Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

51

Kozlerims tar kórindi bul jáhán, Mendey qulǵa tuwǵan eken zimistan,

Óltirmegil, dos bolayıq, inshalla, Qorqqanımnan, olla, boldım musılman.

Áne, sol jerde batır Alpamıs:

- Sen ólgeni menen jer tolmas, bir qul menen bizde dushpan bolmas, qattı qarıwlı er jigit eken, dep batır ústinen tústi. Ekewi qudanı ortasına saldı, aq siynesin ashtı, qushaqlasım dos boldı. Qarajanǵa káliyma keltirtti, iyman ayttırdı, shashın hám aldı, murtın xám qaqtı, taza táret aldırdı, eki rákát namaz oqıttı, sol kúni jatıp, ekewi daǵıstanda miyman boldı.

Erteń namaz waqıtta:

- Endi rasımdı aytayın, jora, - deydi. - Seniń yarıń biziń jurtqa kelip edi jeti jasında. Aqbulaqtıń boyında jeti jıl mákan etip, on tórtke shıǵıp qız

boldı. Mańlayı qara Tayshıxan hám ashıq boldı, men de ashıq boldım. Ekewimiz on segiz jawshı jiberip ayttırdıq, qız aqıllı eken, bizler aqmaq ekenbiz. Seni keler degen bir dámesi bar eken, qızıl tilin jaldaǵan, barǵan eki elshini qurı sóz benen aldaǵan eken, -deydi.

Aldaǵanı sol bolǵan:

- Altı ay atın baqsın, dep Janın otqa jaqsın, dep Altı ay on kún tolǵan son, Qádeli kún bolǵan soń,

Ullı toydı bersin, dep,

Áskerlerin jıydırıp, Sárkabın bálent úydirip,

Patsha dárbent joldıń awzına, Toqsan úydi tiktirsin,

Sansız qalmaq jıydırsın, Ullı toydı baslasın,

Qırıq kúnshilik jollardan, At shaptırsın maydanǵa. Atı ozǵan jigitke,

Kimińdi qul demeyin, Kimińdi tul demeyin, Kimińdi xan demeyin, Kimińdi qara demeyin, Kimińdi bala, demeyin,

Qırıq kúnshilik jollardan, Atı ozǵan jigitke,

Biymálel ózim tiyeyin, - dedi.

Barshın bizlerge wáde qılǵan, bir nashardan aldanıp, at baǵıp jatqanımızǵa da

52

qırıq kún boldı, - deydi. - Juwap berseń, keteyin, Barshın qızǵa jeteyin, seniń kelgenindi bildirip, yarıńdı quwandırıp, súyinshi alıp qaytayın, - deydi.

- Bar, keteber, Qarajan, - deydi.

Qarajan atlanıp kete berdi, arraǵıraq barıp aylanıp keldi:

Bunnan ketsem, Barshınǵa jetsem, lebizime inanbas, sózime qulaq salmas, belgili dushpanı men edim, men dostımnıń qasına barıp, inanǵanday bir nıshan alayın, - deydi. - Basqa wájin tanımas, bir tanısa, atın tanır, berse atın alayın, -

dep, qaytıp Alpamıstıń qasına kelip, bes-altı awız orsaqı aytıp turǵan usaydı:

- Kewlińe kelmesin, dostım, qıylı qal, Sizdi, bizdi xalıq áylegen biriw bar,

Arzımdı esit, dostım bolǵan Alpamıs, Mendey palwannıń aytatuǵın arzı bar.

Sawash kúni qanlar tolar kózime,

Kiysem lipas jetpes igri tizime,

Bunnan barsam inanbaydı Barshınjan,

Bir nıshan ber kórsetkendey ózine, - deydi.

Alpamıs:

- Atlar shawıp shıqtım maydan dúzlerge, Sansız qalmaq kórinbeydi kózlerge, Kewlińdegini aytsań boyma, jan dostım,

Kórsetkendey ne bereyin sizlerge?

