Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

92

hár kózi kásaday, túkleri tebendey shanshılıp, batır qáhár menen úyge kirdi. Úyge kirip qarasa, yarının qamıǵıp, qapa bolıp tómen qarap jılap otırǵanına kózi tústi.

- Ástapıralla! - dep batır insapqa kirdi, - Bul zańǵardı qalmaqtan kóp qıynawlar menen alıp edim, bunıń gúnayı moynımda qalmasın, - deydi. - Kimnen qorlıq, kimnen zorlıq kórdi eken, sorap kóreyin, - dedi. Barshın yarınıń basın oń dizesine qoyıp, álinde sazı joq, tilinde sózi, ne gúrriń aytıp tur eken:

- Seni kórip meniń boldı aqlım lal, Kewlińde ne sebepli qıylı hal? Sebep neden soldırdıń aqsha júzińdi?

Nazlı yarım, saǵan aytar arzım bar.

Bir kórgenshe joqtı meniń qararım, Ótpegeydi bastan kelgen dáwranım, Bunsha nege qapa bolıp jılaysań?

Ármanıńdı bayan áyle, dilbarım.

Batır bolǵan baylar deydi dábildi,

Seniń ushıp shiyrin janım sebildi,

Bunsha nege qapa bolıp jıladıń,

Nazlı yarım, qay jerleriń awırdı?

Ay qarańǵı kórinip tur kózlerge,

Mawıt kiyim jetpeydi igri dizlerge, Bunsha nege qapa bolıp jıladıń?

Ármanıńdı aytqıl, yarım, bizlerge.

At kekilin sawash kúni tarayın,

Basqa tússe hár bir iske jarayın,

Ayt eglenbe, nazlı yarım, bizlerge,

Awırǵan jerińdi sennen sorayın.

Barshın basın kóterdi, Óksip-óksip jıladı, Jılay berip tolǵadı:

- Oynap ósken qostarım, Saǵan aytar qostarım, Bul sózge endi qulaq sal. Altı ay boldı kelgeli, Kerilip sálem bergeli,

Bawırım ottay qamıǵıp, Qalmaqta qalǵan ata-enem, Zar jıladım saǵınıp.

Búgin sáske waqtında,

93

Ullı gúzar jol menen, Óte berdi kóp kárwan, Solar ayttı bizge árman, Kemlik tartıp jıladım. Ótkende aǵır kárwanlar, Ata-enemdi soradım,

Saqalı másh pursh bolǵan, Kárwan bası sárdarı, Túyelerdi egledi,

Maǵan qarap sóyledi:

-A, Qardashım, Qardashım, Qabıl bolsın kóz jasıń, Tayshıxan degen qalmaqtıń,

Túyesin tartqan sawdager edik biz, - dedi. Tawǵa mingen jerlerde,

Kele berdi eki ǵarrı, Zar jılasıp solqıldap, Kózinen aqqan jasları, Jaǵasına moltıldap,

Jol bolsın bizden soradı, Baysınǵa túskey gúzarıń, dep, Tapsırǵan eken sálem xat, Ekewimizge, palwanım.

Jılaǵanımdı sorasań, Sol edi menin ármanım,

Ashılmay gúl solıptı, Eki birdey ǵarrımız, Qalmaqqa bende bolıptı,

Ájeli jetpey bendeniń, Paymanası tolar ma,

Sol boldı meniń ármanım, Sendey palwan jigittiń Qáyin atası, qáyin enesi, Qalmaqqa bende bolar ma?

Sol waqıtta Alpamıstın qattı qáhári keldi, jatsa uyqısı kelmedi, yarım aqsham waqtında shashırap turdı jayınan.

Tábleden sheshti tulpardı, Sıyırıp aldı jabıwın, Borboslaw jerge awnattı,

Attıń kózin uwqalap, Jawırınların sıypalap,

«Alla» demey Alpamıs, Erdi saldı Shubarǵa,

94

Mawıtı kiyip saylanıp, Kók temirge bólenip,

Shashırap mindi beline.

Attıń basın ońǵarıp, Ashıw menen baradı,

Barshın jatqan boz ordanıń aldına. At ústinde Alpamıs

Úyge qarap sóyledi:

-At súringen qıyadash, Aǵar kózden selli jas, Atlanıp keldim aldıńa, Nazlı yarım, shıq maydanǵa,

Biziń menen xabarlas.

Barshın qamıǵıp maydanǵa shıǵıp:

-Ol-ol bolsıń ol bolıń,

Az dáwletiń mol bolsın, Ashıwlanıp atlanıp, Kelipseń batır bul jerge, Saparıń seniń oń bolsın. Alpamıstay er jigit, Sonda da alla demedi.

