Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

41

Jamanlatqır jániwar.

Sol waqta atı menen tiresip tursa Qarajan, tań atıp, óyer-búyerdegi adam kórinetuǵın waqıt bolǵan eken. Kóz jiberip aldına qarasa, tawdan túsip bir bala kiyatır, astında on urǵanda bir jortpaytuǵın bir yabı.

Ayaqları topıshaq,

Quyrıq-jalı bir qushaq,

Ústinde bir bala kiyatır,

Zálel etken bazarshıday salbırap. Atları bar ırǵayday,

Moyınları quwrayday,

Qarajannıń kózine,

Kórinedi-aw sol bala, Qus urǵan qara torǵayday.

-Há, bátshem-áy! Diywananıń xasasınday baladan qorqıp turǵanıń ba, - dep atqa bas demey, kóz demey qamshı urdı. At sonda da júrmedi, Qarajandı kózge ilmedi, keyin qarap serpilip, qashpaǵa qayım bola berdi. Sol waqıtta qorqqanlıǵın bildirmey, badabad urıp, jol bolsın sorap turǵan usaydı:

- Hawa jawsın, aydın kóller hól bolsın, Jıldan-jılǵa kem dáwletiń mol bolsın, Qaysı elden, qay sháhárge atlandıń, Qıl quyrıq yabılı bala, jol bolsın.

Men bilmeymen árebi attıń babını,

Qaraǵaydan kestim nayza sabını,

Barar jeriń ayt eglenbey, qurımsaq,

Sen minipseń bir qıl quyrıq yabını.

Sen yabını qarashıǵım dep mindiń be?

Sawıtıńdı kepinim dep kiydiń be?

Bayan áylep ketkil barar jerińdi,

Bul jerlerge ólmeymen dep keldiń be?

Keyin qarap atıńdı bur, qayta ber,

Kóp eglenbe, bende basıń, tarta ber,

Janıń sawǵa, basıń sawǵa ózińe,

Kóp eglenbe, ladan zańǵar, qayta ber.

Sol waqıtta Alpamıstın attı qáhári kelip:

- Men mingenmen Bayshubardıń beline, Dushpan qorqsın jortqan attıń demine,

42

Joldı bosat, bajbanbediń qul zanǵar, Saparım bar Tayshıxannın eline.

Qarshıǵamdı saldım aydın, kólime,

Kıyal menen mindim Shubar beline, Bar, júre ber, bajbanbısań, eneǵar, Qorqar bala atasınıń belinde.

Qarqaram bar bir basımda shoqtan shoq, Men jılayman jaratqanǵa, qayǵım kóp, Bosat joldı, bajbanbısań, eneǵar, Qorqar bala enesinen tuwǵan joq.

Ózindi márt, meni námárt deyseń be? Alartıp kózińdi, meni jeyseń be? Joldı bosat, bajbanbısań eneǵar, Kelgen bala sennen qorqar deyseń be?

Qarajan:

- Lashın salıp gezgen aydın kólinen, Hár kim aytar kelgen gáptiń jóninen, Segbir menen atlanıpsan jas bala,

Sen shıǵıp-eń qay patshanıń elinen?

Alpamıs:

- Sawash kúni mindim Shubar beline, On tórt jasta ǵayrat kirdi tánime,

Bajbanbısań, joldı bosat, eneǵar, Men shıǵıp-em Jiydeli-Baysın elinen.

Qarajan:

- Sen hám pir qollaǵan erdiń biriseń, Aytıp turǵan mınaw sózdiń jóniseń, Sen atlansań Jiydeli-Baysın elinen, Ol sháhárde qanday baydıń ulısań?

Alpamıs:

- Bir allanıń súyip bergen qulıman, Bir baylardıń tilep alǵan ulıman, Joldı bosat, bajbanbısań, eneǵar, Baybóriniń tilep alǵan ulıman.

43

Qarajan:

- Peshanańda molla oqır xatıńdı, Sorasıp bilmeymen haslı zatıńdı, Baybóriniń ulı bolsań, qurımsaq, Aytıp ketshi maǵan, balam, atıńdı.

Alpamıs:

- Minip bedew, qıya shálde jel, deydi,

Namıs kelse jarılıp zańǵar ól, deydi, Munsha tejep soray berip, qul zańǵar,

Qız alısqan qudambediń sen, deydi.

Qarajan:

Ashıwlansam, taydırarman dáwletti, Sen bilmediń túrli hasıl naǵmetti, Ashıwlanba, qatıwlanba, atıńdı ayt, At soraspaq payǵambarıńnan súnnetti.

