Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

171

Mına sózdiń mánisin bil Barshınım,

Bayım ólip, jeti jıl tul boldım, dep,

Ultan qulǵa tiygenshe, ól Barshınım,

Baysırasań sen maǵan tiyshi Barshınım, yar-yar.

Barshın:

- Qudayım basqa salǵan bir dawaǵa, Batır gezer shóllerge at shappaǵa, Tiyeyin dep júrmedim teksiz qulǵa, Dushpan bolıp sóyleme, jan qaynaǵa.

«Qultay»,

- Zer kóylektiń etegin ilseń boyma,

Qádirin mendey quldıń bilseń boyma, Bayıń ólip, jeti jıl tul boldım, dep, Ultan qulǵa tiygenshe, ólseń boyma,

Baysırasań maǵan tiyseń boyma, yar-yar.

Barshın:

- Patsha bolsam men ózim bilgir edim,

Jalǵızımnıń jolına dilgir edim, Tiyeyin dep júrmedim teksiz qulǵa,

Jetimektiń atası dep júr edim, yar-yar.

«Qultay»:

-Seyis gezer jollarda atın tartıp,

Táwiplerdiń qolında múyiz qartıq, Baysırasań maǵan tiy, kelin balam, Quldan quldıń qay jeri artıq, yar-yar,

Barshın:

- Men bilmedim qalmaqtıń alısın-aw,

Usı kúnler kelip júr namısım-aw, Kórer kúnler barmeken jalǵanshıda,

Ańlap turman sultanım dawısıńnan, yar-yar,

«Qultay»:

- Ǵarrı adamnıń qádirin biler bolar, Dos jılasa, dushpanıń kúler bolar,

172

Baysırasań maǵan tiy, kelin balam,

Inisi ólse, qaynaǵaǵa tiyer bolar, yar-yar,

Barshın:

- Búrkengenim basıma bir jalań qat, Bir janım bar, ol qudayǵa amanat,

Ashıwlanba sózime, Baysın tóre,

Kelippediń jurtıńa saw-salamat, yar-yar,

«Qultay»,

- Ǵarrı adam qádirińdi bilmey me eken,

Kózine qaynaǵanı ilmey me eken, Baysırasań maǵan tiy, kelin balam,

Inisi ólse, qaynaǵaǵa tiymey me eken, yar-yar,

Barshın:

- Shóldi gezip júrmediń dárbederim, Sen ketkende kim bolar qáwenderim,

Shaqırǵanda qasıma kelshi, tórem, Atam dep zar jıladı-aw Jádigerim.

«Qultay»:

- Árebi atlar shóllerde jelemeken, Qádirińdi teksiz qul bilemeken,

Baysırasań maǵan tiy, kelin balam,

Ólgen adam aylanıp kelemeken, yar-yar,

Barshın:

- Árebi atlar shóllerde jelseń boyma, Qádirimdi men sorlınıń bilseń boyma, Ashıwlanba sózime, Baysın tóre, Shaqırǵanda qasıma kelseń boyma, yar-yar,

«Qultay»,

-Zer kóylektiń etegin ilseń boyma,

Ǵarrı atańnıń qádirin bilseń boyma, Maydandaǵı kisini sen shaqırıp,

Pıshaq urıp ishińe, ólseń boyma, yar-yar.

173

Barshın:

- Ol aǵashı dáryanıń, bul aǵashı, Otqa salsam janbaydı hól aǵashı, Ashıwlanba sózime, Baysın tórem,

Shaqırǵanda qasıma kele qalshı, yar-yar.

«Qultay»:

- Ol aǵashı dáryanıń bul aǵashı, Otqa salsam janbaydı hól aǵashı, Joldan ótken jolawshıǵa qolın bılǵap,

Pıshaq urda ishińe, óle qalshı, yar-yar,

Barshın:

- Dúń kóterip suwattan suw alaman, Kórsem molla, xojadan duwa alaman, Jeti kúnler bolǵandı sen kelgeli,

Oń qabaǵım men tartıp quwanaman, yar-yar. Quptan waqıtta eles-qapas bolıp,

Íńıranıp Alpamıs úyge kirdi, yar-yar.

Áne eki birdey shın ashıq boz ordada duslasıp, ástelik penen jılasıp, tabısqan eken ekewi. Bayaǵı nanı suwǵa batqan qatınlar, shermende bolǵan qatınlar Ultannıń qasına barıp, búgin qol uslastırıp keteyik, qádemizdi ber, dep turǵan kusaydı.

-Ne kádeńiz bar? - deydi.

-Qol uslatar qádemiz bar, - deydi.

Sol waqıtta qul ǵoddaslap atırǵan kusaydı:

-Ketiń atańa náletler, onday qatındı almayman, qasına sirá barmayman, - dep. Sol waqıtta qatınlar másláxát etip turıptı:

-Ózi patsha bolǵan soń, bizlerge naz etip atırǵandı, «xan sıylaǵan qalıy bolmas» degen, aq kiyizge salayıq, tum-tusınan kóterip, jigitti húrmetlep alıp barayıq, - deydi.

Ultandı aq kiyizge saladı, tum-tusınan kóterip alıp jónedi.

