Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

142

Jol bolsın sorap jıladı:

- Hawa jawsın, aydın kóller hól bolsın, Jıldan jılǵa kem dáwletiń mol bolsın, Sebep nege qaqtırasań atıńa?

Barar jeriń aytqıl, balam, jol bolsın.

Kartayıppan, kemlik penen jılayın,

Tillerime haq sanasın salayın,

Sebep neden qaqtırasań atıńa?

Jas qulınsań, barar jerin sorayın.

Ay qarańǵı kórinip tur kózlerge,

Aq qılqań jetpeydi igri dizlerge,

Sebep neden qaqtırasań atıńa?

Balam, saparıńdı aytqıl bizlerge.

Alpamıs:

- Kóz jiberip hár jahanǵa qaraysań, Bunsha nege óksip-óksip jılaysań? Ne qıyalıń bardı, baba, kewilińde, Ayta ber, bizlerden ne sóz soraysań?

Qıl shılbır baylanǵan seniń belińe,

Sawdager bilmeydi seniń jolıńdı,

Bunsha nege kemlik penen jılaysań,

Soraǵanday ne sóziń bar kewlińde?

Qultay:

- Soraǵan joǵımdı ózim aytayın, Jılaǵan dártimdi saǵan aytayın, Kózlerime jaqtı kúnler tún boldı, Dushpanlarǵa ústim gúzar boldı,

Jılaǵanımdı saǵan aytsam, perzentim,

Alpamıs ketkeli jeti jıl boldı.

Lashın edim, qanatımnan qayrıldım,

Júyrik edim, doynaǵımnan mayrıldım,

Jeti jıl bolǵandı jalǵız ketkeli,

Shamshıraǵım Alpamıstan ayırıldım.

At kekilin besten tallap órdiń be?

Maydanda tolıqsıp dáwran súrdiń be?

143

Kórseń bilseń xabarın ber jalǵızdıń, Ya atam dep, ya enem dep jılaǵan,

Ózińdey bir jas uǵlandı kerdiń be?

Alpamıs:

Sawash kúni at kekilin órmedim,

Mártlik penen az dáwrandı súrmedim,

Men bilmeymen, baba, adasqanıńdı,

Onday jigit sirá elde kórmedim.

At shawıp shóllerden boldım dárbeder,

Ǵayıp bende bir quda dep qayǵı jer, Men bilmeymen, baba, adasqanıńdı, Bizler júrgen aq bezirgen sawdager.

Ot bar ma janǵanday seniń tánińde,

Sawdeger bilmeydi endi jolıńdı,

Uzaq jerden jurttı gezgen sawdager,

Neler arzan, neler qımbat elińde?

Sawash kúni at kekilin tarayın,

Nesip áylep ǵazat kúnge jarayın,

Neler arzan-neler qımbat elińde?

Babam, sennen nırq awhalın sorayın,

Qultay:

- Bazarı qurısın, barmayman, Bazardan wáj almayman, Bir jetimdi sıypaǵan,

Júrip jandı qıynaǵan, Muńlı bolǵan ǵarrıman, Arzan menen qımbattı, Satqan biler, perzentim,

Alıs penen jaqındı, Jortqan biler, perzentim.

Ashshı menen dushshını, Tatqan biler, perzentim.

Atıńnıń jalın óre ber, Óz jónińe júre ber,

Sawdager bolsań, shıraǵım, Bazardıń jolı mınawdı, Óziń bir barıp kóre ber,

- Túye kimdiki, babajan?

144

-Alpamıstay erdiki. Qalaberse, shıraǵım, Qultay atlı sordıki.

-Jılqı kimdiki, babajan?

-Alpamıstay erdiki, Qala berse, shıraǵım, Qultay atlı sordiki.

-Mal kimdiki, babajan?

-Alpamıstay erdiki, Qala berse, shıraǵım,

Qultay atlı sordıki.

-Qoy kimdiki, babajan?

-Alpamıstay erdiki, Qala berse, shıraǵım, Qultay atlı sordıki.

-Aqılım boldı meniń lal, Kewlińde bar ma qıylı qal,

Aldımız kesh, jol uzaq,

Qaldı túyem keyinde, Pátiyamdi bereyin, Aman kelgey balańız,

Qosıńa búgin miyman qıl,

-deydi Alpamıs.

-Bárekellá, shıraǵım! Jas jigit ekenseń, qıyalım jas jigittiń pátiyası qabıl degen, miyman bolsań bola ǵoy, - deydi.