Alpamıs:

- Atlar shawıp jetalmadım, jol alıs, Erligime dárkar eken ar-namıs,

Joldı bosat, bajbanbısań, eneǵar, Sorasań atımdı sultan Alpamıs.

Men oqırman peshanańda xatıńdı, Haslıń qul, bilermen seniń zatıńdı, Munsha bad urasań dárbent jollarda, Qul zańǵar, ayt sen hám óziń atıńdı.

Qarajan:

- Shóllerde bolǵanman ózim talaman, Senińdey sorlınıń janın alaman, Basıń sawǵa, atıń sawǵa, qayta ber,

Atımdı sorasań, qaysar Qarajan.

At shabılǵan bálent tawda qar edi, Tarıqqanda piriń jılawdar edi,

Segbir menen munsha atlanıp qalmaqqa, Bala, seniń ne xızmetiń bar edi?

44

Alpamıs:

- Aytayın men saǵan arzı halımdı, Shóllerde qıynadım shiyrin janımdı, Jeti jıl bolǵandı Baysın elimnen, Aldımnan qashırdım sansız malımdı.

Bayshubardıń jal-quyrıǵın tarayman,

Násip bolsa ǵazat kúnge jarayman,

Kórseń-bilseń malımnan ber xabardı,

Qalmaqta bar degenge quwıp kelemen,

Malımnıń deregin sennen sorayman.

Qarajan:

- Aqıl adam gáp mánisin ańlaydı, Aqmaq adam shiyrin janın qıynaydı, Kórsem-bilsem men bereyin xabardı,

Malıńnıń belgisi, bala, qandaydı?

Qamshı ursa jelermeken yabılar,

Árebi atlar sawash kúni shabılar,

Kórsem-bilsem, men bereyin xabarın, Adasqan mal qalmaqlardan tabılar.

Sol waqıtta Qarajanǵa karap álinde sazı joq, tilinde sózi, malınıń deregin sorap turǵan usaydı. Áne sonda batır ne dep tolǵap turıptı:

- Aldın baslap ketken ol qara narım, Keyninen ketkendi quba ingeni,

Ortasında ketti aqsha botası, Moynında ketkendi altın buydası.

Mal joytqannıń kópti jábir-japası,

Shın ashıqtıń joqtı zawqı-sapası,

Aldın baslap ketti ol qara narım,

Keyninde bar edi quba ingeni.

Ortasında ketken aqsha botası, Ózge maldıń joqdur sanı-sapası, Mal joyıtqan júredi jollarda jılap, Izin kuwıp kiyatırman soraǵlap.

Aldın baslap ketken ol qara narım,

45

Izinen ketkendi quba ingeni,

Ortasında ketken aqsha botası,

Qolımnan uslatpay ketti oynaqlap.

Bir kórsem tarqaydı meniń ármanım,

Basımnan ketpegey kelgen dáwranım,

Hámmesinen soldı qádirli malım,

Aqsha botam edi qádirli malım.

Sol waqta Qarajan sóyleydi:

Báhár baǵda ashılısqan gúlińe,

Qayıl bolıp keldińbe, sorlı, ólimge?

Joyıtqan jorıń túyemedi, atpedi?

Túsinbedim seniń túrki tiline.

Alpamıs:

- Baysın eldiń bas-basına biyi bar, Ayta bersem kóp sózimniń júyi bar, Jeti jıl bolǵandı bir bay kóshkeli, Bir belgisi aq bógenek úyi bar.

Qartayıptı, tek shıqpaǵan janı bar,

Ol sorlınıń ne kewlinde halı bar,

Jeti jıllar boldı bir bay ketkeli,

Bir belgisi tórt túlikli malı bar.

Baydın qollarında tillá sazı bar,

Aq úyinde at kótermes nazı bar,

Kórseń-bilseń xabarın ber, qul zańgar,

Bir belgisi Barshın atlı qızı bar.

Qaratawdıń qabaǵında qar bar ma?

Jigitlikte namıs penen ar bar ma?

Men kelemen Baysın-Qońırat elinen,

Siziń elde Barshın atlı yar bar ma?

Áne sol waqıtta Qarajannıń qolına pıshaq tiygendey bolıp, «Mına bátshaǵardıń aytıp turǵanı at dep, túye dep tursam, biziń Barshındı ayta ma?» dep, Alpamısqa bad urıp turǵan usaydı:

Qazan urıp, solǵan baǵdıń gúline,

Qayıl bolıp keldiń be qutlı ólimge?