Qarajan:

- Ílǵal kúni at quyrıǵın ór, deydi. Batır edim, tamashamdı kór, deydi, Tanımas Barshınjan basqa zatıńdı, Astıńdaǵı Bayshubardı ber, - deydi.

Alpamıs:

- Moyınǵa taǵılǵan tillá tumardı, Sawash kúni tarqatarman qumardı, Isenbeymen saǵan, dostım Qarajan, Beralmayman hám joldasım Shubardı.

Altın kámar qup jarasar belime,

Jekke-jalǵız keldim qalmaq eline,

Qımbat baha meniń mingen Shubarım,

Alıp qashıp keterseń qalmaq eline.

53

Qarajan:

- Xızmetińe men ózimdi saylayın, Seniń ushın shiyrin jandı qıynayın, Bere bergil, dostım, inanıp maǵan,

Alıp qashsam tas tóbemnen quday urar bizlerdi, Qara atımdı qazıǵıńa baylayın.

Sol waqıtta Qarajannıń qaradı júzine, inandı sózine, zárteń-záberteń mustákam, demedeń ertlep Bayshubardı Qarajanǵa berdi. Qarajan atlanıp Barshın jatqan boz ordaǵa qarap júris qıldı. Qarajan ketip baratır, Alpamıs qalıp baratır. Arraǵıraq barǵanda Alpamıs oylandı:

- Bul zańǵar yabı menen maydanǵa da shıǵar, qamshı urar, alıp qashıp, shermende qılar. Attıń sırı iyesine málim degen, Qarajanǵa bir attın sırın betine aytıp

jibereyin, degen qıyal payda boldı.

Ketip baratqan Qarajannıń keyninen Alpamıs juwırıp baratır, eglen dostım

Qarajan, - deydi, sol waqta Qarajan eglendi, dostıma qarap Alpamıs sóyledi:

Bizler kelgen musılmannan alımdı,

Sizler júrgen din bilmegen zalımdı,

Eglen jora, attıń sırın aytayın,

Attıń sırı iyesine málimdi.

Sen túsersen haqtıń tuwrı jolına,

Attı berdim sen qalmaqtıń qolına,

Ara shólge shıǵa qoysań jorajan,

Qamshı urma Shubar yabı qońına.

Hámmelerden ladan bilme bizlerdi,

Jalǵan dep oylama mına sózlerdi,

Yabı bilip qamshı ursań Shubarǵa,

Alıp qashıp keter, jora, senlerdi.

Arılǵan basıńnan qayǵı dumandı,

Qamshı ursań salar aqır zamandı,

Yabı bilip Qamshı ursań końına,

Jora, meni kórmekligiń gúmandı.

Qarajan:

- Qalmaqlarda sensiz dáwran súrmeyin, Bayshubardan basqa attıń qádirin bilmeyin, Egley berme, irke berme,

Alpamıs.

Quday ursın, payǵambar ursın,

55

eken.

-Barshın insapqa kirdimeken, bizge tiyetuǵın boldımeken, kórip kel, Kókaman jora, - dep.

Kókaman kelip, Barshınnıń qasında ata-enesi joq, úyi awlaq, altın kese, jez sháynek, qız benen bázim etip, kese alısıp, shay iship otırǵan eken. Báhárdiń ayı, úyi shiysheń, esik túriwli, uzaǵıraqtan kiyatırǵan Qarajandı kórdi. Kókaman órre turdı:

- Jigitler, Mańlayımız qurısın, hár kim óz jayında tursın. Tayshıxan qız almasa, teris alsın, Qarajan kiyatır!

