Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

131

Tayshıxan:

- Dúnya dep qıynama bir shiyrin jandı, Dárbent jolda aytıń, balam, urandı,

At kerek bolsa, qızım, minip kete ber,

Óziń menen teń jasaǵan Tarlandı.

Arzayım:

- Báhár bolsa baǵdıń gúli solmaydı, Ájel jetpey, paymanańız tolmaydı,

Ǵarrı atıńdı mine almayman, atajan,

Ǵarrı Tarlan xızmetime bolmaydı.

Ayta almayman saǵan sózdiń ebini, Bilmedim kárwannıń azı-kóbini,

Ǵarrı atıńdı mine almayman, jan ata, Jemes sebil tawdıń qattı shóbini.

Moynında kórgenmen altın tumardı, Mingende tarqatar mudam qumardı, Ǵarrı atıńdı mine almayman, jan ata, Bizge bergil olja bolǵan Shubardı.

Dushpanıńnıń xár kún ishin qaynatıp,

Tulpar atqa polat suwlıq shaynatıp,

Bizge bergil olja bolǵan Shubardı,

Men mineyin dárbent jolda oynatıp.

At shapqanda bálent tawlar pás bolsın,

Er jigitke hár bir sawda dus bolsın,

Mingen atım túsken eken qatınǵa dep,

Kórip Alpamıstıń kewili pás bolsın.

Sol waqıtta Tayshıxan:

- Bárekellá, qızım hám namısqa tırısqan eken, bar qızım, ǵáziynege kir, - deydi.

Bayshubarǵa min deydi,

Alpamıstıń qarıw-jaraǵın,

Qaldırmay bóktirgige tań, deydi,

Sarjıǵańdı kiy, deydi,

Shashıńdı tas tóbege túy, deydi.

Qaraǵay nayza óńgerip,

132

Jıǵınǵa basıńdı teńgerip, Dárbent jolǵa bar deydi, Qızım, ǵáziynege kir, deydi. Bayshubardı sheshtirip, Maqpaldan jabıw japtırıp, Tilládan er saldırıp,

Ayılın juptan shaldırıp, Batır kiygen jaraqtıń, Bárin birdey taptırıp, Bóktergige tańdırıp, Qaraǵay nayza ońǵarıp, Bayshubarǵa minedi. Atasınan juwap alıp, Dárbentke qarap jónedi, Namazlıger waqtında, Batır jatqan zindanǵa, Shubardı alıp baradı.

Boz ordanıń oń jaǵına baylap, Sol kúni miyman boladı,

Erteń namaz waqtında, Shıǵarıp al batırdı, dep, Áshimge hámir qıladı.

Bayshubardıń moynında patshalıqtan taǵılǵan qırıq qulash jipek tanap bar edi. Moynınan sheship, Áshim attıń quyrıǵına bayladı. Attıń quyrıǵın zindanǵa burıp, Áshim tanap tasladı.

Márt tanaptan usladı, Áshim tanaptan tarttı, Tanaptan batır asıldı,

Dúzetti palwan saltanat, Haq etpegey biymurat, Jeti jıllar tolǵanda, Gúnasınan pák bolıp, Alpamıstay er jigit,

Atı shıǵardı shad bolıp, Zindannan shıqtı-aw salamat.

XVIII bólim

Hesh kim menen isi joq,

Attı kórip kewli tolıp,

Attıń moynın qushaqlap,

Kózdiń jasın monshaqlap,

Atı menen tanıstı,

133

Áshim menen tanıstı, Qızlarǵa názer salmadı,

Bara ber, jora, keynimnen dep, At beline minedi.

Attıń basın ońǵarıp, Tayshıxan salǵan qalaǵa, Talap etip jónedi,

At oynatıp Alpamıs, Áyne pesin waqtında, Tayshıxan salǵan qalaǵa, At oynatıp kiredi.

Qamshı urdı attıń etine, Láyli jáwhar qolǵa alıp,

Qalmaqtıń iydi shetine, At shaptı begler dalaǵa, Sıyındı qudaytaalaǵa, Namazlıger waqtında,

Bólingen qoyday shuwlattı, Namazsham bolǵan waqtında, Asaw tayday tuwlattı. Aqsham menen at shaptı,

Ústi-ústine dábil qaqtı, Márt joldası qádir haqtı, Dushpanlardıń qızıl qanı,

Kóshelerge sharlap aqtı. Bir kún tınbay at shaptı, Ekilenshi kúninde,

Attıń basın ońǵarıp, Xan otırǵan datqa jay, Sebil qalǵan aq saray, Piyada barmas jaylarǵa,

Batır atlı kiredi, Tayshıxanday patshanıń, Moynına jip saladı,

At qaptalında súyretip, Írıldatıp iyt kibi, Basın julıp aladı.

