Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

161

Ayırarsań kúnimnen, Kórermen quldan qorlıqtı, Qullar qılar zorlıqtı,

Bere almayman qabaqtı, Kete bershi jónińe, - dep,

Baybóri bawın usladı, Qultay awızın usladı, Birewi berman tartadı, Birewi arman tartadı, Ekewi tursa tiresip, Ańlaǵan eken enesi,

Bunı kerip, juwırıp keldi qasına, Atasına keyis qıldı:

- Hey, aljıǵan, aljıǵan, Jiberseń boyma qabaqtı, Baǵda ashılǵan lalanı, Yad áyleyin allanı, Ólim bergil iymansız, Tanımadıń balańdı.

Mingen bir bedew jelgendi, Qádirińdi qullar neǵıp bilgendi, Jeti kún boldı emshegim, Bulaq bolıp iyedi,

Ǵayıp bolǵan perzentiń

Saw-salamat kelgendi.

Sol waqıtta Baybóri balasın tanıdı.

-Perzentim, aman keldiń be, jalǵızım aman keldiń be, - dep, balanıń moyınınan qushaqlap, way-way salıp jıladı.

-Jılay bermeń, ǵarrılar, meniń kewilim buzılar, qullar xabar tappasın, dosdushpandı kóreyin dep, ǵarrılardıń kewlin awlap, qabaqtı iynine salıp, quptan waqta yarım qabaq suw apardı.

Úsh aspazı bar edi, tamaq beriń dep edi, quldıń súyer asın kim berip atır, qay

jerde qazanǵa qatqan, iyt jemey jatqan, tekshede qalǵan kúyik qaspaqtı jıynap Qultayǵa berdi. Jemege namıs etti, yarım aqsham waqta xannıń qasına jetti.

-Xan inim, arzım bar, - deydi.

-Ne arzıń bar? - deydi.

-Baybóri bay alıp kelgende toqsan úyli qul edik, - deydi. Bárimizdiń túbimiz bir edi, esiginde gedey boldıq, aǵayinnen júdá boldıq, jas alpısqa kelgende, Alpamıs degen júwernemekti qudaydan tilep alǵanda, jeti jasına kelgende, toqsan úyli quldı tayaqlap oynap edi, júwernemek on toǵız jasına kelgende qalmaqta óldi degenge waqtımız xosh bop júr edi, «erge keldi bir náwbet, jerge keldi bir náwbet», basıma dáwlet aylandı, xanlıq qulǵa keldi dep, «atań murap bolǵansha, jeriń oy bolsın» degen naqıl bar edi, balam, atań Ǵodar qul edi, eneń Gúlshin shorı edi. Haw, bátshaǵar, toy bermek seniń teńiń be edi, - dedi.

162

Sol waqtta:

-Aǵa, saǵan ne boldı? - deydi.

-Ne bolǵanı qurısın, maǵan xızmet buyırdıń, ot jaqtım, suw tasıdım, tamaq ber desem, aspazlar tamaq bermeydi, qattı qaspaqtı jıynap maǵan beredi, toyǵa

kelip óletuǵın boldım ǵoy, inim, - deydi.

-Aǵa, bul toyda sen darqansań, - deydi, bátsheǵarlardıń berse, qolınan, bermese, jolınan alıp jey ber, - deydi.

-Ájep bolar, inim, - deydi. Qol qawsırıp, keyin básip ǵana shıqtı. Toyǵa kelgendegi tilegi de sol edi.

Yarım aqsham waqtında asxanaǵa bardı, ullı toydıń quralǵan kúni edi. Úsh aspaz

úsh qazan maydı kúydirip tur edi, may kúydi me, qam ba, dep qazandı aylanıp, duz taslap tur edi.

-Hay mańlayı qaralar, ishim ash boldı, tamaq beriń, - deydi.

-Mańlayı qara qul, jańa jep ketpediń be? - dep, kepkir menen qoyıp kelip jiberdi.

-Bátsheǵardıń aspazları, qazanǵa duz taslap kórgenshe, kelleńdi tıǵıp kórseń bolmay ma? Eki ayaǵın bir qol menen tutıp, eki qolın bir qolı menen tuttı, kúyip turǵan mayǵa aspazlardıń gellesin tıǵıp-tıǵıp aldı. Awızı-bası ırjıyıp, tula

boyı tırjıyıp, aspazlar da qup shermende bolıp óldi. Saqqa júgindirip, birbirine qaratıp, kepkirdi iyegine tirep:

-Bar, tamaǵıńızdı pisire beriń, - dep jónine ketti. Aspazlardın da «waqtı xosh», bir-birine ırjıyısıp kúlip qarap tura berdi.