Janıń sawǵa, qayt keynińe, kurımsaq,

46

Barshınjandı alagórme tilińe.

Qara atıma tastan aqır oyǵanman,

Namıs penen arǵa ózim tolǵanman,

Basıń amanıńda qaytqıl keynińe,

Barshınjandı ózim alıp qoyǵanman.

Kara atımdı minip shıqtım dúzlerge, Sendey ladan kórinbeydi kózlerge, Janıń sawǵa, qayta bergil keynińe,

Ólmey, Barshın berilmeydi sizlerge.

Sol waqta Alpamıs ne dep bad urıp turıptı:

- At súringen bálent tawda qıyadash, Ashıw menen tógeyin be kózden jas, Ózi ólmey erdiń malı sińe me?

Ha, joldı bosat, atańa nálet qızılbas!

Sawash kóterip júrgen narımdı, Haq jetkergey jılaǵanda zarımdı, Ózi ólmey erdiń malı sińe me? Alsań, óltirip al, Barshın yarımdı.

Aq nayzaǵa jumırı pitken bilegim,

Seni kórip, háwij urıp tur júregim,

Alsań, óltirim al Barshın yarımdı,

Sendey quldı jaratqannan tilegim.

-Atıspaq kerek pe, alıspaq kerek pe, bunsha nege bad urasań, enegar, alsań, óltirip al Barshın yarımdı. Berseń eglenbey ber sawash jaydıń deregin, - deydi.

-Pay, eneǵar! Men bad urıp, qaytadı dep tursam, bul maǵan atıspaq kerek pe, shabıspaq kerek pe, dep tur ǵoy, bul atıspaq kerek desem, seniń topıraǵıńa keldim der, maǵan miyman boldım der, áweli buǵan máwlet jeter, uzaqta turıp oq atsa, qolı pátli bolsa, ózi mergen bolsa, jan shıǵarıma tiyse, ármanlı ólip ketermen-aw!

Shappattay balanı jerge sińirmey nesi bar, degen Qarajannıń kewline bir menmenlik keldi:

- Atlarǵa taqqan tumarım, Kóp qalmastı ármanım, Min atıńnıń beline,

Biziń menen, jas bala, Sawash bolsa qumarıń.

47

Qarajan mindi qara atqa,

Alpamıs mindi Shubarǵa, Eki birdey palwanlar, Kirdi endi ǵayratqa. Ekewi tawdıń qarında, Bir-birine at qoydı,

Qarsılasıp qaradı, Jaǵaǵa qollar saladı, At ústinen alıstı, Jaǵaǵa qol salıstı, Birewi arman tartadı, Birewi berman tartadı, At quyrıǵı órildi,

Abıray qoldan berildi, Eki batırdıń kúshine, Shıday almay atları, Tawdıń qara tasına, Dizerley berip jıǵıldı. Attan jerge túsedi,

Sawıttıń bawın sheshedi,

Batır jannan keshedi.

Atların bekkem bayladı, Eki birdey palwanlar,

Gúreske ózin sayladı. Qarajan shıqtı shep jaqtan,

Alpamıs shıqtı oń jaqtan, Bir-birine juwırdı,

Eki palwan pánje urdı, Tekedeyin tiresti,

Qorazdayın julıstı, Qolların jazdırıp, Keyin-keyin sheginip, Qoshqarday kelle taslastı. Bir kún udayı ayqastı, Jıǵısalmadı batırlar, Ekilenshi kúninde,

Ayǵır kibi shaynastı, Jıǵısalmay batırlar, Eki kún jatıp ayqastı. Qarajanday qaysarǵa, Hiyle qıldı Alpamıs,

Batır ishinen iledi,

Batır janbas uradı, Dárpenbeydi Qarajan. Úshilenshi kún tolǵanda,

48

Alpamıstay balanı, Tarta berdi ózine,

Qan toldı márttiń kózine, Bir máhálde zor salıp, Alpamıstay balanı, Mindirdi qalmaq dizine,

Joqarı silkip almaǵa, Quldıń halı bolmadı, Alpamıstay balanıń,

Ayaǵı jerge tiymedi. Sol waqta tústi jalǵızlıq, Er jigittin basına.