Attı ońǵarıp Alpamıs, Qarsılasqan dushpanǵa, Tiye berdi shetinen,

Aldın qırdım degende, Artı gúwlep toladı, Artın qırdım degende, Aldı gúwlep toladı, Birewi ólse qalmaqtıń,

134

Mıńı tayar boladı, Uzın qılısh shápireste, Ólik degen dáste-dáste, Qurt oyını qurıldı, Kóshege qılısh urıldı, Úsh kún urıs saladı,

Tórtinshi kún bolǵanda, Xannıń toǵız xanzadasın, Begi menen begzadasın,

Kún tiymegen azadasın, Tuw kótergen sárkardasın, Saylap bir shanshıp baradı. Allalasıp jılaydı,

Xojası menen dárwishi, Dárejeden qaraydı,

Kún tiymegen biybishi, Dadqa jaydıń ishinde, Kepterdey hawaz beredi,

Ǵánimlerdiń kewishi. Tórt kún saldı urıstı, Ayanbay tarttı qılıshtı, Besinshi kún bolǵanda, Kúnniń júzi duman boldı, Belli aqırzaman boldı, Adam óldi, at jaǵıldı, Kóshesinen qan tógildi, At bawrınan qan boldı, Omma turǵan kóp boldı, Qol kótergen joq boldı, Qılısh qınnan tap aldı, Ayralıq otı jamandı, Jaradar bolǵan qalmaqlar,

Keń sarayǵa qamaldı. Jánjel qoydı, ǵawǵa tındı, Bayshubardıń basın burdı, Qarajan menen shegara,

Shegaraǵa barǵanda, Tal tayaǵın tayanıp, Eki peshin qayırıp,

Kókiregin ayırıp,

Qol qawsırıp sálem berdi. - Arzımdı esit, jan dostım, Shıǵıp pa ediń salamat, Aldıń ba xannan arıńdı, Taqtırǵan kámar belimdi,

135

Sóyletsem saǵan tilimdi,

Sen de bir pay, men de bir pay,

Tayshıxan menen shegaraǵa, At oynatıp kelgenseń, Harma, dostım, harma,

Men soradım sawǵatqa, Ózime dárek elimdi.

Áne, Qarajannıń jurtın enshige berip, Alpamıs qayta berdi. Sáske waqtında altınshı kúninde at qoyǵan jerine keldi. Áshim dostı kelgen eken keyninen.

Basında bar jumırı, Ayaǵında sharıǵı, Qıysıq tayaq qolında,

Harma, dostım, harma dep,

Qádimgi wáde bar ma, dep, Kelgen eken Áshim sorlı. Attan tústi Alpamıs, Áshim atlı dostınıń,

Oń qolınan tutadı, Tayshıxan ólgen datqa jay, Alıp bardı Áshimdi,

Barıp basın sheshedi, Sharıq búrgen ayaǵına,

Sawrı etik kiydirdi,

Shal shekpen kiygen iynine,

Eńse postın kiydirdi, Shılbır buwǵan beline, Altınnan kámar buwdırdı, Jumırı búrgen basına, Tilládan tajdı kiydirdi, Tayaq tutqan qolına, Aybaltalar uslattı,

Maydanǵa attı shaptırdı, Ata-enesin taptırdı,

Mınaw seniń atań, dep, Mınaw seniń eneń dep, Áshim xanǵa tapsırdı.

- Kewlińe, jora, kelmesin,

Arzayım jatqan boz ordaǵa, At oynatıp barayın,

Xannıń qızı Arzayımdı, Batıl dinnen dóndirip, Barhaq dinge endirip, Aq nekesin qıydırıp,

136

Sháriyatqa isin sıydırıp,

Saǵan alıp bereyin.

Attı burdı Alpamıs,

Xannıń qızı Arzayım,

Bar-háremniń ishinde,

Tillá kóshkiniń astında,

Sárháwizdiń boyında,

Boz ordanıń oń jaǵında,

Altın káttiń ústinde,

Dizden tósek saldırıp,

Belden dastıq qoydırıp,

Jatır edi kerilip,

Turmaǵına erinip,

Qırıq qániyzek oń jaǵında,

Qırıq qániyzek shep jaǵında,

Jatır eken Arzayım,

Altın káttiń ústinde.

