Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

101

Molla oqır pesheneńde xatıńdı,

Sorasıp bilgenmen haslı-zatıńdı,

Baybóri menen tuwısqan mástan mamańman,

Endi, janım, aytsań boyma atıńdı.

Alpamıs:

- Atlar shaptım, jete almadım, jol alıs, Márt digitke dárkar eken ar-namıs, Jol ústinde egley berme, jan apa,

Atımdı sorasań, sultan Alpamıs.

Sol waqıtta kempiri attıń moynın qushaqlap jılay beredi:

- Bay balası bayǵa usar, Baylawda turǵan tayǵa usar, Shekken bir jábir-japańman, Jarasqan zawqı-sapańman,

Baysın bir degen elatta,

Baybóri menen tuwısqan,

Talasıp emshek emisken, Tay qulınday tebisken,

Mástan bir atlı apańman, Kórdim men seniń shesheńdi, Jábir bir qılmaq pesheńdi,

Kórmesem de megzettim,

Aǵama seniń músheńdi, At tappaǵa kelgende, Kim ekenińdi bilmedim.

Áweli bastan, shıraǵım. Aytpasam túsinbesseń sózime,

Baysın degen elatta,

Baybóri menen tuwısqan, Jalǵız apań men edim, Aǵam jekke boldı,

Úyge kelse dúzde joq, Dúzge shıqsa, úyde joq, Jalǵızdan muńlı sirá joq, Báhárdiń ayı tuwǵanda, Sharwashılıq, diyqanshılıq, Ekewi endi bir keldi.

Aǵam aydap malların, Keter boldı otarǵa,

Sen qal, aǵa, úyde, dep,

102

Sharwalar menen qosılıp, Qara kólde júrip edim, Orta jayda mal baǵıp. Mına jatqan kóp qalmaq, Dushpan eken burınnan,

Shıqqan eken mıń atlı, Bul Baysınnın eline,

Mal alıp, olja quwayıq dep,

Ústime qalmaq quyıldı, Erkekler qashtı panaǵa. Altı ay qıslar aman ba?

Altı ay jazlar aman ba? Aqshal bay ataq aman ba? Qultay bir babań aman ba?

Ózim nashar bolǵan soń Qorǵay almay basımdı, Qala berdim dalada,

Qalmaqtıń tústim qolına. At keynine salǵandı,

Kólden malımdı aydadı, Janımdı meniń qıynadı,

Ápkeldi qalmaq eline. On eki jasar qız edim, Kelgennen soń eline, Qalmaqlar qorra tasladı,

Musılmannıń dinin buzıp kápirge, Bergen sháriyattıń más’hebine, Sıymasın degen sóz taptı. Qalmaqtı burın jaylaǵan,

Elinde bir bay bar eken, Baysınnan awıp kelgen sol eken,

Jalǵız ulı bar eken, Ol baydıń balasına, Aq nekemdi qıydırdı,

Sháriyatqa isin sıydırdı, Qalmaqtıń elin jıydırdı, Qırıq kún toy-tamasha qıldı.

Qalmaqtıń endi jaratqan,

Jaqsı kelini men boldım,

Xanǵa máhrem, at seyis boldı kúyewim.

Óli emespen, tirimen,

Óldi dep meni júrgendi, Erenlerdiń birimen, Jezdeń menen qosılıp,

Qalmaqta dáwran súrgenmen,

103

Jigirma qursaq kóterdim, Egizden qırıq qız tuwdım, Qırıq qızım bári er jetti, Jeti jıl boldı, shıraǵım, Jezdeń ólip, tul qaldım. Ul qalmadı, qız qaldı, Sebilli múlkim tul qaldı, Kisi elinde, shıraǵım,

Qız saqlaǵanı qurısın, Aqshamına uyqı joq, Kúndiz maǵan tınım joq, Esigimde tınım joq, Shopan suqtı tayaǵın, Jolawshı suqtı ayaǵın, Kózimniń jası kól boldı, Jaǵamdı juwıp, sel boldı, Túye baqqan sharwaǵa, Jılqı baqqan jılqımanǵa, Maldı baqqan padashı, Qoydı baqqan shopanǵa, Diyqan menen tıshtabanǵa, Sayaq penen sandıraqqa, Esigim gúzar jol boldı.