Barshın jatqan boz ordaǵa,

Qatınlar jaqın baradı,

Káywanıraq birewi,

Aldında ózim kireyin,

Xızmet etip bereyin,

Kúyewi kelse tur, deyin,

Kerilip xızmet qıl, deyin,

Táǵdirge qayıl bol, deyin,

174

- dep, bir qatın kirdi aldında, qatınlardıń aldı kirdi, quldıń beli bosaǵaǵa kese keldi, áweli kelgen qatınnıń Alpamısqa kózi tústi:

- Abısın, abısın, mańlayımız qurısın! Úniń óshsin, qul atası degen piyadańız, mırzaǵa kelin qalǵan eken jurt iyesi - dep, quldı bosaǵaǵa kóterip urıp qashtı. Ultan jayınan turdı, esikti tappay tórge qashtı. Hár jabıqqa bir soqtı, esikti tapqan waǵında Alpamıs jayınan turdı, jawırınına pánje urdı, Ultan quldı tutıp alıp, shalqasına salıp, gewdesine mindi, tartıp urar qılısh joq, túyrep shanshar nayza joq, bir qolın tóbesinen uslap, bir qolın iyeginen uslap, quldıń basın julıp aldı. Qalaǵa jar urılǵan, kóshe qadaǵan bolǵan, maydanda júrgen janlar joq, alpıs eki hámeldar, jetpis eki móhirdar xannıń másláxátxana esigine bardı. Birdem jerdi aladı, maydanǵa turıp Alpamıs, ásterek ǵana sol jerde bir ǵalawıt saladı. Ne ǵalawıt tabıldı dep, bir jigit jiberip edi, esikten shıqqan waǵında moyının julıp aladı. Bul adam nege kelmedi dep, ekewińiz shıǵıń deydi, eki jigit jiberse, ekewiniń moyının uslap, birewiniń mańlayın birewine

qarsıldatıp uradı. Úshewiń shıǵıp kór deydi, úshewi shıqsa maydanǵa, birewin batır kóterip, anaw úshewin uradı, kimniń bası jarılǵan, kimniń ayaǵı sınǵan, kimniń qolı sınǵan, way-way degen kóp boldı. Ashıw menen Alpamıs bir ah urıp jiberdi, atasınıń dawısın esitip, jalǵızı Jádiger:

Áyne sáhár waqtında, Bayshubarǵa minedi, Sawıt kiyip saylanıp, Kók temirge bólenip, Bulaqtan shıǵıp Jádiger, Qalaǵa qarap jónedi, Áyne namaz waqtında, Qalaǵa barıp kiredi. Alpamıs turıp qarasa, Jádiger attıń ústinde, Eki kózi jawdırap, Kekilleri salbırap,

Bayshubarı astında, Qaraǵay nayza dástinde, Sálem berip qol qawsırıp, Keldi bala atasınıń qasına. At jılawın ber, deydi,

Tamashamdı kór, deydi,

Pátiya ber, jan ata, dep,

Jádiger turıp sóyledi:

- Óshliden óshimdi alayın, Kekliden kegimdi alayın. Sol waqıtları balaǵa, Pátiyasın beredi,

Bala attı buradı,

175

Dárwazanıń awızına, At oynatıp baradı, Eki birdey dayısı, Qayda keterin bilmey, Hayran bolıp tur edi. - Aylanayın, dayıjan,

Bir qamshı urdıń, sen, - deydi Kek etpespen, men, - deydi, Jas adamda kek bolmas, Jaman adam tek bolmas,

Ózi bolǵan jamandı,

Sirá jaqsı dep bolmas,

Qolıńdı ber, jan dayı, Men zıyarat qılayın. Quwanıp ketti dayısı,

Hám bawırım, hám jiyenim,

Atań aman keldi,

Kóz aydın bolsın sizlerge. Qullarǵa namıs ketti, dep, Qapa bolıp júr edik,

Tileklesiń biz edik. Qushaǵın ashıp juwırdı, Eki birdey dayısın,

Jıldam tutıp aladı, Bayshubardıń shılbırın, Duzaq qılıp ekewiniń, Moynına salıp aladı, Bayshubarǵa súyretip, Eki birdey dayısın,

Atasınıń qasına, Bala alıp baradı,

Ata saǵan sawǵa, dep, Atasına beredi.

Attıń basın oqtarıp, Jádiger kirip qalaǵa, Toqsan úyli qullardıń, Bir shetinen tiyedi, Alla, alla, alla, - dep, Yashsheri darǵa dep,

Máwlen óziń qolla dep, At qoydı Jádiger. Qarsı kelgen qullardı, Qayırmay kesip basını, Tuwrı kelgen qullardı,

Súyrep shanshıp baradı.

176

At qulaǵı terledi,

Jádigerdiń urısı, Pesin waqta órledi, Gelle kesti, qan tókti,

Qırǵın qılıp baradı, Kúnniń júzi duman boldı, Belli aqır zaman boldı,

Topalańnan jaman boldı, Toqsan úyli qullardıń, Jádigerdiń dástinen, Qutılmaǵı gúman boldı. Kılısh urdı, qan tókti, Shubardıń basın buradı, Namazlıger waqtında, Toqsan úyli qullardı, Tuqım qurt qılıp qıradı. Atasınıń qasına,

At oynatıp Jádiger, Sálem berip baradı.

Harma, balam, harma, - dep,

Kóterip aldı balasın, Balası menen qosıldı,

Sol kúni jatıp miyman boldı. Erte namaz waqtında,

Qalaǵa jar urdırdı, Baysınnıń elin jıydırdı, Mal semizin soydırdı, Qırıq kún tamam toy berdi,

Qırıq kún oyın ettirdi, Altın qabaq attırdı, Naqıra, sırnay tarttırdı, Tórkúlli oshaq oydırdı, Uzaqqa attı shaptırdı,

Aman-esen balası menen qosılıp, Baysın degen elatta,

Bóybóri baydıń balası, Alpamıstay er jigit, Tolıqsıp dáwran súrip, Ádil patsha bolıp, Murat-maqsetine jetti.