Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

111

kim sorap atır, - dep, Áshim insapqa kirdi. Batırdıń qasına keldi, birewi ishte, birewi sırtta, ekewi qudanı ortaǵa salıp, dos boldı.

- Jora, qonalqań bolsın, - dep bir semiz qoydı tasladı, emshekti ana berdi,

ırısqaldı quday jetkerdi, kúnde bir qoydıń góshin jep, awqatın alıp jata berdi. Alpamıs báhár ayında zindanǵa túsip edi, sol jılı jaz ótti, kiyatırǵan qıs

ótti, bir jıl artıq boldı. Áshim qoydı suwǵarmaǵa jaz kúni xannıń kóli Qarakóldiń boyına bardı. Ol zamanda qubladan ǵaz baratuǵın edi, qalmaqtıń kóline uya salatuǵın edi, palapan shıǵarıp, gúzdiń kúni qanat-quyrıǵı jetilip, qublaǵa qaytatuǵın edi. Sol jılı bir ǵaz barıp xannıń kóli Qarakól, shóp shıqpaǵan dala kól, kóldiń jaǵasına qumdı eteklep uya salǵan eken, altı palapan shıǵarǵan eken, besewi shıqqan eken, birewi jumırtqadan keyinirek shıǵıp qalǵan eken.

Áshim qoydı suwǵarıp júrse, bir ǵazdıń palapanınıń qanatı menen suw shashıp, kólde oynap júrgenin kórip, tutıp aldı. Alpamıs dostımnıń bir ózi jatır-aw, ǵaz da bolsa, es bolsın, Alpamıs dostıma aparıp bereyin, degen qıyal payda boldı. Palapandı qolına alıp Alpamıstıń qasına keldi:

- Jora, bunıń menen ekew bolıp jata ber, - dep, bunı da zindanǵa tasladı.

Áshimniń alıp kelgen palapanı óziniń mańlayına qara boldı, nandı jemeydi, góshti kórmeydi, bunıń jeytuǵını qamıstıń shıyqıldawıǵı boldı. Xannıń kóli Qarakól, shóp shıqpaǵan dala kól, kólge shıqqan qamıs joq, bar lipasın sheship, dizden suwǵa túsip, qoy órmesten burın namız waqıtta tapsa bir qısım, tappasa yarım qısım shıyqıldawıq terip keletuǵın bir bále boldı.

Azan menen izey suwǵa túsip, samalǵa shıqqan kisiniń ne kórgen kúni bar, Áshimnin ókshesi, baltırı, sanı, eki barmaq, keyni bir eli, pıt-shıt jarılıp,

ayırılıp ketti. Bir kúni suwǵa túse almay jılap tursa, zindanda jatıp Alpamıs dawısladı:

-Áshim, Qayda?

-Há, ne bar, mańlayı qara, eneǵar?

-Tezirek shıyqıldawıq terip kel, ǵazıń ashtan óletuǵın boldı.

-Ǵazıń da, óziń de qurı, birew edi háńgilim, ekew boldı sháńgilim, ólseń, gór bol, - dep Áshim ketetuǵın boldı.

-Bárekellá, Áshim ketse, biz de ólemiz, Áshim de óler, ǵaz da óler, birewbirewdi kórmey, shermende bolatuǵın boldıq-aw. Qul xalqı xoshametke kóp eretuǵın

edi, zańǵarǵa xoshamet urıp dawıslayın, - deydi. Sol waqıtta Alpamıs Áshimniń keyninen qıshqırıp atır:

- Dos jılatar, dushpan kúldirip, Nayza alıp, qara bawrım tildirip,

Meniń menen dos bolıp ediń áweli, Taslap ketpe miynetińdi kúydirip.

Áwel meniń menen boldıń dosu-yar, Óshti ómiriń kámbil pirge qol jayar. Meni taslap ketpe zindan ishinde,

Miynetińdi qılma, jora, zaya-da.

112

Sen ketkende meniń qádirim kim biler,

Dostıń jılasa, dushpanıń kúler,

Meni taslap ketpe zindan ishinde,

Ketseń de ólerseń, qalsań da ólerseń.