XXII bólim

«Qultay» kóp úylerdi aralap kete berdi, patshalıqtıń toyı da ullı toy. Eldi qoymay jıydırǵan, toqsan úydi tiktirgen, ol waqıtta patshalıq toyda qızkelinshek jıyılatuǵın edi, háwjar aytıp, toy baslap, sarpay kiyetuǵın edi. Ultan xannıń bir enesi bar edi, atın Gúlshin shorı deytuǵın edi. Tili de shúljiń, ózi de tutlıqparaq edi.

Kóp qızlardıń ishinde otırıp, qızlarǵa toy baslań dep mirát etip turǵan qusaydı:

-Ayt degennen aytaman, qıyılǵıylay, Pilte bassham oqtıń oǵı jıyılǵaylay, Ultan aǵam xan bolıp, toy beygende, To-to-toy baslasań boyma, qıyılǵıylay.

Appaq múyiz aq seykem jol baslaydı,

Anna-sannan ayaǵın biy taslaydı,

To-to-toy baslasań boyma, júweymekley,

Toyǵa kelgen qız bala toy baslaydı.

Qız degen toyǵa kelse oynap kúley,

Ashna, yay-dosı kelgende qádiy biley,

163

To-to-toy baslasań boyma, júweymekley,

Ultan xan aǵań bolsa oyamal beyey.

Toyǵa kelgen qıjlaydıń jeńgesi bay, Toy baslasań boyma, qıyılǵıylay,

Quyı oyamay demeymiz, tengesi bay. Men bilmeymen toyımnıń enekeshin. Kelisey me toy beysem meniń ishim,

Óz toyımda otıyman hawjay aytıp,

Usı toyda joq peken-ay biy-biy teńlesim.

Sol waqıtta úy artında «Qultay» turıp sóyledi:

-Ayt degennen aytaman áwel ayım,

Alǵan qarap quba ingen shólge qayım, Tartıp sóyle tilińdi, saqaw Gúlshin,

Úy artına kelip tur Qultay bayıń.

Gúlshin:

- Óz jóninde júyey me toydan qaytqan, Toydan qaytqan jigitley sıynay taytqan,

Háwjay aytıp, toy baslap otıyǵanda, Kim boladı jıǵında atımdı aytqan?

Qultay:

- Oń jaǵıńa men tuwǵan ayıń edim, Birge oynap-kúlmege qayım edim.

Tartıp sóyle tilindi, saqaw Gúlshin, Birge oynap kúlgen bayıń edim.

Gúlshin:

Gúwlegen ayqa betten jelley esey, Ólim bergey sózińdi kimnen sheshey, Taytsań boyma tilińdi, ket awnaqqa, Ultan balam esitse, bı-bı-basıń teshey.

Qultay:

- Oylanaman sózimniń hatasına, Túye erer bolar ma botasına, Tartıp sóyle tilińdi, Gúlshin saqaw, Xan da tiyer bolar ma atasına?

164

Gúlshin:

- Qaya kóldiń qamıshı qolımdı qıyay, Qamısh qıyǵan jayanı paxta tıyay,

Taytıp sóyle tilindi, ket awnaqqa,

Ultanxanım esitse, tóbeńdi oyay.

Altın qaslı aq mıltıq attıyayman,

Shıqpas iske basındı shattıyayman,

Tilińdi tayt, aljıǵan, ket awnaqqa,

Etleyińdi gúyjige tayttıyayman.

Qultay:

- Erteń sáske Ultandı turǵan baylar, Qasındaǵı kóp qullar odaǵaylar, Qalay-kalay sóyleyseń, Gúlshin saqaw,

Ótken dáwran basıma sonda aylanar.

Gúlshin:

- Oń jaǵımnan sen tuwǵan ayımbediń? Jasımda oynamaǵa qayımbediń? Kelgen sózdi awzıńnan qaytaymadıń Kúlisken biyge oynaǵan bayımbediń?

Qultay:

-Juwırıp tawdan gúller termedik pe? Birge oynap meniń menen kúlmedik pe? Sen qozı, men túyeni baqqan jılı,

Bir qumnın bawrayında jatpadıq pa?

Gúlshin:

- Shashımdı besten taylap óygenim joq, Taw basında seniń menen júygenim joq. Taytıp sóyle tilindi, ólim beygiy, Sendey quldı túsimde kóygenim joq.

Qultay:

- Baǵdan alıp bir piste tatpadıq pa? Jeńge dep bir almanı tatpadıq pa? Aq túyeniń qátebi awǵan jerde,

165

Jastanıp jabaǵını jatpadıqpa?