- Nazlı yarım, juwap ber, Xosh bolagór, allayar,

Shubardı jolǵa salaman, Qalmaqqa boldım talaman, Men de kúyip janaman,

Qalmaqtı qoyday shuwlatıp, Tayshıxandı jılatıp,

Qáyin atamnıń ornına, Men de qoyǵa salaman. Sonda tarqar ármanım.

Boyında altı aylıq hámile bar, Keshigip qalsam qalmaqta, At basınday ul tuwsań

Aq jarılqap kún tuwsań, Jalǵızdan qalǵan Jádiger dep, Atın qoyǵıl, dilbarım,

Qız tuwsań óziń qoya ber, - dep, Attıń basın ońǵarıp,

Ketermen boldı palwanıń.

Sol waqıtta nasharlıq etti Barshınjan, attın moyının qushaqlap, kóziniń jasın monshaqlap:

- Ata-enesi qurısın, óz kúnin ózi kórer, - dep, seni de kózim qıymaydı, attan tússeń neshik bolar eken dep, - palwanın irkti Barshın qız.

95

- Qatınǵa xoshamet haram eken, - dep, ashıwı keldi batırdıń, bul zańǵardıń kewilin qaldırıp ketsem, meni de jibermes, degen bir qıyal payda bolıp,

Barshınjanǵa qattı qáhár menen bes-altı awız orsaqı aytıp turǵan qusaydı:

-Kewlińe almaǵıl túrli qararıń, Ashıwlansań tayar seniń dáwranıń, Atqa mingen palwan qaytıp túser me,

Ashıwlansam, kelleń keter, dilbarım.

Márt bolǵanlar sawıt bawın shesher me,

Nadan jigit shiyrin jannan kesher me,

Qatınlıq etpe, jazdır bedewdiń moynın,

Atqa mingen palwan qaytıp túser me.

Jaw degen áwelgi meniń shártimdi,

Aytıp tarqatayın endi dártimdi,

Atqa mingen palwan qaytıp túser me,

Atqa minip, qaytıp túsken qatındı.

Taslayın ba qıya shólge lashındı,

Kózlerińnen aǵızayın jasıńdı,

Ne sebepten jılawımdı qaǵasań?

Ashıw menen keseyin be basındı!?

Jalǵızlıqtan men jıladım zar-zar,

Kórgenshe bolar ma hár kim biyqarar,

Men baraman Tayshıxannıń eline,

Kóriskenshe kúnler jaqsı, allayar.

Barshın:

- At moynına taqtım tillá sádepti, Xızmetińde tánde bawırım kábaptı, Kórseń sálem, eki birdey ǵarrıǵa, Bar allayar, saǵan berdim juwaptı,

- dep, qala berdi Barshınjan. Batır jolǵa kiredi.

XIII bólim

Sáhár menen at shaptı,

Shıqtı maydan shellerge,

Arası jalǵız jollarǵa,

Aqsham jatpay, kún tınbay,

Jeti kún segbir tarttı.

96

At ústinde segbirge,

Shıdamadı baybátshe, Sáske waqta Alpamıs,

At ústinde qalǵıp ketip baradı. Basında bar sállesi,

Iyninde bar mellesi,

Túsine endi balanıń, Jayılǵan ǵarrı babası.

- Balam, atlanǵanda «Alla» demediń, Jolǵa kirdiń, pirim demediń

Kewlińe aldıń menmenlik, Ne kewiliń qaldı bizlerden? Menmenlik etseń, zawal bar,

Zawalı bolar áldinde, Kemlik etseń, kámal bar, Kámalı bolar keyninde,

Bizlerge jeti jıl gúnákár boldıń, Jeti jıl jatıp zindanda,

Jeti jıllar bolǵanda,

Bosanarsań, perzentim. Jeti jıllar bolǵanda,

Sen gúnańnan pák bolıp, Zindannan shıǵıp salamat, Qalmaqtan alıp arıńdı,

Onnan soń balam, qaytarsań, - dep,

Ǵayıp boldı kózinen. Kimnen qorlıq kórerin, Kimnen zorlıq kórerin, Hesh bilmedi Alpamıs. At shaptı begler dalada,

Sıyınbadı allaǵa, Kókiregindegi menmenlik, Shıqpadı sirá palwannıń, On eki kún jol júrdi,

Jete almadı qalmaqqa.

XIV bólim

Bayaǵı Qońırat elinen kelip,

Jaman yabını ozdırıp,

Barshın qızdı ápketken,

Alpamıs kiyatır degen ǵalawıt,

Túsken eken xalayıq,

Tayshıxan jatqan qalaǵa.

97

Tayshıxan qattı qáweterde boldı, uzaqtıń mısh-mısh gápine kóp isenbeyin dedi. Xan qalaǵa jar urdırdı.

