Maman biy apsanasi Tolepbergen Qayipbergenov

mırjım-tırjım betin sızıp, bas shayqap qoydı, terlep-tepship kúledi. Qıyalına, kúlkisi — mınaw meńirew qaralı diywaldıń sútini sıyaqlı. Almagúl kóz jasqa kúlkiden sútin barlıǵın bilmedi. Qatınektiń demin jutıp shıqılıqlap turǵanın da kórmedi. Jılay berdi. Qara shashların jayıp, eki betin tırnap jıladı, túrgeliwge shaması kelmey, basın pár dastıqqa qaytaqayta kóterip-taslap jıladı, mushı menen mańlayına urıp-urıp jıladı, usı kúnge tap qılǵan Buxara sawdagerine nálet aytıp jıladı. Qudaydıń atın aytıp, nalınıp jıladı, nashar bolıp jaratılǵanına jıladı, bárine jıladı, tınbay jıladı...

Qatınek suwpı keyin básip, asxanaǵa kire sala, tayın tawıq sorpadan sarı ala aǵash zerenge quyıp ákeldi.

—Xanımsha, sorpa ishińiz, jazılasız. Ele solıǵı basılmaǵan qız:

—Áket, ket! — dep baqırdı. Qatınek suwpı zerendi bas ushına

qoydı:

—Meyli, uyalsań jalǵız otırıp ishe ǵoy.

Almagúl zerendi bir shetinen uslap, shıǵıp baratırǵan qatınektiń izinen shıńǵıttı. Zeren qapıǵa bılsh etti. Qatınek suwpı uzın bóz kóyleginiń etegin aynaldırıp kóterip, ǵırra izine aynaldı.

—Óybey, óybey! Xan esitpegey, adam esitpegey. Seni ayayın, tilime ǵana baspayın!... — Qatınek suwpı usılayınsha shinkshińk sóylenip, gúbirlenip qaq bólingen zerenniń sınıqların jıynap etegine saldı. Palasqa ele sińbey gilkildep atırǵan sorpanı kórip dústómenine jattı:

—Óybey, xanımsha, sen qurıdıń... — dep tili menen palastı bir jaladı... — men qurıdım, — dep taǵı jaladı. — Ekewimiz de qurıdıq, kel sen de jala... — dep eńbeklep júrip, sorpa shashıraǵan jer bolsa bárin jalap shıqtı. Almagúl oǵan qaramadı, qarasa, tońqayıp palas jalaǵan qatınektiń háreketlerine kúler me edi, álle-qáyter edi. Qatınek pıshıqtay sekirip hámme jerdi mintazday etip, sorpa kóbirek sińgen jerlerin erinbey sorıdı.

—Áne, xanǵa óziń de aytpa...

Qız onıń sózlerin esitpedi. Tek eki kózine kúshi jetip, úsh kún tamaq ishpedi. Biraq, bul ójetlik uzaqqa sozılmadı. Qatınek suwpı gijińgijiń miyin aylandırdı.

— Kúl, quwan, xanımsha, xanǵa birinshi mártebe etegin ashtırǵan qızǵa dozaq otı haram.

291

Ol hár kúni hákkedey shıqılıqlap kelip, usı gápin mıń qaytalaǵan shıǵar. Qız inandı ma, az ǵana kewlin basıp tınıshlandı. Tamaq ishti.

Hápteden soń baǵqa shıǵarıldı. Jaqtı dúnyaǵa jańa shıqqanday endi bir keń nápes aldı. Kúnde bir aǵashtıń sayasında otırıp ján-jaqqa kóz jiberip, tıń tıńlaydı. Bazda xan sarayındaǵılar ólip qalǵanday tım-tırıs, bazda iyttiń ketegindey ulı-shuw. Túsinbeydi. Onıń sırtınan baqlap júrgen qatınek suwpı aspannan túskendey qápelimde payda bolıp, gápke aylandırdı:

— Búgin shawqım joǵına hayranbısań? Hayran bola ǵoy, xan joq. Xan joqta usınday ǵana ǵawırlı boladı...