Ǵarrı aldına tústi, batır keyninen keldi, qosqa qarap júris qıldı. Isi erikken palwan, babanıń hawlıqqanın ne qılsın:

-Ǵarrı, siziń elde ne áńgime, ne sóz, ne ǵalawıt bar?

-Ras bir mańlayı qara jigit ekenseń! Qonsań, qon, qonbasań, teris qon!

Dártli menen dártlesseń,

Dártiń qalmay tógiler,

Biydárt penen dártlesseń,

Qabırǵalı qolıń sógiler.

Ózimdey bir dártli jigit eken ǵoy, dep edim seni. Aqsham menen ishki sırımdı aytayın desem, biziń eldegi áńgime-gúrrińdi soraydı-aw, mańlayı qara! Biziń eldegi áńgimeni soraǵansha, a, quday, toba de.

-Baba, ashıwlanba, qatıwlanba, aytaber, - deydi.

-Sen ǵoy sorap qoymadıń, endi aytayın, ulım, - deydi.

-Meniń bir jalǵız aǵam bar edi, Baybóri bay dep at beretuǵın edi. Baysarı degen bay menen áweli dos bolıp, aqırısı quda bolıp, eki quda toyda adawatlıq tawıp, qudasına gina etip, Baysarı bay jeti jasar qızın alıp, qashıp Tayshıxan degen qalmaqtıń xalqına kóship ketip edi. Keyninen Alpamısım er jetip,

145

Bayshubar degen attı minip, qatınıń Qalmaqta degen menen qalmaqtan atın ozdırıp, kelinimdi ákelip edi, kelip altı ay opalı dáwran súrdi.

Qalmaqtan bir xat keldi, qáyin atań, qáyin eneń qalmaqta bende boldı, degen.

Jalǵızım atlanıp ketip edi, kelinimniń boyında altı aylıq hámile qaldı, at basınday ul tuwdı, atın jalǵızdan qalǵan Jádiger qoydıq. Aklıǵım jeti jasına kelgende, Alpamıs ólipti, degen ǵalawıt payda boldı. Baysında Baybóri baydıń toqsan úyli qulı bar edi, sárkardasın Ultan qul deytuǵın edi. Alpamıs óldi, degen soń qońırattan biylik ketti, qullarǵa náwbet jetti, toqsan úyli qul óz basına shegireyip ketti, shıraǵım.

Xanlıq Ultanǵa jetti. At ólse, sawrı miyras, aǵa ólse, jeńge miyras dep, Alpamıs aǵam ólse, maǵan jeńgem miyras bolǵan eken dep, qırıq kún toy-tamasha qılıp, aq nekesin qıydırıp, jeńgemdi ózim alaman, degen Ultanqulda bir qıyal payda bolǵan ba...

Baysınnıń elin jıydırdı,

Mal semizin soydırdı,

Ullı toydı basladı,

Qaysar qul kewlin xoshladı.

Atası Baybórini máskepshi qılıp, enesi sorlı kúń boldı, qarındası Qansulıwǵa jılqı baqtırdı, qul atası men edim, maǵan túye baqtırdı, jeti jasına kelgen Jádigerdiń basına jumırı kiygizdi, ayaǵına sharıq búrgizdi, qıysıq tayaq uslatıp, ákelip qoyǵa saldı.

Bıltır maldı dápterge alıp edi. Qullardıń qalıp turǵan bir ǵarrısı ediń dep, enshi bermediń dep, kewilińe keler dep, enesi ólgen bir aq ılaq berdi.

Shıraǵım, pátiyańdı berseń, sonı soyıp bereyin, sonnan basqa malım joq, sennen ayar janım joq. Quldıń da toy berip atqanına otız bes kún boldı, balam, biziń eldegi áńgimeniń liykini sol boldı, balam, - deydi.

Batır qosqa kelip, attan túsip, óz atın ózi bayladı. Qultay babası qıysıq tayaǵın beline qıstırıp, Jádigerdiń qoy baǵıp júrgen mákanına qarap júris qıldı.