-Qorrandoz bolsań, azayımxan bolsań, jawrınshı bolsań, qumalaqshı, palshı bolsań, xan aldına barasań - dep jar qıshqırttı qalaǵa.

Azayımxandı shaqırıp kitap qarattı. Qorrandozǵa qorra taslattı. Jawrınshıǵa jawrın jaqtırdı.

Bári de: -Alpamıs kiyatır, taqsır, - dey berdi. Batırdıń kiyatqanlıǵı xalıqqa málim boldı.

Tayshıxan qorqtı, qáweter etti.

-Sol kiyatırǵan batırdı palwanlıq penen óltiretuǵın, latmanattıń isine kóndiretuǵın, ya shıqpastay jerlerge giriptar qılatuǵın qarıwlı palwan bolsa, astına at beremen, jaw-jaraq beremen, - dep jar urdırdı. Men barayın, degen qalmaqta palwan tabılmadı.

Qalmaqtıń xalqında bir kempir bar edi:

Toppısı tozǵan,

Kellesi qozǵan,

Eki dizesi qulaǵınan,

Zordan ǵana ozǵan,

Kózleri máshtey,

Shandırı tastay,

qattı bir kuw kempir edi. Atın qalmaqta Mástan mama deytuǵın edi. Bul ǵalawıt Mástan kempirge tústi. Jawlıǵın qıya jamılıp, hasasın beline shalıp, Tayshıxannıń aldına keldi.

-Balam, Tayshıxan, saǵan arzım bar, - dedi,

-Ne arzıń bar?

-Sol kiyatqan dushpanıńdı shıqpastay iske giriptar qılayın, maǵan ne bereseń?

-dedi.

-Saǵan bir tabaq tillá bereyin, - dedi.

-Beretuǵın bir tabaq tilláń murınıma shegetuǵın nasıbay, qálempir pulı da bolmaydı, taqsır, - dedi.

-Yaqshı, eki tabaq tillá beremen.

-Yaq, bolmaydı, - dedi.

-Yaqshı, úsh tabaq tillá bereyin, - deydi.

-Yaqshı,taqsır, barayın, - deydi.

-Jurt qorıqqan Alpamıstan sen nege qorıqpaysań, zańǵardıń qızı? - deydi Tayshıxan.

-Jádigóylikten, duwaxanlıqtan ne óneriń bar? - dedi xan.

-Mende óner kóp, taqsır, - deydi.

-Ónerińdi ayt, - deydi.

-Yaqshı, aytayın: qalmaqtıń qızların jıydır, ishinen qırıq qız saylap al, - deydi. - Bári bir atadan bolǵanday, bir eneden tuwǵanday, qırqı da bir ireńde bolsın, - deydi.

Sol waqıtta Tayshıxan qalaǵa jar urdırdı, qalmaqtıń qızların qoymay

98

jıydırdı. Ishinen qırıq qızdı saylap aldı. Orta boylıraq, shúńirek kózlirek, shekesi quwısıraq, awızı shúrtigirek, hámmesiniń de murını bir jaǵına qıysıǵıraq, qırqı da bir eneden tuwǵanday, bir ireńde boldı.

-Patshalıqtan qırqın da som altınǵa bólep kiyindir, úlken bir boz ordanı nar túyege júklep ber, jeti jılǵı patshalıqta turǵan sharaptan bir tulıp sharap ber, - deydi.

Kırıq qızdı da bólep kiyindirdi, úlken bir boz ordanı nar túyege júklettirdi, jeti jılǵı patshalıqta turǵan sharaptan bir tulıp sharap berdi.

Mama nar túyeni jeteklep, qırıq qızdı ertip jolǵa ráwan boldı.

-Mama, sen ne ónerdi eteseń? - deydi.

-Toǵız joldıń dárbentindegi zindan qasında úyimdi kuraman, deydi, - Zindannıń awızın kórpeshelep, tulıptı keregege kerip baylap, qızlarǵa da gápti

túsindirip, sol kiyatqan palwandı xám aldap-arbap, qırıq qızım menen sharap berip, más qılıp, zindanǵa giriptar qılaman ba degen latmanattan bir támem bar, - deydi.

Mama eki kún segbir etti, toǵız joldıń dárbentindegi zindannıń awzına barıp, úydi de qurdı, joldıń dárbentindegi zindannıń awzın kórpeshelep, tulıptı

da keregege kerip baylap, qızlarǵa hám gápti túsindirip, aqsham shındawıl bolıp, kúndizi qarawıl bolıp, jawlıǵın qıya jamılıp, hasasın beline shalıp, Alpamıs keshe-kúndiz bir jaǵınan ótip ketip júrmesin dep, aqsham jatpay, kúndiz tınbay jolǵa qarap, mama telmeńlep júre berdi,

Aradan bir neshe kúnler ótkende, áyne sáske waqtında bir bala kiyatır, astında tulparı, iyninde qalqan, oynap xaywan at shólde júz álwan, ullı joldı toltırıp kiyatır. Bayshubardıń ústinde kiyatır on tórt jasar bir sayıpqıran.