Gúlshin:

-Aytaman ayt degennen qal ón shoq,

Buzdıyǵan bek sawıtın qoyǵasın oq, Awzıńa kelgen sóziń qaytaymadıń Túsimde sendey quldı kóygenim joq.

Qultay:

- Birge oynap, meniń menen júrgenindi,

Dáwrandı az ǵana kún súrgenińdi, Alpamıs qustan kelgen kúni aqshamında, Umıttıń ba qoy qorada kórgenińdi.

Gúlshin:

-Teygenim joq baǵdan gúldi,

Kózińe kóysetsin kóp zulımdı, Awzına kelgen sózdi qaytaymaydı, Uyıp jibey maydanǵa ǵayıp quldı,

Qultay:

- Aytqan sóziń ózińe bilinbeydi, Birge oynap merekede kúlgenińdi, Qızıq kórip dalada qoy baqqanda,

Gúlshin saqaw, umıttıń ba birge oynap júrgenińdi?

Qoydı baǵıp otardan qaytpadıń ba?

Qayın dep daqıl sózdi aytpadıń ba?

Biz ekewimiz qoylardı baqpadıq pa?

Boyıńdı jıynay almay jatpadıń ba?

«Qultaydıń» mına sózi aqılın aldı, sol waqıtta saqaw shorı hayran qaldı. Yarım aqsham waqtında saqaw shorı tutlıǵıp, «Qultay» quldan jeńilip sózden qaldı.

Áne sol waqıtta tórt jarshı tórt jaqtan qıyqıw salıp kiyatır:

-Toyǵa kelgen toyshılar, Ultan xannıń toyı bar, Altın qabaq attırıp, Tamasha berer oyı bar. Mergen bolsań barasań,

166

Talapker bolsań barasań,

Tamashagóy bolsań, barasań,

Hár kim atıp túsirse,

Jaǵası altın, jeńi zer,

Qara tondı kiyeseń.

Mergen bolsań, bara ber,

Altın qabaq tikleydi,

Altın qabaq atasań,

- dep qıyqıw salıp baratır.

Baysında seksen mergen bar edi, sarı jayın iynine salıp, atın xatqa berdi. Altın qabaq tikletti, arbadan qamal qıldı, mergenler sáskede atıspaq qurdı, pesinge deyin hesh kimniń oǵı tiymey hayran boldı. Namazlıger waqtında «Qultay» xannıń qasına bardı:

- Xan inim, saǵan arzım bar, Bul sózime qulaq sal,

Alpamısjannıń barında, Boz bulaqtın boyında, Jılqı baǵıp jatqanda, Kiyik penen qulandı, Bulaqqa kelgen waqtında, Tastan geze dúzetip,

Atar edik ekewmiz. Onıń oǵı tiygende,

Meniń de oǵım qayaǵan joq. Alpamıstan kórip qalǵan, Mergenshilik ónerim bar edi,

Atayın desem, jayım joq, Atayın desem oǵım joq, Oqjay tawıp bere ǵoysań, Men de atıp kóreyin.

Sol waqıtta qos jasawılǵa buyırdı:

-Barıń «Qultay» aǵańa hár mergenniń oq jayın alıp beriń qolınan, ol da atıp kórsin, - deydi.

Hár mergenniń oq jayın alıp berdi qolınan, atayın deydi oqlasa, tartıp qarasa sınadı, sınǵannıń kewili tınadı. Namazlıgerge deyin Baysında seksen mergenniń oq jayınıń bárin sındırıp, mergenlerdi tındırdı, xanǵa jáne keldi:

-Xan shıraǵım, aǵańnıń, Belinde mádet bar eken, Júzinde quwat bar eken,

Alpamıs atqan sarı jay, Shegimi qattı polattay,

167

Turǵan shıǵar boz úyde. Apkeldirip sen berseń,

Úyrenisken jay edi, Men de atıp kóreyin. Eki jigit jiberdi,

Qıymıldata bilmedi. Bes jigitti jiberdi, Bul qozǵalta bilmedi. On jigitti jiberdi,

Tábirete bilmedi. Jigirmanı jiberdi, Bul kótere bilmedi.

-Qultay aǵa, bul jaydı kim kóterer, bileseń be sen? - deydi. - Usı jaydı kótergendey Baysında jigit bar ma, bileseń be? - deydi.

-Álbette, men bilemen, - deydi. - Alpamıs ketkende Barshınnıń boyında altı aylıq hámile qalıp edi, kelinim ul tuwıp edi, atın Jádiger qoyıp edik, bala jeti jasına keldi, qoy baǵıp júr shóllerde, apkeldirseń sol balanı, erden tuwǵan er edi, jaslıq etpes sol bala, sol kóterer jaydı dep, sınamaǵa balanı, xızmet buyırdı.