Kelleńdi kesedi,

Qanıńdı ishedi,

Qashqan qutılar,

Turǵan tutılar,

Jeti atasına nálet,

Qashqanǵa raxmet,

Zángige húrmet,

Quyısqanǵa bereket,

Bul jerde qalǵannıń

Jeti atasına nálet.

dep maydanǵa shıqtı. Hawlıǵısıp, atın sheshpek yadında joq, Qarajannan qorıqqanınan baylawlı turǵan atına minip, kazıqtı aylanıp, qamshı urıp, shúwshúw dep turǵan qusaydı. Hawlıqqanı minip tanabın kesip, hawlıqpaǵanı minbey tanabın kesip, Qarajannıń aldınan zordan qashıp qutıldı.

Sol waqıtta Qarajan boz ordanıń oń jaǵına kelip, jabıqtı kóterip, Barshınǵa názer salıp, Alpamıstıń kelgenin bildirip, dos bolǵanın bildirip, súyinshi

sorap turǵan qusaydı. Áne sol waqıtta Qarajan Barshınǵa qarap, neshe jerden tımsal keltirip, bes-altı awız orsaqı aytın turǵan qusaydı:

-At shapqanım uzaq jerge qıyadash, Kózlerińnen tógilmegey selli jas, Súyinshi ber, shıq maydanǵa, qız Barshın. Qarajanday aǵań keldi, xabarlas.

Ay qarańǵı kórinin tur kózlerge,

Sawıtlar jetpeydi igri dizlerge,

Qońırattan bir jigit keldi izlep seni,

Eglenbey súyinshi beriń bizlerge.

Tarqadı júrekten seniń ármanıń,

Jáne aylandı seniń ótken dáwranıń,

Súyinshi ber, qız Barshın, shıǵıp maydanǵa,

Qońırat elden izlep keldi palwanıń.

56

Peshanada men oqıdım xatını,

Sorasıp bilgenmen haslı zatını,

Eglenbeyin súyinshi ber, Barshınjan,

Inanbasań, men aytayın atını.

At shapqanda jete almadım, jol alıs,

Báhár bolsa tawra shıǵar mayalısh,

Súyinshi ber, eglenbeyin, Barshınjan,

Izlep keldi Qońırattıń begi Alpamıs.

Sol waqıtta Barshın ástelik penen qıymırıp, ástelik penen shıǵıp, kóz jiberip qarasa, Qarajannıń astındaǵı Bayshubarǵa kózi tústi. Bayshubar Barshın ketkende enesiniń izinde qısır emgen tay edi, at bolar dep nashardıń sonnan támesi bar edi. Bayshubar jetilip at bolǵan eken, meniń qalmaqqa ketken ǵalawıtımdı esitip, keynimnen atlanıp shıqqan eken. Qarajan dárbentti awlap atır, dep esitiwim bar

edi, batır ańqaw, er gódek degen sóz bar, kezewli oqqa gez kelgen eken, yarım biyájel ólgen eken, atı qulǵa olja bolǵan eken, baxtıma ketpestey qara tigilgen eken.

Barshınnıń kókiregine bul qıyal payda boldı, Qarajannıń astındaǵı Shubardıń moynın qushaqlap, kóziniń jasın monshaqlap, sol waqıtta attan jalǵızdıń dáregin sorap turǵan qusaydı:

- At bolıptı Miyan kóldiń tayları, Qoyın satıp, qozı qılar bayları, Ar jaǵı Túrkistan, ber jaǵı Koqan,

Xáziretimniń qádem urǵan jayları.

On tórtinde gáwhar tuwǵan ay ediń,

Arıslanım keler dep, kewilim jay edi,

Tiliń bolsa sóyle, óybey, Bayshubar,

Men ketkende qısır emgen tay ediń.

Moyınıńda sulıw qara jalıń bar, Ekewimizdi kórsetpedi biriwbar,

Kórineseń Qarajannın astında, Ústińdegi jalǵız qayda, jániwar?

Shashgenemdi árman menen tarayın,

Nashar basım ne kúnlerge jarayın,

Tiliń bolsa, sóyleseńe, Bayshubar,

Jalǵızdıń dáregin kimnen sorayın?