Kókiregine payda bolǵan jumbaqlardı tez túsinip juwap bere bergeni ushın ba, qatınek suwpıǵa úyrenisti, biraq, hesh sóylemeydi. Ishqıstalıq azdırdı. Sabaǵınan úzilgen gúldey solıy basladı.

Káywanı kanizlerdiń biri sırtınan baqlap júrgen edi, suwpınıń alısta júrgenin bilip qasına keldi. Tájiriybesiz náresteniń zapıranday shırayın kórip tez-tez aqıllandırdı.

— Oy, sorlı sińlim, búytip oylanıp, búytip azıp, hálekseń. Men bul xannıń ákesiniń waqtında kelgenmen. Qatınnıń zarın quday esitkende, bul sarayǵa jasıl túsirer edi. Onnan da, házligińe qash ta júre ber. Sulıw ekenseń, xanǵa qádirliseń. Etińniń qızǵını barda xannıń oyaq-buyaǵına shıǵıp, ózińniń kele bolıwıńdı gózle. Óytpeseń ne ilaj? Quday ázelden táǵdirińdi usılay jaratqan. Deneńniń qızǵını qashsa, bul kúnlerge de zar bolasań.

Bul keńes jas, bos júrektiń jáne de qatayıwına járdem etti,

aldına jıǵılıp, jadırawǵa tırısıp, aq gúl ǵumshasınday tislerin

túrilip, «Maydabiyke, keypiń jaqsı ma?» dep keledi. Almagúl áwelgi kúngisin umıtıp, Maydabiyke, basqa kanizektiń atı shıǵar dep pámledi. Xannıń kewilli gezinde «Xanımız, men

292

Maydabiyke emespen, Almagúlmen» dedi. Xan selk-selk kúldi: «Sen Maydabiykeseń. Qaraqalpaqlar jasaǵan jerlerde alma gúli bolmaydı demedim be? Umıtqanıń — xalqıńa húrmetiń, umıtpasań, óz xalqıńdı masqara qılǵanıń».

Xannıń eń birinshi talabı kele sala basına eki kópshik qoyıp, pár tósekte shalqasına jatadı da, arıstay uzın ayaqların Almagúlge qaray sozadı. Bul «ayaǵımdı qıs» degeni. Almagúlde erk joq. Iri júnles baltırlardı alma gezek kóterip uwqalaydı. Xanǵa bul jaǵadı. Soń on eki múshesiniń hámmesin uwqalawdı buyıradı. Balıqtay jas náresteniń hálsiz barmaqları oǵan qanday ház beretuǵını námálim, biraq, onıń aldında misli óliktey jatıp, pıshıqtay «pır-pır» uyqılaydı. Oyansa, onıń kelte ǵana burımlarınan ózine tartıp, «qoysańız da, rehim etińiz de...» degenine qaramay, dastıqqa jıǵadı.

Kem-kem xannıń qızıǵıwshılıǵı kemidi, keliwdi siyrekletti. Ástenásten kónligip kiyatırǵan qızdı, bul tańlandırdı. «Ne bolǵanı eken?»

Baǵqa shıqqanında ótken sapardaǵı káywanı kanizdi kórdi. Hal-jaǵday sorastı. Qız ırasın ayttı.

—Olay bolsa jáne bir biyshara ákelingen, — dedi kaniz.

—Endi meni ne qıladı?

—Jaqsı kóre me ele? Sharıq bergen joq pa?

—Kelgeni — jaqsı kórgeni shıǵar, sharıq bergen joq.

—Olay bolsa ǵamıńdı je, sińlim, men ákesinen aldanǵanman. Bul da ákesine tartqan. Nege aldandıń de. Meni birewge sarqıt dep berejaq edi, balalıq etip, «barmayman, sizdi kórip júremen» dermen be. «Meyli», dep qaldırdı. Iqlasıma kóre, sonnan bir ayda bir kórinse bolmay ma, basımdı tırnay-tırnay qala berdim. Kórgenim-bilgenim paxta, sharıq bolıp qaldı. Eger bul xannıń kewline jaqsılıq kirip, «seni birewge beremen» dese,

«óziń bil» de. Xannıń qatını bolıp ish qıstalıqta júrgennen, bir jalańash payıńa tiyse, malxanada jatqanıń abzal, sińlim.