Áshim taǵı oylandı:

- Ketkende nege óledi ekenmen, qalǵanda nege óledi ekenmen? Alpamıstı baqqanıma eki jıl bolǵan eken, qoydıń yarımın berip bolmasam da, úshten birin berip bolǵan ekenmen. Tayshıxannıń qasına barsam, malıń túwel emes dese, yarımın urı aldı desem, xannıń malı qaraǵa sińe me, qasqır jedi desem, sen qayda ediń, - dep moynıma shıjım salsa, dar túbine alıp barsa, álbette úsh aǵashı menen tórtew boladı ekenmen-aw.

Qalǵanda nege óledi ekenmen dep oylansa, Alpamıstı asırayman, ǵazdı asırayman, qoydı baǵaman dep, óz tuwrıma jorta beredi ekenmen, sóytip-aq aqırı óledi ekenmen, sirá bul zańǵardıń gápi ıras eken, ele de bolsa Tayshıxannń shınjırın moynıma salıp ólgenshe, Alpamıstıń xızmetinde sheyit ólgenim jaqsı

eken, - dep insapqa kirdi.

Qaytıp aylanıp keldi, ózine qoy berdi, ǵazına shıyqıldawıq berdi, kúndegi xızmetin qılıp júre berdi.

Gúzektiń ayı tuwdı, arqadan suwıq turdı, kóldiń jiyegi qattı, qubladan kelgen ǵazlar qıyırshıq muz jep kublaǵa qayttı. Alpamıstıń qasındaǵı ǵazı qanatkuyrıǵı jetilip, bir jerde turıp er jetti. Hár waq aspanǵa qarap ǵańqıldaydı.

Alpamıs ata-enesin saǵınıp, qara bir bawırı qan bolıp, usı ǵazımdı aspanǵa ushqan ǵaz bolsa, kórine qoysa kózime, qanatına xat jazıp, joldaslarına qosıp jiberer edim elime, degen qıyal payda boldı.

Aradan bir neshe kún ótkende bes ǵaz tómenleńkirep ushtı, gúzarı tap zindannıń ústine tústi. Alpamıs kórdi ǵazlardı, sol ǵazlardı shaqırıp kóreyin dep, ǵazǵa qarap tolǵandı:

- Jalǵızlıqtan mende boldı qıylı hal, Zindanda jatırǵan meniń aqlım lal, Sizlerge bir joldas qosıp alayın,

Aylanıp ketińiz endi jániwar.

Qolımda bolmadı tilládan sazlar,

Jılasam jeter me haqqa bul zarlar,

Sizlerge bir joldas qosıp alayın,

Berman aylanıńız, ol qońır ǵazlar.

Hawadan ushqan besewi,

Tómendegi ǵazdıń sestine,

Alpamıstıń hawazına,

Qanatın jıynap aylandı,

113

Ǵańqıldasıp jániwar, Zindannıń qondı awzına, Qasındaǵı joldasına, Qanatına Alpamıs,

Qızıl sıya xat jazdı, «Alpamıs» degen at jazdı: - Barsań duway sálem de, Atam menen eneme,

Qarındasım Qansulıw, Barshın atlı yarıma. Kóterip meni ósirgeń

Qultay atlı babama. Óli emespen, tirimen,

Erenlerdiń birimen, Menmenlkten bir ózim,

Bánt bolıp qaldım zindanda, Jeti jılda pák bolıp,

Men gúnamnan qutılıp, Qalmaqtan alıp arımdı, Bolsa Alla qáwender, Men Baysınǵa bararman.

Sálem jazıp Alpamıs, Ushırdı ǵazdı hawaǵa. Ǵazlar qosıldı joldasına, Alpamıs qaldı zindanda.

Altı ay qoldan ot jegen, Aǵasın taslap ketpege,

Ǵazdıń kózi qıymadı, Sóylerge tili bolmadı, Zindanǵa qarap muńayıp, Moynı menen jer tósep, Qanatı menen jer urıp, Sóylerine ziban joq,

Ishkerige qarap jılap tura berdi.

Sol waqıtta Alpamıstıń kewline keldi: usı ǵazdıń mennen bir sálemnama támesi bar eken, jolda dos-dushmandı aytıp jibereyin, degen bir qıyal payda boldı.

Qalmaqtıń aldı bálent taw edi, aspan menen bara-bar, ǵazdıń óter jayı joq, eki tawdıń kezeńi, eki tawdın suǵılması, bir kezeń jol bar, qus ushsa, sonnan óter edi, ol kezeńdi ańlıǵan toqsan úyli mergen bar, qudaydıń qarsı dushpanı, bulardıń etetuǵın talabı - diywanashılıǵı - tastan geze soǵar edi. Sarı jayǵa oq qıstırıp, aqsham kózi ashılıp, kúndiz kózi qapılıp, aqshamında dárbentten ushqan ǵazdı baylap atar edi.