Súrindiń be bálent tawdıń tasına,

Alla ráhim qılmay kózdiń jasına,

Tiliń bolsa, sóyleseńe, Bayshubar,

Taslap keldiń qaysı tawdıń basına?

57

Ǵarra-quzǵın qondı ma eken lashına?

Árman menen aqlar ener shashıma.

- Bul zańǵardıń qızı nege túsinbeydi eken meniń gápime, - dep Qarajannıń kókregine bir qıyal payda boldı, jáne bir táqálle gúrriń aytıp kóreyin, - dep, Qarajan Barshınǵa ne gúrriń oqıp tur eken:

Áwel qalmaq, men ózim zulım boldım. Qartayǵanda men seniń qulıń boldım, Súyinshi ber eglenbey, haw qız Barshın, Aqır túbi aylanıp kelin boldıń.

At oynatıp barıp edim men dárbentke,

Latmanatqa men bolǵanman shermende,

Bas qoyıp qara tasqa jatıp edim,

Kele berdi sáhár waqtı jalǵız bende.

Kelgen zańǵardı bala bildim, Etken isin olardıń shala bildim,

Óltireyin seni dep, jatqan jerden ses keldi, Sol waqıtta órre turdım jayımnan.

Tawday eken ol zańǵardıń júrekleri,

Qos nayzaǵa qumar eken bilekleri,

Bala maǵan juwırdı attan túsip,

Sawash eken qudaydan tilekleri.

Sóylegende túspedim tillerine,

Ash jolbarıstay pánje urdı bellerime, Ólmey qalǵan payda dep, dárbent jolda,

Káliyma aytıp, kirgenmen dinlerine.

Bárekellá, Barshınjan kelbetińe,

Oramalıń tutagór jel betińe,

Súyinshi ber eglenbey, kelin balam,

Maldı bergen yar keldi el shetine.

Sol waqıtta Barshınjan:

- Aǵa, men ol sózge inanbayman, - dedi. - Meniń ata-enemdi Tayshıxan qoy keynine salǵanına jeti kún boldı, eki ǵarrımdı ákelip berseń lebizine sonda inanaman, - deydi.

Sol waqıtta ashıwı kelip, Qarajan Tayshıxainıń qalasına at qoyıp jóney berdi.

58

Atlar shaptı dalaǵa, Sıyındı qudaytaalaǵa, Eglenbey kirdi Qarajan,

Áyne sáske waǵında, Tayshıxan jatqan qalaǵa.

- At shaptım begler qıyadash, Aqpay ma kózden selli jas, Mendey bir iniń kelgende,

Tayshıxan aǵa, xabarlas.

Oylaspaǵa kelgenmen, Keńespege kelgenmen,

Seniń menen urısıp, Ásker qırıp, qan tógip, Dárbent jolǵa barǵanman. Jeti kún jattım jol ańlıp, Jeti kúnler tolǵanda, Sáhár waqtı bolǵanda, Dúbirlegen ses keldi, Inińniń janı seskendi.

Ne ándiyshe boldı dep, Juwırıp shıqtım tawlarǵa, Minsem tawdıń basına, Buwdaq-buwdaq shań shıqtı.

Shań astına qarasam, Esabı joq, sanı joq, Lek-lek jatqan qol keldi,

Ayırılmastay el keldi,

Jasıl-ala tuw keldi, Úlken qara top keldi. Jekkelik ettim, xan aǵa,

Urıspaqqa men qorqıp, Attıń basın ońǵarıp, Qaytıp qashtım keynime.

Aǵayin bildim sizlerdi, Kómek sorap kelgenmen, Sen jıynaygór áskerdi, Men jıynayın nókerdi. Qara toptı súyretip, Dárbent jolǵa barayıq, Onnan burın top atıp,

Ǵayıptan kelgen áskerdiń, Bárin birdey qırayıq, At-jaraǵın olardıń,

Olja qılıp alayıq, Kalay kórdiń, xan aǵa?