Kanizek durısın ayttı ma, ya kúndeslik etip jamanlıq qılmaqshı ma?

—Xanımız, men sizdi siyrek kórsem saǵınaman. Xan, dawısı qarlıqqan iyttey, lars-lars kúldi.

—Erkek saǵınsań birewge bereyin.

293

Almagúl kanizektiń keńesin esledi, biraq «yaqshı» dep te, «joq» dep te aytalmadı.

— Sen bir júni jatıq, jıllı pıshıq ediń, ara-tura qoynıma alıp turarman. Sol ushın rehim etemen, — dep xan onı burınǵısınsha sheshindirip denesin uwqalattı. — Ya ketkiń kele me? Onda biziń bir at seyis bar. Seniń menen bir uyalas qannan, qaraqalpaq. Soǵan bereyin be?

Qızdıń ishinde álle qanday úmit ushqını jılt etkendey boldı.

— Xanımız, «pısh» deseńiz de, dánxanaǵa quwsańız da ózińiz biliń. Xan basqa súygiliklerinen bunday sóz esitpegeni ushın ba, ya

burınnan esitilip júrse de, aqıllı, názik qızdı kózi qıymaǵanınan ba, jáne dastıqqa jıǵıp:

— Házirshe bola bereseń, — dedi.

Almagúldiń ishin jılıtqan ıssı lepke suwıq suw búrkilip, tek sıńsıdı.

Sol kúni ketkeninen xan qaytıp aynalmadı. Bir ay da eki ay da ótti. Qızdı zerikti dep oylaǵan qatınek suwpı:

—Kúlip júr, xanımsha, xan el jawlawǵa ketti, — dedi. «El jawlawǵa» dep qız ishinen gúrsindi:

—Eli az ba?

Qatınek suwpı «oy, ladan xanımsha, oy, ladan xanımsha» dep shińk-shińk sóylenip, aldına dumalanıp oynadı. Tóbesinen asırılıp tońqalaq astı. Bóz ıshtanınıń balaǵın túrip, bas jibi sheshilgen buzawday, jaydıń ishinde juwırıp oynadı. Almagúl buǵan túsinbedi, biraq, ishek-silesi qatıp kúldi. Onıń birinshi kúliwi edi. Sol ushın ba, endi qatınek suwpı kirgende, burınǵıday jorǵalap kelmeydi, basınan tońqalaq asıp, samal aydaǵan qańbaqtay dumalanıp kiredi, hár saparı bir hóner menen kiretuǵın boldı. Bazda tusawlı eshektey sekirip kiredi, bazda bir ayaǵın moynına asınıp hákke bolıp keledi. Qullası, Almagúldi kúldiriwge urınadı. Bara-bara bul kórinisler qızda kúlki tuwdırmay qaldı. Awlaǵında, xan aytqan at seyis qaraqalpaqtı izlep kóriwdi oyladı, tanıs kanizekten sorap kórip edi, ol onday seyis haqqında esitpepti.

—Men de ózińdey bir qazıqtı aylanǵan tusawlı baytalman,

—dedi ol.

294

Almagúldiń ishi-bawırın órteytuǵın úlken hádiyse baslandı. Bul tuwısqan ájaǵası menen jeńgesiniń kóz aldınan ketpewi. Áwelgi kúnleri olardı kóp oylap, kóp jılar edi, túsine ense, aqshamı menen zarlanıp, azanda qabaǵı isip shıǵadı. Jekke bastıń qayǵısı bazda-bazda olardı umıttıradı da, biraq, xansız erkin kúnler Amanlıq penen Aqbiydaydı hár deminde kóz aldınan shıǵarmadı. Qapı ashılıp ketse, ájaǵası kirip kiyatırǵanday, esikke jalt burılsa úyrenshikli qatınek suwpınıń jımıńlap turısı.. Júregine chay tartqanday murnın jıyırdı.