Inim dep keler aǵa joq, Aǵa dep keler ini joq,

Alpamıstıń qasına. Jaratqanǵa jalbarıp, Pirim dep qol jayıp,

Jılay berdi Alpamıs, Qarajannıń qolında:

- Jerdi-kókti xalıq áylegen ilayım, Jalǵız bende, neden boldı gúnayım, Óler boldım Qarajannıń qolında, Qul álinen bosat, qádir qudayım.

Atıń Qawıs-Qıyas álemge tolı,

Qızır babam menen júripseń belli,

Jigittiń piriseń, házireti Áliy, Qul álinen bosat palwan balańdı.

Belime bayladım keshmiri pota,

Jalǵızdıń kewdinde kóppeken xata, Bayshubardıń piri, ya Jılqıshı ata, Qul álinen bosat jalǵız balańdı.

Astıma tósendim nátálle mawıt,

Kiygende jarastı ǵubbalı sawıt,

Jigittiń piriseń, házireti Dawıt,

Qul álinen bosat jalǵız balańdı.

Ayrılǵan jurtıńan men de sayılman, Jekkeligi qursın bizdi mayırǵan,

Óler boldım Qarajannıń qolında, Qońırattıń piri ediń Jayılǵan.

Qudayım jaratsań, beslerdi jarat,

49

Jalǵızdı jaratqansha, taslardı dóret, Biri ólse, tórti keler qasıńa,

Jalǵız ólse, kim baradı qasına? Ǵarǵa-quzǵın qonar boldı lashıma.

Jalǵız ólse, kim kómer? Espe qızıl qum kómer.

Ǵárip ólse, kim juwar?

Abılaysań sel juwar. Minekey meniń bolǵanım, Ata-enemdi kóre almay,

Jalǵızlıqtıń jábirinen, Bálent tawdıń qarında, Qul qolında qalǵanım.

Sol waqıtta:

Ashılǵan baǵdıń lalası,

Qabıl boldı táwbesi.

Alla dep jılap júrgende,

Qorqagórme, balam, dep,

Házir boldı qasına,

Qońırat eldi qollaǵan,

Jayılǵan ǵarrı babası.

Jılap júrgen balanıń,

Jawırınına pánje urdı,

Awızına túkirdi.

Sol waqıgta:

Quldıń qolı jazdırıldı, Kúydi Qarajannıń miyneti,

Ayaǵı jerge tiyedi. Besilenshi kún bolǵanda, Qarajanday qaysardı, Ash belinen kushaqlap, Ayaǵın jerge tiydirmey,

Alpamıstay palwanıń, Kóterip ketip baradı. - Men joqarı almayın,

Belime kúshler salmayın, - dep, Qarajanday qaysardı,

Qoltıǵına qısadı.

Ishin hám ǵamǵa toltırdı, Aqsha hám júzin soldırdı,

50

Qattı qısıp qaysardıń, Hár jaǵınan Alpamıs, Jup qabırǵasın sındırdı, Quldıń kewlin tındırdı. Jetilenshi kúninde,

Áyne peshin waǵında, Bir jıranıń boyına, Dárbent joldıń awzında,

Qurbanlıq qılǵan serkedey, Kóterip urdı qaysardı. Gewdesine minedi,

Qanjarın tasqa qayradı, Búlbúldey batır sayradı, Endi shaldım dsgende, Shalar jerge kelgende,

Ǵarqıldap kúldi Qarajan.

- Nege kúldin, qul, - deydi.

Áne sol waqıtta qaysar jalındı:

Bul basımda gúldey bolǵan tárzim bar, Bir qudadan bes waq namaz qarızım bar,

Óltirmegil, dos bolayıq, Alpamıs, Mendey qaysar palwanıńnıń arzı bar.

Sen óltirsen, mennen ósher shamshıraq,

Qartayǵanda ashılmadı ıǵbal-baq,

Sen óltirme, dos bolayıq ekewimiz,

Qudanı bir bildim, rasuldı men haq.

Tilimnen bereyin men nurziban, Ssn óltirseń, keter bizlerde árman,

Óltirmegil, dos bolayıq ekewimiz, Káliyma qaytarıp, aytayın iyman.

Taslama qıya shólge meniń basımdı, Kózimnen aǵızba qanlı jasımdı

Bul sózime inanbasań, jan dostım, Áweli murtımdı qaq,

Ekilenshi alǵıl meniń shashımdı. Qazan urıp soldırmaǵıl gúlimdi, Jábir menen maǵan qılma zulımdı, Óltirmegil, dos bolayıq ekewimiz,

Korıqqanımnan saǵan berdim dinimdi.