Aqshamında ústinen qus aman-saw ótse, qıyamette diydarıńdı kórmeymen, degen

115

bultqa jeteyik, Shekamannıń jerinde ǵańq etip ses bermeyik, áste úndemey ushayıq, deyisti.

Ǵazlar xawalap ketti, tap bultqa jetti, toqsan úyli mergen dárbentti gezek penen ańlıytuǵın edi.

Toqsan mergenniń sárkardasın Shekaman dep at beretuǵın edi, sol kúni Shekamannıń náwbeti edi. Shekaman degen mergenge jeti kún bolǵan eken, ish burıw degen kesel tiygen eken.

Kindigi burıp, dińkesi qurıp, beldewge asılıp, kózi qızarıp, yarım aqsham waqtında tórt tárepke qarap kúshenip otırsa, ǵazdıń ǵańqıldaǵan sesti joq, qırqıldaǵan qanattıń sesti keldi, ańlap karasa hawaǵa, altı ǵaz hawalap ushıp baradı.

Bir ǵarrı enesi bar edi, wáliy edi, Alpamıstı mástan zindanǵa salǵanın wáliylik penen biletuǵın edi. Sol ǵazdıń qanatına sálem jazǵanın da wáliylik penen biler edi.

Maydanda kúshenip otırıp, ishkeridegi apasına qıshqırıp atırǵan kusaydı

Shekaman:

- Mergen edim, meniń boldı aqlım lal, Bul keselge men bolǵanman giriptar, Arzımdı esit, jası qaytqan jan ene,

Perzentińniń saǵan aytar arzı bar.

Mergen bolǵan hár qıyaldı biledi,

Jay kóterip hár islerge dónedi,

Qarap edim kóz jiberip hawaǵa,

Qırqıldasqan qanattıń sesti keledi,

Altı ǵaz hawadan ushıp baradı.

Ish awırıw aldı menin ayımdı,

Ene, aq sútińnen emdim payımdı,

Hawalaǵan altı ǵazdı kórgenmen,

Alıp ber, ene, tuqtıy menen jayımdı.

Sarı jaydı men iynime salayın,

Tuqtıyımdı ash belime shalayın,

Tuqtıy menen jaydı alıp ber, enejan,

Altı ǵazdı ózim atıp alayın.

Onda enesi ne deydi:

- Ǵarrılıqtan men de boldım biyqarar,

Ǵazdı kórip, bolma balam giriptar, Bir tilegim, atagórme ǵazlardı, Zindandaǵı Alpamıstıń xatı bar.

116

Kewilińe almaǵıl zárre qararıń,

Atsań tayar basıńdaǵı dáwranıń,

Atsań, sen bolarsan qan qarızdar,

Sen bereseń amanattıń zawalın.

Alıstan kóringen tawdıń qıyaǵı,

Tas qaqsa súriner attıń doynaǵı,

Bir tilegim sennen meniń,

Altı ǵazdı atagórme, shıraǵım.

Sol waqıtta Shekamannın ashıwı keldi:

- Mańlayı qara, aljıǵan, teris qaytqan, tezirek alıp ber! Atım jaydan óter boldı altı ǵaz, julayın ba shashıńdı, taslarman shólge lashındı.

Sol waqları enesi, Shekamanday balasın, Jer toqpaqlap qarǵadı:

-Qırshın janıń qıyılǵır! Shıbıǵınan shırpılǵır! Júwernemek bolǵır, jer tartqır!

Ólim bergir ish burıw, Ish awırıwdan ólgeyseń! Tilimdi nege almaysań Sózime qulaq salmaysań, Qanlar tolǵay kózińe! Ǵazǵa giriptar qılmaǵay, Atqan oǵıń, jan balam,

Qaytıp tiygey ózińe! - dep, Qarǵay berdi enesi.

-Mańlayı qara, aljıǵan,

Men ólgende zar jılap, Sen qalarsań nıshansız, Óz balasın qarǵaǵan,

Barmeken sendey iymansız, - dep, Esikti buzdı Shekaman.