Aq úyine atlı kirdi Alpamıs,

Jatqan qızdıń bas ushına barıp,

Attıń ústinde turıp,

Kózin alartıp,

Júzin qabartıp,

Qızǵa ne aytıp turıptı:

- Qolıma kótergen tilládan sazdı, Bizlerge jaraspas dilbardıń nazı, Seni berdim Áshim atlı dostıma, Kótergil basıńdı, qalmaqtıń qızı.

Qazan urǵan soldıraman gúlińdi,

Haq miyasar kórdi me saǵan ólimdi,

Seni berdim Áshim atlı dostıma,

Eglenbey baǵısh áyle oǵan tánińdi.

Sendey qızdıń aq nekesin qıydırıp,

Etken isin sháriyatqa sıydırıp,

Seni berdim Áshim atlı dostıma,

Toy beremen el-xalıqtı jıydırıp.

Sol waqıtta qız tolǵay berip jıladı:

- Jılaw menen qanlar toldı kózime, Ashıqlıqtıń ıshqı tústi ózime,

137

Onday qulǵa meni miyras áyleme,

Jeti jastan ashıq edim ózińe.

Qulǵa berseń qalar meniń ármanım,

Bastan taymaǵaydı kelgen dáwranım,

Qoy baqqan shopanǵa miyras áyleme,

Men nashardı óziń alshı, palwanım.

Dushpanlardıń aqsha júzin soldırdıń, Ájel jetpey paymanasın toldırdıń, Men nashardı óziń alshı palwanım, Sen atamdı árman menen óltirdiń.

Men atamdı árman menen óltirttim,

Qayǵılı kewlimdi ǵamǵa toltırdım,

Jeti jastan ashıq edim ózińe,

Olja bolǵan Bayshubardı keltirdim.

Áshim menen neshik dáwran súreyin, Alǵıl óziń qádirińdi bileyin,

Meni bermeń, palwan, onday kállerge,

Oǵan tiyip, kál qulıńdı neteyin, Sarǵayıp dushpannıń júzin soldırıp, Ketseń ketkil óz qolıńnan óltirip.

Alpamıs:

- Olar da xalıq etken haqtıń insanı,

Onı qul dep shek keltirme, eneǵar,

Haslı kári ol shabbazdıń áwladı. Dáwlet dónip, isi ǵayrı dóngendi, Batırlıqtan hár sawdaǵa kóngendi, Haslın sorsań ol qaysardıń ulı edi, Jeti jasta bende bolıp kelgendi.

Sol waqıtta Alpamıstıń qattı qáhári kelip, qızdıń shashınan burap alıp, sıńsılatıp jılatıp:

Asaw tayday tuwlatıp, Din-sháriyat úyretip, Alıp bardı Arzayımdı, Áshim xannıń aldına.

Uzaǵına xat jollap, Jaqınına at jollap,

Qalmaqtıń elin jıydırdı, Qırıq kún jatıp qalmaqta,

138

Miraplı meshit saldırdı, Ózinen sháriyat qoydırdı, Dáwir qusın ushırdı, Basına kustı qondırdı, Dáwir kimnin dáwiri, Áshim xannıń dáwiri, Áshimdi patsha kóterdi, Arzayımday qızlardıń, Áshim atlı patshaǵa,

Aq nekesin qıydırdı, Shariyatqa isin sıydırdı, Mal semizin soydırdı,

Tórtkúlli oshaq oydırdı, Altın qabaq attırdı, Naqıra, sırnay tarttırdı, Uzaqqa at shaptırdı, Tolıqsıp atqan qalmaqqa, Patsha qılıp Áshimdi, Áshim xanǵa tapsırdı. Haq etpegey biymurat, Dúzetti palwan saltanat, Jeti jıllar tolǵanda, Gúnasınan pák bolıp, Qalmaqtan alıp arını,

Áshimge jurttı tapsırdı, Baysın degen xalqına, Qayta berdi salamat.

XIX bólim

Áne, endi gápti kimnen esitiń. Batır Alpamıs qalmaqqa ketkende Barshınnıń boyında altı aylıq hámile qalıp edi. At basınday ul tuwıp, aq jarılqap kún tuwıp, atın jalǵızdan qalǵan Jádiger qoyıp edi. Bala jeti jasına kelgende, Alpamıs qalmaqta ólipti degen ǵalawıt Baysında payda bolıp edi.

