Alpamis dastani - Ógiz jiraw varianti

81

Qalay ozıp barsańda, Barshındı saǵan bermeydi.

-Ata, ayda-ayda, dep,

Saǵan Barshın qayda, dep,

Atım ozsa alaman, Atım qalsa, qalaman,

Barshın atlı dilbarǵa,

Men de boldım talaman, - dep, Qasha berdi balası.

On eki kún qalǵanda,

Jáne jetti keyninen,

Jalındı jáne balaǵa:

-Atıńdı tart, qaraǵım,

Sen qalagór keyinde, Men ozayın aldıńda, Dostımnıń atı qalmasın, Barshın atlı sol nashar,

Qalmaqqa bende bolmasın.

-At shaptım tawdıń órine, Ashıqlıq tústi tánime, Ayday bergil, jan ata,

Atı qalsa Qońırattıń, Atasınıń górine,

Qońırat penen sen dossań, Men neteyin Alpamıstı? Qasha berdi Dosmámbet, At oynatıp jónine,

Jáne quwdı Qarajan, Balasınıń izinen.

Toǵız kún jol qalǵanda, Záńgilesti Qarajan:

-Qırshınıńnan qıyılǵır! Júwernemek, jer tartqır!

Tilimdi nege almadıń?

Sózime qulaq salmadıń?

Balasına bildirmey, Belindegi sámsárdiń,

Ǵubbalı bawın jazdırdı, Qınabınan suwırdı, Doslıqqa málel keler, dep,

Qalsa bayraqtan Shubar, dep, Jekke kelgen jan dostım,

Qapalıq penen óler, dep, At ústinen balanı, Qarqıratıp shaladı.

82

Bos atı ozıp keter, dep, Meni shermende eter, dep,

Shoqlıǵınıń aldınan, Qıl moynınıń keyninen, Atqa sámsár uradı. Áweli ulın óltirdi, Ekinshi atın óltirdi, Dos sebepli Qarajan,

Doslıqtı bárjay keltirdi, Qarakórim barǵan waqta, Balası tústi yadına:

- Men qaytayın keynime,

Jasırayın júzini, Dosmámbettey balanıń, Ǵarǵa shoqır kózini. Attıń basın ońǵarıp, Qarajan qayttı izine, Pesin waqta keledi,

Balanıń ólgen jerine, Attıń basın egledi, Perzentin joqlap Qarajan, Qos búyregin tayanıp, At ústinde Qarajan, Way-way salıp jıladı: -Aq úyimniń arıslanı, Boz úyimniń bostanı, Dúnya-maldıń iyesi, Qorǵan úydiń belgisi,

Perzentim, sennen ayırıldım-aw, way-way!

Ózi qılǵan ókinbes,

Ózińnen boldı-aw, Dosmámbet, Jawǵa tiyseń qanatlı,

Tórt ayaǵı polatlı, Uzaǵımdı jaqın qılǵan, Qanatım sennen ayırıldım. Árebi at shólde shabılmas, Perzent degen ne bolar,

Injılma kewlim, sabır áyle, Qıyamet-máhsher kúninde, Dostımnıń kewili tabılmas. Qan toldı márttiń kózine, Balanıń júzin jasırdı,

Sabır áyle, kewlim, sabır áyle, dep, Qaytarıp attı ońǵarıp,

Qayta berdi izine.

83

X bólim

Tayshıxan toy berip atqan dárbent joldıń awzı eken, arjaǵı menen berjaǵı segiz kúnlik jol eken. Tayshıxan zulımlıq etip, segiz júz atlı jállat jibergen eken:

- Dárbenttiń awzın ańlıńlar, qara at shıqsa da súyrep qaytıńlar, namıs bir edi, Tarlan shıqsa da súyrep qaytıń, - dep, ozǵan bolsa Bayshubar, attı baylap atıńlar, - dep.