Eneniń tilin almadı, Jaydı iynine saladı, Tuqtıydı beline shaladı, Tentireklep-teńselip,

Dárbentke qarap jónedi. Mergenge sapar jaqpadı,

Sıypalap kózi tappadı, Óldim-taldım degende, Kezesin tawıp aladı, Tuqtıyınan suwırıp, Barıp oqlap aladı, Párli oqtan aladı.

117

Giriske oqtı qıstırıp, Atayın dep oylandı, Hawadaǵı altı ǵaz, Atım jaydan jániwar, Zárre ótip baradı.

El shetine keldik, dep, Biz de aman óttik, dep, Bir ǵaz turıp ǵańq etti, Keyninen kelip oq jetti. Xat kótergen qońır ǵaz,

Baratır eken keyninde,

Quyrıqların julıp ketti,

Ǵańq etpeske táwbe etip, Ǵazlar bunnan aman ótti.

Shekamannıń atqan oǵı, Sarqıp ózine jetti,

Qos júrekten oq tiyip,

Ókpesinen tesip ótti, Qáliydiń kelip aytqanı, Shekamannıń ájeli jetti. Ǵazlar sáhár waqıtta, Hawalap ushıp baratırsa, Saǵımın kóldiń kóredi,

- Tez jeteyik biz, - deyip,

Sarqıńqırap jamıradı,

Kún orta boldı, jetelmay. Ǵazlar hayran boladı.

Sáhárde kórgen saǵımǵa, Pesinde zordan baradı,

Suwdı kórip besewi, Qarakólge qonadı,

Xat kótergen qońır ǵaz, Túseyin dese, bolmaydı. Qanatında xatı bar, Alpamıstıń atı bar,

- Tússem párim ezilip, Jazǵan xatı ósher, - dep, Qarakóldi úsh aylanıp,

Tapsırarǵa janlar tappay, Bir aylanba qoltıqqa, Qos párin qıyıp tasladı, Joldaslarına qosılıp,

Bul da kólge qonadı.

Áne, ǵazlar kólde oynap júre berdi. Alpamıstıń qarındası Qansulıw,

118

Alpamıstı kóterip ósirgen qul atası Qultay qul jurttıń qıya shetinde jılqı baǵıp júrer edi.

Baba júdá gódek adam, jılqınıń bólinip ketkenin bilmeytugın edi, Qansulıw háptede, on kúnde babaǵa jılqı jıynap berip, qaytatuǵın edi.

Babaǵa jılqını jıynap berip kiyatırsa, nasharǵa bir qıyal payda boldı.

- Qarakóldi jaǵalay keteyin, arqadan ǵaz kelgen bolsa, aǵamnıń dáregin sorap

óteyin dep, at oynatıp kelatırsa, Qansulıw Qarakólde altı ǵazǵa kózi tústi. Ǵazdı kórip sóyledi:

- Kózlerime jaqtı kúnler tún boldı, Dushpanlarǵa ústim gúzar jol boldı, Kórseń meniń ǵayıbımnan xabar ber, Jan aǵam ketkeli eki jıl boldı.

On tórtimde juwǵan shashım tarayın, Nashar basım ne kúnlerge jarayın,

Aǵam ketip edi, eki jıl boldı,

Kórseń, bilseń, men dáregin sorayın. Ushqan Mádiyneden ol qońır ǵazlar, Ólmegen bendege bolǵandı jazlar, Aǵam ketti meniń eki jıl boldı, Kórseń, bilseń, xabarın ber, jániwar.

Sol waqıtta bir ǵaz toparınan ayırılıp shıǵa berdi. Nasharǵa jaqınlap keldi, ǵaz suwdan júzdi, qız qırdan júrdi, bir aylanba qoltıqqa barǵan waqıtta qırǵa shıqtı. Nasharǵa qarap ǵańqıldap sóylerge tili bolmadı. Sol waqıtta qız jerge qaradı, Qarasa, jerde eki pár kórdi, attan túsip qolına aldı, qarasa, qızıl sıya xatı bar. Aǵasınıń amanlıǵın sol xattı oqıp bildi. Atası menen enesine amanlıǵın bildirdi. Áne, balasının aman ekenligin bilip, ǵarrılardıń waqtı xosh boldı.

XVI bólim

Batır zindanda jata berdi, aradan úsh jıl ótti, bayaǵı dos Qarajan turıp oylandı.