Kelgeli neshe kún, neshe báhár kórdi, esaptan jańılıstı. Gúlge malınǵan alma aǵashına súyenip otırıp zarlı ıńıldadı:

«Tozańlı kósheńe kóz jasım serpip, Qara shashım sipseń qılay, ájaǵa. Haslı nashar demey izleseń meni, Qas jawıńa qalqan bolay, ájaǵa...

Baǵdı mákanlaǵan barlıq qus áwladı qızdıń aynalasına ushıp kelip, zarlı únge qosılıp óz tilinde «ájaǵa» dep sayradı. Búlbil menen jarısa sarı shımshıqlar, qarlıǵashlar sayradı. Zar epkinine, alma gúlleri ushıp túsip jattı. Qarsı aldındaǵı shaqaǵa qonǵan álle qanday bir shımshıq, onıń dıqqatın bólip, ornınan tikeytti. Bunday shımshıqlar Túrkstanda tek báhárde ǵana payda bolar edi. Xan baǵında bunday shımshıqtı ele kórmegenlikten, tańlandı. Qaydan kelgen shımshıq? Shaqadan shaqaǵa ushıp-qonıp júripti. Tap usı ǵana sarı shımshıqtıń yabı awılınıń qublasındaǵı jetim emenge qonaqlap, shaqalardan shaqalarǵa tap házirgidey sekirip júrgenin talay mártebe kórgen. Uslamaqshı boldı, sarı shımshıq pırr etip ushıp ushqı shaqaǵa qondı.

Usınday ayralıqta qustıń qanatına sálemnama jazıp jibergenler haqqında erteklerden esitkeni bar edi. Túrkstannan sálemnama ákeldi me eken dep dámelendi. Shımshıq haqıyqatında dámelendirdi. Ózinshe «shıqshıq» sayradı.

— Túsinbeymen, janım, jaqın kelip sayra, — dedi Almagúl jalbarınıp. Sarı shımshıq onı túsingendey shaqalardan shaqalarǵa atlap, tómen

túse basladı. Qız eki qolın kóksine qoyıp egitile jalbarınıp:

295

— Mennen Túrkstan eline sálemnama jetker, janım ájaǵama, kisheme sálem de. Shayqımızǵa sálem de. Ájaǵamnıń arqa súyeri Maman biyge sálem de...

Sarı shımshıq álle nárseden úrkip, pırr etip ushıp ketti. Almagúldiń ele aytajaqları kóp edi, jáne keletuǵın shıǵar dep kútti. Sarı shımshıq qaytıp oralmadı, ushqan jaǵına qarap kúte-kúte kózleri taldı. Moyın omırtqası sal bolıp, ornınan ásten ǵana tikeydi. Diywal-háremniń ústinen sarı asqabaqtay sarı qurash kórindi. Onıń janlı adam basında ekenin yamasa aǵashqa kiydirilgen qaraqshı ekenin ańlamay qız qarap qaldı.

—Xanımsha, dawısıńnan bildim, qaraqalpaqsań ǵoy, — dedi qurash astınan adam dawısı. Qız basqa birewdiń kórip qoyıwınan qorqıp ján-jaǵına bir qarap aldı da:

—Siz kimsiz? — dedi.

—Men de qaraqalpaqpan.

—Qárińiz-she?

—Xannıń at seyisimen.

—Tolıq nege kórinbeysiz?

—Men seni jarıqtan kórip turman. Jassań. Sulıwsań.

Kórgiń kelse jaqınla, boyım jetpeydi.

Almagúl jáne ján-jaǵına qaranıp, qurashqa jaqınladı. Kózleri kúldey nursız, betiniń alması asqabaqtıń pálegindey tırjıyǵan, saqalı, murtı aq jaǵal seyisti shalalaw kórdi. Ǵarrı seyistiń irkilip sóylespey, nege qaymıǵıp baratırǵanına hayran bolıp artına burılsa, qatınek suwpı kiyatır eken.

— Xanımsha, bolar endi, búgin xan keledi, — dedi de, ol qolınan súyrep áketti.