Qultay degen bir bádbásher qul edi, beli narday búgilgen, qas-kirpigi ǵarrınıń aqbetine tógilgen, hár shıńnıń basına shıǵıp, qas-kirpigin kóterip, bawrın jazıp qaraydı, kórinbeydi aqlıǵı. Bir shıńnıń basına shıǵıp, ańlay-ańlay qarasa:

Basında bir jumırı, Ayaǵında sharıǵı, Qıysıq tayaq qolında, Eki kózi jawdırap, Kekilleri salbırap, Atam, deyip zar jılap, Jeti jasar Jádiger,

Júr eken qoydıń sońında. Qasına bardı babası:

- Há, perzentim, perzentim,

146

Saǵan aytar arzım bar, Búgin namaz waqtında, Kúsh bermedi túyeler, Bir tóbeniń basında, Balam tústi yadıma, Botam tústi yadıma, Saǵınǵannan, shıraǵım, Sarǵayıp jılap tur edim, Kele berdi bir atlı, Bizge sálem beripti, Esitpedi qulaǵım,

Jol soraptı bizlerden,

Kórmedi sirá kózlerim, Atına meni qaqtırdı, Qaldawrap turdım jayımnan, Kemlik keldi ózime,

Alpamısjan bolǵanda, Bunday júrgen sayaqtan,

Kórermedim qorlıqtı, Qılarmedi zorlıqtı.

Sol júrgen jolawshıdan, Men soradım atańdı,

Keyninde bala bar ma, deydi, Jalǵız ulı bar, dedim.

Men de kórip keteyii, dep,

Korǵanǵa miyman boldı, Sennen beter jılaydı,

Atańdı mennen soraydı, Ya atańnıń dostı ma, Ya bir qádir bilisi,

Ata biler ashnası, Deymen qıyalım,

Úyge keldi bir miyman.

Sonıń ushın kelgenmen, Bir toqlı berseń soyayıq, Aldına basın qoyayıq, Jas jigit eken qıyalı,

Qabıl bolǵay duwası, Pátiyasın alayıq.

Sol waqıtta bala jıladı: - Xaw, aljıǵan, aljıǵan,

Bere almayman bir toqlı, Qayta bergil sen, dedi. Bir qoy tutıp men bersem,

Aparıp soysań sen, deydi.

147

Gúzektiń ayı tolǵanda, Shopannıń waqtı bolǵanda, Ultan degen zalım xan,

Dápterine qarasa,

Esabın mennen sorasa, Bir toqlısın joyıtsa, Esabın ózim beralmay,

Atlı salar keynime,

Qamshı urar moynıma, Eki atlınıń aldında, Zar jılarman sarǵayıp.

Óz malın soyǵan ókinbes, Degen sóz bar, babajan, Bıltırǵı bergen aq serke,

Arıq edi báhárde, Oypat jerde arqanlap, Qumlıq jerde jeteklep,

Tapqanımdı bergenmen.

Bıyıl serke semirdi,

Dónen jasına keldi, Men de tutıp bereyin,

Aparıp soy miymanǵa, Miymannıń haqı sol, deydi, Aldına basın qoy, deydi, Pátiyasın al, deydi.

Áwelgi meniń niyetim,

Mınaw edi, jan babam,

Muxammedtiń úmmeti, Bir qudaydıń qulları, Jalǵanshıǵa kelgende, Tileydi eken perzentti. Ózim ólip ketkende, Keynimde adam qalar, dep,

Mollalardı jıyar, dep, Mal semizin soyar, dep,

Mollalardıń aldına, Maldıń basın qoyar dep, Basına quran oqıtıp, Ataǵa duwa qılar dep, Tileydi eken perzentti.

Gúzektiń ayı tuwǵanda, Shopannıń waqtı bolǵanda, Aq serkeni jeteklep,

Xan aldına barayın, Bir kún juwap sorayın,

148

Jesir bolǵan enemniń, Aq serkeni jeteklep, Men aldına barayın, Bes-altı nan japtırıp, Bes-altı molla jıyayın, Aq serkeni soyayın,

Mollalardıń aldına, Serkeniń basın qoyayın, Qalmaqta atam bar edi,

Kórmey qalǵan perzentpen, Yasiyin quran oqıtıp,

Tiye bersin men aytıp,

Haqqına duwa qılayın, dep, Niyet etip júr edim.

Ol niyetti men qoydım,

On bes kún boldı, jan baba,

Sársenbi kúni aqshamı, Sáhár waqta tús kórdim, Túsimnen ózim quwandım, Kórgen túsimdi aytayın, Saǵan aytpay qáyteyin.

Abıraydı allam beripti, Atam gúnadan pák bolıp, Zindannan shıǵıp salamat,

Shubarı tiyip astına, Tiyipti nayza dástine, At oynatıp barıptı,

Tayshıxan qalmaq eline.