Baybóri baydıń toqsan úyli qulı bar edi, toqsan úyli quldıń sárkardasına

Ultan qul dep at beretuǵın edi.

Alpamıs óldi degen soń,

Qońırattan biylik ketti,

Qullarǵa náwbet jetti, Toqsan úyli qul da,

Óz basına bolıp, Shegireyip ketti.

139

- At ólse, sawır miyras, aǵa ólse, jeńge miyras, Alpamıs aǵam ólipti, jeńgem maǵan miyras bolıptı. Aǵamnıń ornında patshalıq dáwran súreyin, eldi jıynap, qırıq kún toy berip, aq nekesin qıydırıp, sháriyatqa isin sıydırıp, jeńgemdi ózim alaman, - degen Ultanǵa bir qıyal payda boldı.

Xanlıq qulǵa jetip, Baysınnıń elin jıynadı, Ultanqul qıyal oyladı. Ullı toydı basladı,

Patshanıń kewlin xoshladı, Baybóri baydı máskepshi qıldı, Enesi sorlı kúń boldı, Qarındası Qansulıwǵa,

Aparıp jılqı baqtırdı,

Baybóri menen enshiles, Qul atası sol edi,

Alpamıstay balanı, Kóterip endi ósirgen, Qup kámalǵa keltirgen, Atın Qultay der edi. Qultay atlı ǵarrıǵa, Shólde túye baqtırdı.

Jeti jasqa kelgen Jádigerdiń Basına jumırı kiygizdi, Ayaǵına sharıq búrgizdi,

- Bala óz ırayına er jetse, Er jetken soń atasına, Jaman azap beredi,

Jaslıǵında talansa,

Kewli qorqaq boladı, - dep, Qultay babanıń qasına aparıp, Ata diydarın kórmey,

Qalǵan Jádigerdi, Kıysıq tayaq uslatıp,

Qoy sońına shopan qıladı.

Alpamıs, el shetine keldim dep, topıraǵıma mindim dep, Bayshubardıń suw tulpardan bolǵan jeri edi, jel biyeden tuwǵan jeri edi, ene sútin emip kámalga kelgen jeri edi. Quba tawdıń basında bir aqsham myyman bolıp keteyin, degen batırga qıyal keldi. Quba tawdıń basına shıǵıp, batır bir aqsham miyman boldı.

Namazdıń parızı waqtında,

Shaytan kashqan shaqtında,

Attıń kózin uwqalap,

Jawırınların sıypalap,

140

Erin salıp, ayılın tartıp, Tórt tárepke Alpamıs, Qızıl qıya qumnıń ishinde, Quba tawdıń basında, Qarap tursa baybátshe,

Bir babanıń gúńirenip jılaǵan sesti,

Qulaǵına tal-tal keledi.

Babası Qultay Alpamıstan ayırılıp, Qanatınan qayırılıp,

Túyege kúshi jetpey, Jalǵızı yadına túsip, Bir tóbeniń basında, Alpamıstı joqlap, Siynesin daǵlap,

Tal tayaǵın tayanıp, Baba ne dep jılap turıptı,

Basınan ótken dáwranlarǵa, Shúkir etip jılap tur:

- Dúnyasań, dúnyasań, aqırın panıysań Kimlerden qalmaǵan tolı dúnyasań, Men ayırıldım Alpamıstay baladan, Basıma ayralıq salǵan dúnyasań.

Áwel bul dúnyaǵa bir qus keltirip,

Jerdiń júzin dana menen toltırıp, Bir dana jep, elli mıń jıl otırıp,

Sol qusqa biypayan bolǵan dúnyasań.

Kimler gáda boldı, maldan ayırılıp, Kimler sheyit boldı, jannan ayırılıp, Men jılayman Alpamıstan ayrılıp, Basıma ayralıq salǵan dúnyasań.

Jerdi-kókti xalıq áylegen ilayım, Qartayǵanda neden boldı gúnayım, Ketti Alpamısım, jeti jıl boldı, Kelermeken, kelmespeken qudayım.

Sol waqıtları túye shashaw jayıldı,

Tawǵa pitken mudam hasıl giyalar, Baysın eldi endi qullar iyeler,

Qaytarıwǵa mende dárman bolmadı.

Hala-hala, sebil qalǵan túyeler.