Dárbent joldıń awzında,

Qarap tursa kóp mergen,

Uzaǵıraq jerlerden,

Iyreńlep qara kórindi,

Birew ayttı Tarlan dep,

Birew ayttı Qara at dep,

Qıraǵı kózli bir mergen,

Kóz jiberip qarasa,

Kiyatır eken Bayshubar,

Moyınındaǵı kórindi,

Tilládan taqqan qos tumar,

Qarajan eken ústinde,

Buǵan mingen atshabar.

- At shabılǵan bálent tawdıń pástine, Jállat keler jan almaqtıń qástine,

At keldi dep lalawlaspań qızıl bas! Men aytayın shul haywannıń waspını.

Bunı shapqan tarqar márttiń qumarı,

Jaltırap kórindi tillá tumarı,

At keldi dep lalawlaspań, kóp qullar!

Bul kiyatqan Alpamıstıń Shubarı.

Uzaqqa bolıptı qızǵa talaban,

Íshqı otına janımdı otqa salaman, Dushpan kórip qaǵagórmeń jılawın, Ústindegi kórinedi Qarajan.

Ol zańǵardan alalmassań arıńdı,

Jılasań bermeydi seniń zarıńdı,

Dushpan bilip qaǵagórmeń jılawın,

Ashıwlansa qırıp keter bárińdi.

Mep bilmedim maydan joldıń dalasın,

84

Molla oqır tilinde bar sánesin,

Dushpan kórip qaǵagórmeń jılawın,

Posh-posh! Ashıń dárhal joldıń panasın.

Qalmaqlar qorqıp, hár qaysısı bir tawdıń jırasına qasha berdi. Qarajan at oynatıp dárbentke kirdi, jez bawırdaq qamshını oń qolında tawladı.

At shapqanda alla demek,

Qarajanday qaysardań

Máǵbe bolıp qaladı.

Qarajannıń at ústinde,

Alla degen dawısı,

Toyda turǵan qalmaqtıń,

Qulaǵın jarıp baradı,

Toyda turǵan qalmaqlar,

Tolıqsıp jolǵa qaradı,

Qaray berse kóp qalmaq,

Kiyatır eken Bayshubar,

At shomılıp terine,

Sıyınıp kámbil pirine,

Bás barmeken xalayıq,

Qalmaqtıń qaysar erine?!

Tartıp qamshı uradı,

Alla salıp baradı,

Kózgeneńnen Bayshubar,

Tolıqsıp qurǵa kiredi.

Dúzetti palwan saltanat,

Etpegey alla biymurat,

Mańlayları jarqırap,

Kırıq kúnshilik jollardan,

Sızıqtan ótti salamat.

Kótere almadı qáddini,

Tórt ayaǵı mayıp at,

Alpamıstıń tusına,

Kelgen waqta jániwar,

Muǵallaq atıp quladı.

Sol waqıtta Alpamıstıń kózleri kásaday, túkleri tebendey shanshıldı. Jalǵızlıq sawdası basına tústi.

Attıń moyının qushaqlap,

Kóziniń jası monshaqlap,

Qarajanǵa keyinip,

Jılap turǵan kusaydı:

85

- At moynına taqqan tillá tumarım, Ózim shawıp tarqatpadım qumarım, Jekke júrip at shapqanı qurısın,

Tórt ayaǵın basalmaydı-aw Shubarım.

Sawash kúni at kekilin órmeymen,

Dushpan kórsem, qarsı qılısh sermeymen,

Qımbat baha edi meniń Shubarım,

Tayshıxanday qırıq bes qulǵa bermeymen.

Bayshubardıń tórt ayaǵı gúlli dash,

At qádirin bilmeydi eken qızıl bas,

Bayshubardıń bir bahasın aytayın,

Tayshıxanday qırıq bes qulǵa baspa-bas.