Apańnıń halı sol boldı, Qartayǵanda ǵarrı apań, Qalmaqlarǵa qor boldı, Báhárdiń ayı tuwǵanda, Kóklemniń waqtı bolǵanda, Qalmaqlar qaladan maldı aydadı,

Kókletpege otarǵa, Bahana maǵan sol boldı,

Men de kóshtim qalmaqtan, Ol Baysınnıń eline, Kóshermen degen támem bar, Usı joldıń ústine,

Kelip qondım, bawırım. Anaw turǵan biziń úy,

Jaltıraydı tutqan shiy, Inijan, attan túsip ket, Araq-sharap iship ket,

Jezdeńnen qalǵan qırıq qız bar, Arıwlar saylap, qushıp ket, Jiyenlerińdi kórip ket,

Harısań búgin qonıp ket,

Bári birdey tul otır.

104

Kimdi kápir dey kórmeń, Kimdi musılman dey kórmeń, Jolıń tússe kerekti,

Jiyenleriń menen tanısıp, Eki qolıńnan berip ket. At shapqan joldıń dalası, Uzaq pa jerdiń salası,

Barıp attan tús deydi,

Qanalasım-ǵamqorım, Jalǵız aǵamnıń balası.

Sol waqıtta ladan Alpamıs, Attıń basın buradı,

Qızdı aytqan soń qızadı, Batır moynın sozadı. Mama tústi aldına,

Bala erdi keynine,

Úyge jaqın barǵanda, Aldındaǵı apası, Qıshqırıp súren saladı: - Hay-hay, qırılǵır!

Júwernemek shayalar! Aǵam joq dep júr ediń, Inim joq dep júr ediń, Jaw jaǵıńnıń qalası, Jel jaǵıńnıń panası, Aq úyimniń arıslanı, Boz úyimnin bostanı, Ǵarrı dayıńnıń balası, Jalǵız aǵań kiyatır,

Maydanǵa shıq, qırılǵırlar, - dep, Kempir súren saladı.

Batırdıń júregi tasıp, Ayrıldı aqıldan sasıp,

Esitken soń kempirdiń dawısın, Túsimpaz bolǵan qırıq qızlar, Esikten shıqtı talasıp.

Batırǵa jaqın barǵanda, Jigirma qız ońında, Jigirma qız solında, Attıń moynın qushaqlap,

Attıń moynı tiymegenler,

Záńgige tirep mańlayın, - Aylanayın, dayıjan, Aman-esen keldiń be,

Qáwenderim-qostarım,

105

Ǵarrı dayım aman ba? Ǵarrı jeńgem aman ba? Barshın jeńgem sawma edi? Kórmesem de sorayın, Baysın degen elińdi,

Teń qurbı-qurdas aman ba? Jeti jıl boldı, dayıjan, Atamızdıń ólgeni,

Jetimlik keldi bizlerge, Jesirlik keldi bizlerge,

Shúkir etiń qádir allaǵa, Izler doslar bar eken, Attan tús dayı, úyge kir. - Ólim bergil shayalar,

Hár kim dayısın sıylasa, Jat ózinen túńilsin, degen, Úsh ayshılıq shóllerden, Izlep kelgen dayıńnıń,

Ayaǵın jerge tiygizbeń, Shań uradı júzine, Qapalıq keler ózine, Astına tósep aq kiyiz, Aq kiyizge túsirip, Tum-tusınan kóterip,

Húrmetlep kirgiz inimdi.

Túsimpaz bolǵan qırıq qız, Astına kiyiz tósedi,

Bul lázzetti kórgen soń, Batır attan túsedi. Apası atın uslattı,

Qaǵıp qoyǵan qazıq joq, Bilip qoyar palwan dep, At baylarǵa hawlıǵıp, Hár putanı sıypadı,

Qızlar tum-tusınan kóterdi, Xúrmetlep úyge kirgizdi, Alpamıstay sultandı.

Sebil qalǵan boz ordanıń, Oń jaǵına otırǵızdı, Jigirması ońında, Jigirması solında, Alpamıstay balanıń Qolın qısıp oynadı, Apası turıp qıshqırdı:

- Ólim bergir shayalar,

106

Oyın-kúlki qurıy ma? Suwsap kelgen dayına,

Suw berseń boyma qolıńnan? Altın kása qolǵa alıp,

Kerilip turdı jayınań Aytsam sózim parıqlı edi, Bulaqtıń suwı talqı edi, Tórde turǵan tulıpqa, Basıp aldı kásanı. Ishemiseń dayı, dep,

Alıp keldi qos qollap.

Qız kórgensoń qaytsın ba, Iship aldı Alpamıs.

Ol jiyeniń bolǵanda, Men jiyeniń emes pe dep, Bul da alıp keldi bir kása,

Bunı da ishti Alpamıs. Jáne bir qız túrgeldi, Enemniń genje qızı edim, Buyırmaqlıq ullıdan, Xızmet qılmaq kishiden,

Ólim bergil, apalar,

Dayımnıń tutsań barmaǵın, Maqsetine jetkendey dep, Bul da alıp keldi bir kásanı,

Bunı da ishti Alpamıs.