Almagúldiń kewlinde quwanısh payda bolǵan sıyaqlandı. Neden? Ózi de túsinbeydi. Bálkim, óz eliniń sarı shımshıǵın kórip, onnan sálemnama jibergeni ushın shıǵar, bálkim, ǵarrı seyisti kórgeni ushın shıǵar, bálkim, «xan keledi» degen xabardan shıǵar. Degen menen, quwanısh...

21

«...Bir dáryanı jaǵalap qonǵan eki el bir tonnıń eki jaǵası. Teń qawsırılıp, teń ilinbese, onday ton qızǵınsız. Qızǵınsız ton paydasız. Bir dáryadan suw ishkenlerdiń, bir tabaqtan as ishken bir atanıń ullarınday, bir-birine mehriybanlıqtan basqa sumlıǵı bolmawı tiyis...»

296

Qazaqtıń ataqlı biyleri menen qaraqalpaq biyleriniń arasındaǵı jıllı-jıllı áńgime usı taqlette boldı. Biriniń barımına biri barıp, awızbirlikli tarqastı.

Olardı Amanlıqtikine túsiriwdiń sırı — sebep penen Ayǵara biyge kúyew balasınıń irgesin kórsetiw edi. Súyikli biyler bul kelisinde aday ruwınıń da bir aq kewil biyin ertip shıǵıptı. Qazaq baylarına, biylerine tán minezde bopsa etip, alıstan badabat salmay-aq keldi, qonaq iyeleriniń barıjoǵın minlemey jaydarı qayttı. Qaraqalpaq biyleriniń nóker tayarlaw jónindegi pikirlerine júdá ǵana doslıq pikir qosıstı.

biyi de qalıspadı. Jup-juptan jılqı beretuǵın bolıp ketti. Usı kúnnen baslap hámmege tártip berildi.

— Abaylı bolıńlar, atı qazaq bolsa jaw emes! Tabın, Kerey, Aday awılları tamanda jılaǵan bala kórseń, kóz jasın tiliń menen jalap keptir, móńiregen malın kórseń, ot aparıp salıwǵa erinbe.

Bunıń menen áwelgi tártip bosańlaspadı, baslaǵan kásiplerin toqtatpadı. Top-top bolıp elden bir neshe kúnlik alıslarǵa ketip burınǵısınsha jolawshı taladı. At jıynadı, kúsh jıynadı, nárenjanları ótken-ketkenge qol jayıp, kewip ketken nan jıynadı, qullası, eli ushın, ózleri ushıp artıq-aspay ómir jıynadı.

Kún-kúnnen kúsh kóbeydi. Otızlaǵan at jıynaldı. Endi bir óńkey jigitler saylanıp atqa mindirildi. Mamannıń óz basshılıǵında ata bilmes alıslarǵa shabıwıl jasalıp turıldı... Olar, mine, náwbettegi shabıwıldan qayttı. Keń dalada dumanduman shań uytqıtıp, eki saltań at jetelep, bes-altı qaramal aydap, onlaǵanı aldılarına qoy óńgerip kewilli qaytıp kiyatır.

Asıǵıp kiyatır.

Kóz ushında qos atlı kórindi.

—Olja! — dep baqırdı biri. Maman alaqanın mańlayına tutıp sıǵalandı.

—Kózińiz ildi me? Atlarınıń júgi bar. Qashalmaydı. Amanlıq biy, shap!

Saltań kiyatırǵan Amanlıq penen úsh atlı bólinip shıqtı. Mamanlar tobın buzbay alǵa qaray júre berdi. Namálim qos atlı tamannan mıltıq dawısı gúrp etti. Keń dalanıń ústi gúńirenip

297

ketti. Maman gilt toqtap, Amanlıqqa ergen úsh jigittiń biri atı menen omaqazan atıp jıǵılǵanın kórdi.