Ájellisin óltirip,

Kelle kesip, qan tógip,

Qalmaqtı qoyday shuwlatıp, Ózine jaqın bir dosın, Ornına patsha qılıptı,

Attıń basın ońǵarıp, Baysınǵa atam qaytıptı, Bayshubarı astında, Qaraǵay nayza dástinde, On bes Qońırat ońında, On bes Qońırat keyninde,

Jayılǵan babam aldında, At jılawlap Baysınǵa, Atam aman kelipti. Atam mingen Shubarǵa, Endi ózim minippen, Toqsan úyli qullardıń,

149

Mákanına barıppan, Kelle kesip, qan tógip, Qullardan arımdı alıppan, Kórgen túsim sol meniń, Ashılǵan gúller solmasın, Biyájel bende ólmesin, Aq serkeni bereyin,

Aparıp soy miymanǵa. Ańlap qara, aljıǵan, Úyge kelgen miymanıń, Ǵayıp bolǵan atamnıń, Ózi bolıp júrmesin!

Sol waqıtta ǵarrı jıladı: - Jılay berme, aqlıǵım, Ata qayda sizlerge, Bota qayda bizlerge, Kele qoysa sol atań,

Túspes pe edi atınan, Baba deyip girjińlep,

Asılar edi moynımnan. Mingen bedew jeler me?

Biyájel bende óler me? Jılay berme aqlıǵım, Ata qayda sizlerge, Bota qayda bizlerge,

Ólgenler qaytıp keler me?

Babaǵa serkeni tutıp berdi. Baba jeteklep pesin waqıtta qosına keldi. Batır Alapamıs jayınan turdı.

- Baba, seniń xızmet penen isiń bolmasın, - deydi. Hadal malım keldi dep, haq miyasar kórdi dep, serkeni tákbir aytıp, hadallap soydı. Babaǵa bildirmey terisin tulıp etip aldı, bar góshin qazanǵa saldı, ekewi góshti pisirip otırıp, kún battı, namazsham boldı.

Jol betine qarasa,

Jeti jasar Jádigerdiń,

Eki kózi jawdırap,

Kekilleri salbırap,

Aqsha júzin shań basıp,

Basında bar jumırı,

Ayaǵında sharıǵı,

Qolında qıysıq tayaǵı,

qoydıń sońında kiyatırǵanın kórdi. Jádigerdi kórgen waqta turıp taqatı, otırıp paraxatı bolmadı.

150

Márt jayınan shashırap turdı. Balanıń qasına bardı, balanıń mańlayın on dizesine tirep, tillá kekillerin sıypalap, babaǵa tásil salıp, ózin tanıtpay:

Atlarǵa taqtım sádepti,

Xızmette bawrım kábaptı,

Kewilińe, baba, kelmesin,

Jetimniń basın sıypamaq,

Payǵambardan sawaptı,

-dep balanın kekilin sıypap jılap atırǵan qusaydı:

-Jalǵızdan qalǵan aklıǵıń Usı ma edi, jan baba? Balam joq dep jılama,

Ornında bolsa, ońalar,

Izinde bolmasa, adam joǵalar,

Perzentli adam dúz bazar,

Biyperzent bolar quw mazar.

Jılay kórme, balam dep

Aqlıǵıń erteń er jetse,

Dushpannan alar arıńdı,

Qor qılmas seni perzentiń,

Aylanayın Jádiger dep,

Balaǵa qarap jıladı.

Shekken bir jábir-japańdı,

Jarasqan zawıq-sapańdı,

Kóre qoysań, Jádiger,

Tanır ma ediń atańdı?

Sen júrseń bunda atam dep,

Júrgendi atań qalmaqta,

Kórmey de qaldı-aw balam, dep,

Mártlik penen dáwran súrerseń,

Oylap bir quda bilerseń,

Aman bolsań bir kúni,

Sabır áyle, qozım, sabır áyle,

Sabırlı jeter muratqa,

Sen atańdı kórerseń.

Baba arman qarasa,

Hár betinen bir súydi,

Miyiri qandı palwannıń.

Áne, sol kúni serkeniń góshine toyıp, úshewi miyman boldı. Báhárdiń ayı edi, kóklemniń waqtı edi, qoy, malǵa báhár kúni tınım bar ma, qumda jatqan patshalıqtıń qoyı, sáhár waqta qoylar órip jayıldı. Jádiger miymanǵa qaramay, qıysıq tayaǵın súyretip, qoy sońına erip kete berdi.