Úsh kása sharap ishkenin,

Anıq bildi «apası», Dayıń demin alsın, dep, Qızlardı quwıp shaǵadı, Esikti ildi sırtınan,

Sebil qalǵır boz ordanıń jabıǵın, Arqa betten kóterdi.

Arqadan esken suwıq jel, Balanıń tiydi betine,

Suwıq shamal tiygensoń, Balanı sharap kóterdi, Qáddi boyı qaltırap, Súyegi márttiń sırqırap, Esi ketip jıǵıldı.

«Apası» keldi qasına,

-Ne boldı saǵan, shıraǵım, - dep, Alpamıstı súyedi,

Batır sirá bilmedi.

-Kelseń boyma, qırılǵırlar, - dep,

107

Qızların endi shaqırdı. Qızlar keldi jıynalıp, Sawıtın sheship aladı, Jaw-jaraǵın jıyadı, Aq kiyizge oradı, Tum-tusınan kóterip, Áyne pesin waqtında, Gódek tuwǵan batırdı,

Kórpeshelep qoyǵan zindanǵa, Ílaqtırıp uradı.

At jaraǵı balanıń, Mamaǵa olja boladı.

Qupıyada qatın ozdı, degen, Alpamıstay batırdan, Wásiyat bolıp qaladı.

Mamanıń waqtı xosh bolıp, barqıldap kúlip, úylerin túyege júklep, Bayshubardı jeteklep, Tayshıxannıń aldına bardı. At-jaraqtı patshalıqqa berip, máhrem kempir sol boldı. Alpamıs zindanda jata berdi.

XV bólim

Tayshıxannıń bir shopanı bar edi, jeti jasında bende qılıp áketip edi, atın Áshim kál dep at beretuǵın edi. Tayshıxan jeti jıl qoy baqqızǵannan soń balam, enshiń bolsın dep, ay múyizli aq serkeni enshige berip edi. Qoy baǵıp júrgende waqtı xoshlırım bolsın dep, zárgerge aparıp, hár túgine bir qońıraw taqtırǵan edi, bunıń waqtı xoshlıǵı menen Áshim jeti jıl baǵıp edi.

On tórt jıldan bergi jerde qoy sońında bolǵan, aǵayininen juda bolǵan, laqabın Áshim kál der edi. Bir serkege mashqı etip xannıń qoyın barıp júrse, mańlayı qara Áshim aq serkeni joyılttı, kóp qıdırdı, tappadı, shól qıdırdı, tappadı, bir neshe kúnler sáhár waqıtta serkesin joyıltıp kiyatırıp, kókiregine bir qıyal payda boldı. Tayshıxan patshanıń bir zindanı bar deytuǵın edi, qoydıń keyninde uyqılap, qarańǵıda baqırıp kiyatırıp, zindanǵa túsip ketpesin hám bul bir árman bolmasın dep, bunı da bir barlap kóreyin dep, juwırıp-jortıp, kún shashırap shıqqan waqıtta zindannıń awızına bardı.

Ishine qarasa, tastay qarańǵı, Alpamıstıń zindanǵa túskenine jeti kún bolǵan eken. Esin jıynap, ózine kelip qarasa, bir qarańǵı górde jatqanın bildi. Bayaǵı menmenlik aldına kelgenin sol waqıtta bildi.

Joqarıǵa qarasa, pánjirede bir adam kórdi, bul ne jandar eken, jinbeken, shaytanbeken, ya bir adamzat pa eken, bunnan bir sawal sorap kóreyin dep, dawıslap tur eken:

- Sawash kúni at kekili órilgen, Menmenlikten abıray qoldan berilgen, Men jatırman qayǵı menen zindanda,

108

Kim bolasań pánjirede kóringen?

Qádir allam bizdi qıldı biymurat,

On tórtimde dúzetkenmen saltanat,

Ya kóringen shaytanbısan, jinbiseń?

Sen bul jerde ne qıp júrgen adamzat?

Dushpan kórip sarǵaytaman júzimdi,

Menmenlikten zindanǵa saldım ózimdi,

Qıya shólde ne qılıp júrgen jandarsań?

Men ǵáripke bayan áyle ózińdi.

Sonda Áshim sóyledi:

- Biz de bir xalıq etken haqtıń insanı, Jaslıǵında bastan tayǵan dáwranı, Qulaq saldım men gúńirengen sestińe, Bizler júrgen Tayshıxannıń shopanı.

Men júrippen doynaǵınan mayırılǵan,

Lashın edim, qanatımnan qayırılǵan,

Tayshıxannıń qoyın baqqan shopanman,

Atım Áshim, aq serkeden ayırılǵan.