— Basıń! — dedi jigitlerine. Jigitler óńgergen qoyların jerge atıp-atıp urıp, mıltıq atqan qos atlıǵa gúw hújimge ótti. Oq jeter jerde júrislerin bosańlatıp, qazan oshaqtay qawsırıla, taba tuttı. Janlar qıl ústinde, hámmeniń qádigi kúsheydi, mıltıq awzı qalay, kimge qaratılǵanına hámme teń qarap, sıǵalanıp kiyatır. Bir mıltıqtıń awzı Mamannıń ókpe tusına qaratılǵan. Ol albıramay eki qolın sermep «alǵa» dep baslap baratır. Jolawshılardıń ekewi de teń atıwǵa qolaylasıp, mıltıqların dál gózlep turıptı. Jaqınlatıp atajaq. Bir waqıtta birewi tislene badabat saldı:

— Toqtańlar! Kim endi bir atlasa óledi!

Qaraqalpaqsha aralasqan orıssha dawıstı Maman shalalaw esitti. Soradı:

—Borodin aǵamısań?

—Maman?!!

—Jigitler, attan túsińler! — dep Maman atınan ǵarǵıp túsip, Kuzma Borodinge qaray juwırdı. Qushaqlastı. Kútilmegen ájayıp ushırasıw boldı. Qopa saqallı Kuzma Borodin Mamannıń keń jawırnına dúrs-dúrs urıp tur.

—Jigit bolǵansań, súyegiń qatqan, qasqır! Haqıyqattan da, qasqır deppen, jol bolsın?

—Túlki quwıp júrmiz, Borodin aǵa.

—Jaraydı, jaraydı. Óytpeseń, túlkiniń quyrıǵı uzın, jetkermeydi, — dep, atı menen omaqazan atıp jıǵılǵan jerinde jata-jata ústiniń shańıp qaǵıp kiyatırǵan jigitke burılıp kúle shıraylandı. — Sum eken. Jawın tınǵan soń turıp kiyatır. Men tek atın attım.

Jigitler kúlisti.

—Qáne, Maman biy, awılıńa basla. Biziń at sharshaǵan, júgin jeńilletseńiz jaqsı bolar edi.

Maman attan jıǵılǵan jigitke óli atınıń er-turmanın jaydaqtıń birewine salıwdı buyırıp, ózi Kuzma Borodinniń atınıń júgin túsirmekshi boldı. Qozǵalta almadı. Kuzma Borodin kúldi.

—Awır ma?

—Ne ózi, aǵa?

—Sizlerge sıylıq.

298

Eki kiyizge orap artılǵan bul júk — mıltıq, oq dári edi. Kólemine, salmaǵına qarap Maman shamalap bildi.

—Haqısınan binay ómirde qutıla alarmız ba eken?

—Qalıs. Baspúkil. Kóz jaslardıń tógiliwine sebepker bolsa da, sizler ushın ákeldim. Elińiz búlindi, postı dep esittim, inim.

Maman quwanǵanınan Kuzma Borodiniiń ayaǵına jıǵılıp etiginen súymekshi edi, ol Mamannıń jelkesinen uslap tikeytti:

—Qoy, jaramaslıq etpe, inim. Tabanımdı súydireyin degen niyetim joq, doslıq kewlimdi bildiriwge ákeldim. Mıltıqlardı jigitlerińe úlestir.

Jigitlerdiń kópshiligi mıltıq dawısın esitse de, uslap kórmegen. Bar mıltıqqa talasıp, qolı jetkenler áwele mańlayına tiygizdi, soń, birden mártlik kórsetkisi kelgendey aspandı gózlesip kóristi.

—Maman, — dep Kuzma Borodin qasındaǵı joldasın iyek nusqadı.

—Tanısıńlar, meniń ulım Vladimir. Temirshi usta!

—Assalamaleykum! Dál óziń, Borodin aǵa!

Vladimirdiń appaq tisleri jıltırap, qızǵısh júzi quyashtay kúlimlep, Mamanǵa qolın sozdı. Maman izine ergen jigitleriniń arasında tek óz alaqanınıń úlkenlewine ishinen maqtanısh tutatuǵın edi, Vladimir menen qol qısısqanda, ishki maqtanısh birden-aq ózgerip, onıń menen kókirek tiresip qattı qushaqlastı.