- Dostım nege kelmedi, ata-enesi qalmaqqa bende boldı, birewdiń arın birewge arlamaq zaman bar ma?

Ózimdi shólge dúzeyin, Hár qıyaldı kózleyin, Ómirim tuwıp kórmegen, Alpamıs dostımnıń elin, Qálender bolıp izleyin,

- degen qıyal payda boldı.

119

Tal tayaǵın qolına alıp, Dos sebepli qıyallanıp, Jolǵa kirdi Qarajan,

Dostın izlep oylanıp. Batırǵa sapar jaqpadı, Ómiri tuwıp kórmegen, Baysınnıń elin tappadı, Bir elattıń shetinde,

Baratırsa Qarajan, At shappadı dalada,

Tiline adam túspegen, Bir máhálde kelipti,

Baysın degen qalaǵa. Ǵalawıt tústi araǵa, Jol sorarǵa adam joq.

Tappadı. Kóp elattı aralap baratırsa, kórindi bálent bayterek, patshalıqqa múnásip. Bárekellá, Alpamıstın úyi usı bolar, degen qıyalǵa keldi. Usı úyden sorayın dep, bir úydiń esiginiń aldına barıp, tal tayaqqa súyenip, úyge súren saladı:

- At shawıp shıqpadım shólge qıyadash, Nadanlıqtan kózden aqtı selli jas,

Ǵayıptan kelgenmen, táńri miymanman Bende bolsań boz ordada, xabarlas.

Shóldi gezgen ullı gúzar jolmedi,

Baysın degen jatqan aydın kólmedi,

Men de uzaq joldan kelgen miymanman,

Alpamıs dostımnıń úyi usımedi?

Mártlik penen men de kimge jarayın,

Sawash kúni at kekilin tarayın,

Alpamıs dostımnıń úyi usımedi,

Shıq, xabarlas, men dostımdı sorayın.

Sol waqta endi Bóybóri, Tal tayaǵın tayanıp, Saqalı qanǵa boyalıp,

- Balamnıń atın aytqan kim, - dep,

Maydanǵa shıqtı tolǵanıp,

Maydanǵa shıqsa, esiktiń aldında bir jigit tur, Bóybóri jol bolsın sorap jıladı:

120

- Hawa jawsa, aydın kóller hól bolsın, Jıldan jılǵa az dáwletiń mol bolsın, Jalǵızımnıń atın aytqan kim edi,

Ayt, perzentim, saparıńız jol bolsın?

Qarajan:

- Batırlıqtan dúzetemen saltanat,

Kádir allam etpegeydi biymurat, Sen be ediń Alpamıstıń atası, Ber qolıńdı, men qılayın ziyarat!

Baybóri:

- Kózlerime ashıq kúnler tún edi, Din musılman Muhammettiń dini edi, Perzentimniń atın aytsań shıraǵım, Eglenbey ayt, seniń atıń kim edi?

Qarajan:

- Men boldım shóllerge ózim talaman, Dos sebepli men de kúyip janaman,

Alpamıstıń qıyametlik dostıman, Atımdı sorasań, meniń Qarajan.

Ekewimiz de dushpan menen qas boldıq,

Qosılısıp bir birewge es boldıq,

Alpamısjan at shappaǵa barǵanda,

Dárbent jolda qıyametlik dos boldıq.

Barshınjanǵa qos shashbawlar órgenbiz,

Márt penen qosılıp dáwran súrgenbiz,

Alpamıs Barshındı alıp qaytqanda,

Júr degende bizler júrmey qalǵanbız.

Sol waqıtta Baybóri Qarajannıń moynınan qushaqlap, jalǵızdı kórgen kózińnen, sen de ulım Qarajan, aylansın atań kózińnen, dep Qarajandı úyge kirgizdi.

-Dostım qayda? - dep edi Qarajan.

-Úsh jıl boldı ketkeli, óli ekenin bilmedik, tiri ekenin bilmedik, bıyıl

gúzek ayında, ǵazdıń qanatında sálem xat keldi, barsań duwayı sálem de dep, jibergen eken jalǵızım. Zindanda jatıptı bánt bolıp, menmenlik kelip ózine,

sol boldı kórgen awhalım, - dep Qarajandı sol kúni miyman qılıp kútti.

Dostıń zindanda qaldı, degen soń Qarajannıń jatıp taqatı bolmadı, yarım