Shóllerde qıynadı shiyrin janımdı,

Men saǵan aytayın arız-halımdı,

Jeti kúnler boldı qıya shóllerde,

Men joyıltıp júrmen jalǵız malımdı.

Sonda Alpamıs sóyledi:

- Atıń Áshim bolsa, Men jatırman zindanda, Dos bolayıq ekewimiz, Qáwender bol bizlerge.

Onda Áshim sóyledi:

- Tıshqan sıymay inine, Quyrıǵına sipse baylaydı, degen, Seniń dártiń tamaq ǵoy,

Meniń dártim aq serke. Dártli menen dártlesseń, Dártiń qalmay tógiler, Biydárt penen dártlesseń,

109

Qabırǵalı qolıń sógiler.

Qoydı baqqan shopanman, Nan tappaǵan jemege,

Ne bereyin sizlerge,

Qoy baǵıp shıqtım shóline, Barmadım xannıń eline,

Ne bereyin men saǵan, - dep, Kete berdi Áshim jónine.

Sol waqıtta Alpamıs izinen dawıslap: - Eglenip tur, jorajan,

Sen aytıp ediń atıńdı, Men de aytayın atımdı, Ájel jetse, ólermen,

Hár iske qayıl bolarman,

Bayaǵı Qońırattan kelgen, Bayshubardı ozdırıp, Barshın qızdı alıp ketken,

Alpamıs sultan bolarman. Qáyin atamnan xat bardı, Qalmaqqa bende boldı dep,

Sáhár waqta atlandım,

Yadıma Alla kirmedi, Jeti kúnler jol júrdim, Áyne sáske waqtında, Shıdamadım segbirge, At ústinde qalǵıdım, Bir baba endi túsime.

- Jeti jıl boldıń gúnakar, Jılawdar bolǵan pirińe, Atlandıń, Alla demediń, Jolǵa kirdiń, pirim demediń, Jeti jıl jatıp zindanda,

Bánt bolasań, - dep edi, -Jeti jılda gúnańnan, Pák bolasań, - dep edi.

Kimnen qorlıq kórerimdi bilmey,

Jaqınlap keldim qalmaqqa, Bir mama shıqtı aldımnan, Dárbent joldıń ústinde.

Apań edim men, deydi, Ámmeń edim men, deydi,

Qırıq qız tuwdım men, deydi, Attan tús, inim, sen, deydi.

Barıp attan túskenmen, Bayaǵı qalǵan menmenlik,

110

Aldıma keldi-aw, jan jora, Jeti jıl baqsań sen, deydi.

Zindannan shıqsam men, deydi, Tiyse Shubar astıma,

Nayza tiyse dástime, At oynatıp men barsam,

Tayshıxannıń eline, Tayshıxandı óltirip, Seni patsha qılarman.

Sharıq búrgen ayaǵıńa,

Sawrı etik kiydirip,

Shılbır buwǵan belińe, Tilláden kámar buwdırıp, Tayaq tutqan qolıńa, Aybaltalar uslatıp,

Jumırı búrgen basıńa, Tilládan tajdı kiydirip, Tayshıxannıń ornına, Ózińdi patsha qılaman. Kún kórmegen bir qızı, Arzayımday biybishin, Káliymanı úyretip, Batıl dinnen dóndirip, Barhaq dinge endirip, Aq nekasın qıydırıp, Sháriyatqa isin sıydırıp, Saǵan alıp berermen.

Sarǵayǵan túbi sarı altın, Sen jeterseń muratqa,

Súrildi bedew dúzlerge, Kórinbey dushpan kózlerge, Ne bereyin deyseń jora,

Qaysı atańnıń malı edi, Awzın úylep jıynaǵan, Aldıńda baqqan qoyıńnan,

Kúnde bir qoy bere ber bizlerge.

Sol waqıtta Áshim oylandı, Áshimge keńesetuǵın adam bolmadı. Qıysıq tayaǵın jerge shanshıp, jaman shógirmesin qıstırıp, áne shógirmege keńesipti, «shógirmege keńespek» Áshimnen qalǵan eken.

- Hay, mańlayı qara qul, deydi, jeti jıl baqsam, zindannan shıqsa, Shubar atı astına tiyse, aq nayzası dástine tiyse, Tayshıxandı óltirse, kún kórmegen Arzayımdı maǵan alıp berse, bunnan artıq ne dáwran kerek, - deydi. - Íras aytadı, bul meniń qaysı atamnıń jıynaǵan malı, bunı kúnde birewden bermek túwe, ekewden bersem de, jeti jıl túwe, on tórt jılǵa deyin tawsılmaydı. Bunıń mennen esabın