On tórtten tuwǵan ay kibi,

Tumaǵalı qumay kibi,

Reńine, ústine Qarasa.

Sallanǵan bay kibi.

- Alpamıs degen bala bolsa, usı bolar-aw, - dep, jolawshı iyttey quyrıǵın sıypańlatıp, áste-áste qımırıp, jawlıǵın tómenirek búrkenip, reńin de kersetpey, batır Alpamıstıń aldına shıǵıp, mama tolıqsıp jılap, Alpamıstan

jol bolsın sorap turǵan sekilli:

- Hawa jawsıń aydın kóller hól bolsın, Jıldan jılǵa az dáwletiń mol bolsın, Qaysı elden, qay sháhárge barasań? Jas balasań, barar jeriń oń bolsın.

Ashılmaǵan on gúlińnen bir gúliń,

Búlbildey sayraydı, bilseń, bul tilim.

Din musılman megzetemen ózińdi,

Segbir etip, qayda júrdiń qulınım?

99

Ay qarańǵı kórinedi kózlerge,

Sawıtıń jetpeydi igri dizlerge,

Kúnler batıp, túsiń qashıp, jol júrip,

Qayda júrdiń, ayt perzentim bizlerge?

Zapıranday sarǵaytıpsań júzińdi,

Jalǵan deme meniń, aytqan sózimdi,

Ashıw menen qayda júrdiń qulınım?

Din musılman megzetemen ózińdi.

Alpamıs:

- Men mingenmen Bayshubardıń beline, Dushpan qorqar jortqan attıń demine, Egley berme ara shólde, jan mama,

Saparım bar Tayshıxannıń eline.

Mama:

- Minseń balam, Bayshubardıń beline, Ne sebepten otlar tústi tánińe?

Din musılman megzetemen ózińdi,

Shıǵıp ediń qay patshanıń elinen?

Alpamıs:

- Altın kámar qup jarasar belime,

Qarıw menen otlar tústi tánime, Egley berme endi, mama, bizlerdi,

Shıǵıp edim Baysın-Qońırat elinen.

Mama:

- Qazan urıp solǵan baǵdıń gúlinen, Alla berip ǵayrat kirgen tánińnen, Mendey baxtı qara apań aylansın, Baysın deyip aytıp turǵan tilińnen.

Qolına kótergen tillá saz edim,

Hár báhárde at kótermes naz edim,

Aylansın apańız seniń tilińnen,

Urıwım ırǵaqlı, qońırat qızı edim.

Buyerlerde shektim jábir-japamdı,

Tirilikte súrip zawqı-sapamdı,

100

Urıwım ırǵaqlı, qońırat qızı edim,

Endi janım, aytıp ketshi atıńdı.

Alpamıs:

- Bir táńirimniń súyip bergen qulı edim, Bir baylardıń kise qarjı pulı edim, Sapar ettim Tayshıxannıń eline,

Baybóriniń tilep alǵan ulı edim.

Mama:

- Qazan urıp solǵan baǵdıń gúlinen, Qayıl boldım táńirim bergen elimnen, Mendey baxtı qara apań aylansın, Baybóri dep aytıp turǵan tilińnen.

At shapqanda maydan bálent tawmedi,

Qalmaq dushpanlıqtan bizge jawmedi.

Baysın elde talasıp emshek emisken,

Baybóridey jalǵız aǵam sawmedi.

At oynatqan bul maydanda dalańdı,

Tilinnen oqıygór nurı sáneńdi,

Baybóriniń ulı bolsań, qulınım,

Aytıp ketshi, aq sút bergen anańdı.

Alpamıs:

- Alıp edi áwliyeden bir tilep, Perzent dep kún-túni mudam eńirep, Egley berme jol ústinde, jan mama,

Sorasań enemniń atı Aqbilek.

Mama:

- At shapqan maydanda bálent tawmedi, Qus salıp gezgeniń seniń awmedi,

Baysın elde on eki jasar qız edim,

Jaqsı kórgen Aqbilek jeńgem saw ma edi?

Oń qolımda oramal, shep qolımda shar ayna,

Aq júzimnniń sıyırǵan anıń shańları,

Aytta-toyda sárdar qılǵan qırıq qızǵa,

Kádirdanım, Aqbilek jeńgem sawmedi?