Murat shayıq endi oǵan dálil aytpadı.

Olardıń bul sóylesigine, Murat shayıqtıń qamsıǵıwına Amanlıqtıń tula bedeni titirep, hásiretli Murat shayıqtıń kóleńkesindey ere beriwge de tartınıp, bir túp eski torańǵıldıń, tasasına tıǵıldı.

Ishine ayralıq otı tolǵan Murat shayıq Ubaydulla biydiń kóshiniń izinen biraz erip, onı irke almaslıǵın bilgen soń atınıń jılawın tarttı da, basınan aq sállesin alıp betine bastı.

Mamanlardı uzatıp kewli tasıp qaytqan Amanlıqtıń júregi ústiústine, qattı-qattı soqtı da ómir jolınıń shegine jetkendey, qıyalındaǵı aydınlıq muzǵa aynalıp, Murat shayıqqa qaytıp kórinbewge tırıstı.

3

Ońına aylanatuǵın iske hámme járdem etiwge asıǵadı.

Adamlardıń jaqsı niyetine tábiyat ta járdem etkisi kelgendey, hawa rayı kúnnen kúnge jaqsılanıp baratır. Aspanda quyash jarqırap, orıs patshalıǵınıń keń jerleri olardı jazǵa qaray kiyinip atırǵan kók lipasları menen uzatıp, báhárde jarıq dúnya kórgen hár ósimlik, ǵarrı aǵashlarda payda bolǵan hár bir jas shaqa, hár bir kók japıraq, qaraqalpaq elshilerin

170