Xan hámir qıldı, Jádigerdi kim alıp keler, - deydi. Toqsan úydin jigitleri barmaǵa ıraylı boldı. Jádigerdiń eki nemere dayısı xannıń aldında jasawıl bolıp júr edi, yarım aqshamda xannıń qasına keldi:

-Xan aǵa, Jádigerdi apkelsek, ne bereseń? - deydi.

-Birewiń qus begi, birewiń meter begi bolıń, - deydi.

Ekewi atlandı. Qaladan shıqqan waqıtta «Qultay» bardı:

-Haw, inilerim, arzım bar, Eglenip turıń, qulaq as,

Urıp júrmeń balanı, Aldap-arbap alıp keliń,

Biriń boldıń qus begi, Biriń boldıń meter, Eger ursań balanı, Quday seni áwere eter,

- dep «Qultay» qala berdi.

Jasawıl tilin almadı,

Sózine qulaq salmadı,

At oynatıp kete berdi,

Aqsham menen jol júrip,

Kún shashırap shıqqanda,

Bardı bulaq boyına.

Barsa, Jádiger baratır qoydı órdirip.

168

-Há, Jádiger, Jádiger, - dep at oynatıp qasına bardı.

-Xan jiberdi bizlerdi, Xan shaqırdı sizlerdi,

Jádiger balam kelsin, - dep.

Jádiger tilin almadı, Sózine qulaq salmadı, Baratır qoydın keyninde. Ashıwlandı jasawıl,

-Júwernemek urnıqqır,

Nege tildi almaysań?

Sózime qulaq salmaysań? Birewi shıqtı ońına, Birewi shıqtı solına, Qamshı urdı moynına, Shırqıratıp aydadı.

Áyne túsler bolǵanda, Otır edi Barshınjan, Boz ordanıń ishinde, Óz-ózinen emshegi, Bulaq bolıp iyedi,

Júrekleri háwlirdi,

- Ne boldı eken qudayım, - dep,

Maydanǵa shıǵıp qarasa, Jalǵız ulı Jádiger, Kiyatır attıń aldında. Qos búyregi solqıldap, Kózinin jası móltildep. Sol waqıtları Barshınjan, Aǵajan, dep sóyledi:

- Atlar shapqan uzaq jerge dalanı, Yad áylegil jılap qádir allanı,

Arzımdı esit, eki birdey jan aǵa, Ura bermeń atası ólgen balanı.

Bul jerlerde ashılmaǵan lalalar,

Jılaǵan bendeni bir alla qollar,

Arzımdı esit, eki birdey jan aǵa,

Jetimimdi ura bermeń, aǵalar.

Sol waqıtta Jádigerdiń enesine kózi tústi. Enesine giyne etti:

- Kir úyińe, ǵapıl bol, enejan,

Námárt qulǵa júziń túspesin.

170

Jaydı kórip kewili toldı, Pirli oqtan oq aldı, Giriske oqtı qıstırdı, Gúpshekke tirep ókshesin, Bir oqtı tartıp jiberdi. Atqan oǵı batırdıń,

Qol kúshine shıdamay, Iyttey úrip baradı,

Bir atqan oǵı tiyedi,

Sabaǵınan qıyadı. Qullar ketti juwırıp, Xan aldına baradı, Bayraqtı ber, xan aǵa, Qultay atıp túsirdi,

Xanlıq hám keldi bizlerge, Mergenlik keldi bizlerge, Qultay aqıldan shashtı,

«Qultay» atqan bayraqqa,

Qátqudalar talastı.

Áne, sol kúni Ultan atlı patshanıń neke qıyar kúni edi, Alpamıs Barshınnıń qayda otırǵanın bilmey hayran bolıp júr edi.

Áyne quptan waqtında, Bir úyden ses shıqtı, Jaqınlap barıp tıńladı, Tıńlasa Barshın otır eken, Boz ordanıń oń jaǵında.

Shımıldıq ishinde Barshın teksiz qulǵa sultan basım qor bolatuǵın boldım-aw dep, óz basın ózi joqlap otır eken Barshınjan, háwjar aytıp zar jılap:

- Zer kóylektiń etegin iler me eken, yar-yar, Qádirimdi teksiz qul biler me eken, yar-yar, Qor qılma bunday qulǵa sultan basım,

Janımdı alsań qayılman, párwardigar, yar-yar.

Qádirimdi teksiz qul biler me eken,

Dos jılasa, dushpanlar kúler me eken,

Qor qılma teksiz qulǵa sultan basım,

Atası Jádigerdiń keler me eken, yar-yar.

«Qultay»:

-Ayt degennen aytaman Gulparshınım,