59

-Há, Qarajan, Qarajan! Inanbayman sózińe, Mende ásker qoydıń ba? Mende nóker qoydıń ba? Men-men degen erlerdi,

Batpansıǵan sherlerdi, Qarıwlı tuwǵan beglerdi, Óziń qırdıń Qarajan. Saǵan erer halım joq,

Abırayı da seniki, Olja malı da seniki.

Sol waqıtta qaysar Qarajannıń qattı ashıwı keledi:

- Mańlayı qara, Tayshıxan!

Qolıńnan nege kelmese,

Qoyǵa nege salasań,

Barshınnıń ata-enesin?

At oynatıp men barǵanman dárbentke, Latmanatqa ózim boldım shermende, Jatıp edim qara tasqa bas qoyıp, Sáhár waqıtta kele berdi bir bende. Bala bildim zańǵardı,

Shala bildim zańǵardı, Bunday maldı, Tayshıxan, Iyesiz keler deppediń? Belgisiz keler deppediń?

Altı kúnlik jollardan, Attıń jortqan dúbiri, Uyqılatpadı bizlerdi. Altı kún anıq tolǵanda, Sáhárdiń waqtı bolǵanda, Kele berdi bir bala:

Atları bar ırǵayday,

Moyınları quwrayday,

At ústinde kórindi meniń kózime, Qus urǵan qara torǵayday.

Bala dedim zańǵardı, Shala dedim zańǵardı,

Óltireyin seni dep, Balaǵa qarap juwırdım, Attan túsip juwırdı, Tawday eken júregi, Jumırı eken bilgen, Kúni-kúni qudaydan,

60

Sawash eken tilegi.

Ash jolbarıstay ıńıranıp, Jarılǵan muzday gúńirenip, Sol waqıtta ózim oylandım, Ólmey qalǵan payda dep, Batıl dinnen dóngenmen, Barhaq dinge engenmen,

Qorıqqanımnan balaǵa, Men dinimdi bergenmen,

Káliymanı úyrenip, Haram awızdı hadallap,

Musırman bolıp kelgenmen. Shekken jábir-japasın, Jarasqan zawqı-sanasın, Qolıńnan, zanǵar, kelmese, Qoyǵa nege salasań, Barshınnıń ene-atasın?

Tilimnen men berdim nuwrı zibandı,

Qorqıp men ayttım káliyma iymandı, Shıǵar Barshınjannıń ata-enesiń

Men kútkenmen saǵan kelgen miymandı.

Dáwranım dóner me bastan biyqarar,

Hár bende onıń jolında giriptar, Shıǵar Barshın qızdıń ata-enesin!

Haq jetkergen jılaǵanda zarımdı, Alalmadım men atısıp arımdı,

Órtep tur-aw sol naymıttıń qoregi,

Xár mezgilde jedi toǵız narımdı,

Jáne bir jeti kún jatsa, eneǵar, Jep boladı misetimde barımdı.

Sol waqıtta Tayshıxan «jállat!» dep qıshqırdı, jállatlar juwırıp keldi. – Barshınnıń ata-enesin alıp kelip, Qarajanǵa tapsırıń - deydi.

Olar ata-enesin alıp kelip, Qarajanǵa tapsıradı. Qarajan ertip, Aqbulaqtıń boyında Barshın jatqan boz ordaǵa keldi. Barshın ata-enesin kórgen waqta Qarajannıń dos bolǵanın bildi.

Altım arshamı ashadı,

Jaǵası altın, jeńi zer,

Kádirli aǵam sen, deydi,

Oń iyninnen kiy, deydi.

Qarajanǵa jabadı,

Súyinshi bolsın sol, deydi.

Tarttı palwan iynine,