Mamannıń joldasları — basshısınıń háreketin tákirarlap Vladimir menen birim-birim qushaqlastı.

Endi Maman háreketin shaqqanlastırıp, jolda sharshaǵan Borodinlerdi qula dúzde irkip telezite bermew ushın bes jigitine olja mallardı aydap izden kele beriwdi eskertti de, tikke awılǵa jol basladı.

Kuzma Borodindi eldiń sońǵı jańalıqları qızıqsındırıp Mamanǵa joljónekey sorawlar berdi.

Maman, tap óz ákesine shaǵınǵanday egitilip, ózi Peterburgqa xalqı atınan ketkende, eliniń qalay tarqap, qaylarǵa posqanın, urıs baslar aldında Abılqayır xannıń sumlıq penen eń áwele Qońırattıń ataqlı biyi Irısqul biydi bende qılıp urlatqanın, naǵız ǵajja-ǵaj urıs gezinde biraz biylerdi biydárek bende qılıp áketkenin, házir olardıń qayerde, qanday halatta ekenin bilmeytuǵının, talay sapar túnlerde shabıwılǵa

299

barıp bendelerdi izlegen menen, ustaǵanlı juwmaq shıǵara almaǵanın sóylep, qamsıǵıp kiyatır.

Kuzma Borodin Mamandı bólmey tıńlap, eliniń, óziniń basınan keshirgen awır músiybetleri ushın ayasa da, awır ótmishti eslep óziniń dińkesin qurta bermewin eskertti. Izine ergen jigitlerdi aynımas mártlikke shınıqtırıw ushın olarǵa ótmishti emes, keleshekti áńgime qılıwdı, eline, ózlerine tek jaqsılıq keltiriwdiń jolların aytıwdı árman etiwge úyretiwdi másláhát etti.

Onıń Sankt-Peterburgqa barıp patsha menen, kancler Bestyujev penen áńgimeleskenlerin maqulladı. Usı waqıtqa deyin Peterburgtan járdem jetpey atırǵanınıń sebebi túrkler menen urıstıń bel úzdi qılıp turǵanınan dep jubattı.

— Meniń járdemimdi ullı orıs mámleketiniń járdemi dep túsin, inim. Al biydárek bendeler jóninde ǵam jeme, orıslardan járdem kelgenin esitse, sum Abılqayır xannıń ózi qaytaradı, — dedi, sońında.

Xalqı aldında orıs patshasın maqtap-maqtap, quwanarlıq járdemi bolmaǵanına jigittiń iyni túsip, ishinen qurıp júr edi. Kuzma Borodinniń gápi beline belbew buwǵanday boldı.

Usı kúni keshten-aq awıllardan awıllarǵa atlılar shabısıp:

«Orıs patshasınan járdem keldi... Kuzma Borodin keldi... temirshi usta keldi, ilim keldi!...» dep dawrıq saldı.

Keń qaraqalpaq dalasında qulaqtan-qulaqqa ótti. Oǵan qarsı Kuzma Borodinniń ózin kórip tanıǵanlardıń arasınan: «Bayaǵı qolda bende bolǵan Borodin orıs aldawlıqta hámmeni qırıp ketiwge kelipti» degen ólpeń jel de esti. Kún ótken sayın kúshli dawıs ólpeń jeldi basıp, qorqınıshtıń dumanların tarqatıwǵa qaradı.

Borodinler átiyajdan teri kórik-ám ákelgen eken, erteńineaq Vladimir onı qurıwǵa orın sorap, qasına onlaǵan járdemshi alıp is basladı.

Bunı kórgenler Mamannıń orıs patshasına barıp járdem alıp qaytqanınıń ıraslıǵına taqıyıq iseniwge qaradı.

Elge eń kerekli bel, ketpen, balta, oraq soǵatuǵın, at nálleytuǵın, hátte jaw-jaraq, shoyınnan pıtıra quyatuǵın temirshi orıs ustanıń xabarın esitkenler, awılınan alısjuwıǵına, atlı-piyadalıǵına qaramay ustanı kóriwge, Mamanǵa nóker bolıwǵa tilek bildirip, kele basladı.

300