Sol waqları Qarajannıń, qattı ashıwı keledi:

- Kádirimdi bilmediń, Bir tay shelli kórmediń,

Áweli ulımdı óltirip, Ekinshi atımdı óltirip, Doslıqtı bárjay keltirip, Qıynap bir janın alǵanman, Dos sebepli, eneǵar,

Dosmámbettey balanı, At ústinen shalǵanman. Bayshubardı ozdırdım, Qádirimdi de bilmediń, Harma, dostım, demediń. Ashıwlanıp Qarajan, Kete berdi izine. Jegdesin qıya jamılıp, Bawrı ottay qamılıp,

Eki áli kóksinde, Barshın yarı kiyatır, Alpamıs yarın saǵınıp: - Uzaqtı Qońırat elleri,

At shapqan tawdıń shólleri,

Ozıptı Shubar bayraqtan,

Kóz aydın, Baysın begleri! Oynaǵan bedew ráwanıń, Júrekten tarqar ármanım, Kelipti Shubar bayraqtan,

Kóz aydın, Baysın palwanım! Atqa jarasqan qos sádep,

86

Xızmetińde bawrım kábap, Ashıw bir keler aldında, Aqıl bir keler sońında,

«Harma!» dep márttiń kewlin al, Sen bolma, batır, biyádep,

Erińniń al kewilin,

Páseń bir tartpa júregin, Jekke bir keldiń qalmaqqa,

«Harma!» dep márttiń kewilin al,

Basıńa kúnler tuwǵanda, Qarajan dostıń kerekti.

Oylandı endi baybátshe,

Juwıra berdi keyninen: - Bolıp shólge talaman,

Seniń ushın kúyip janaman, Nadanlıǵımdı men ayttım, Harma, harma, Qarajan! At shapqan jollar taqırdı, Palwanlar qurar shatırdı, Harma, dostım Qarajan!

Bilmeyseń oyın daqıldı.

Sol waqta Qarajan oylandı:

- Bárekellá, dostımnıń bir awız sózin kótermey, zeynine tiyip baratırǵanım meniki námártlikten bolǵan eken dep, aylanıp qasına keldi. Attı jayınan turǵızdı. Barshın attı jeteklep, Alpamıs izinen aydap, Qarajan sırtınan qarap baqtı.

Eki palwandı kórgende qalmaqtıń tisi batpadı, áyne peshin waǵında, Aqbulaqtıń boyında, Baysarı baydıń úyine kirdi. Barshın degen aqıllı qız edi, tórt ayaǵındaǵı gúl mıyıqtı alıp, tórt qısırdıń sútin tórt shelekke sawdı, attıń tórt ayaǵına kiydirdi. Mártlik penen dábil qaqtı, at moyınına tumar taqtı, boz ordanıń oń jaǵına bayladı, kúnniń júzin kórsetpey, suwsınına árwananıń sútin berdi, Bayshubardı seyislep Barshınjan qırıq kún baqtı, at semirdi quntıyıp.

Alpamıs:

- Ata, qalmaqta qor bolasań, Baysın elge qaytayıq, - dedi.

- Alsań, mine qatınıń, Baysında dáwran súrmeymen, Oylap bir sózdi bilmeymen, Basım jerge kirgenshe,

Sol atańdı kórmeymen,

- deydi Baysarı.

Atası menen xoshlasıp, Barshındı Bayshubarǵa mingestirip, qayta berdi Alpamıs.

87

-Qarajan jora, biziń elge júr, - deydi.

-Inandım seniń lábizine, men barmayman elińe, neshe ayda kelerseń, neshe kúnde kelerseń, qalmaqqa qaytıp aylanıp?

- Márt bolıp dáwran súremen, Oylap bir quda bilermen, Xosh bol, dostım Qarajan, Aman bolsam aylanıp,

Altı ayda kelermen.

Qarajan menen xoshlasıp, Qayta berdi Alpamıs.

Neshe kún, neshe ay jol júrip,

Barshınjandı kelin qılıp,

Uzatıp Baysın elge ákeldi,

Eli-xalqın jıydırdı,

Mal semizin soydırdı,

Altın qabaq attırdı,

Naqıra, sırnay tarttırıp,

Toyda dábil qaqtırıp,

Tórtkúlli oshaq oydırıp,

Kırıq kún toy-tamasha qıldırdı.

Toy-tamashasın tarqatıp,

Qarshıǵasın kóterip,

Xázligine qus salıp,

Júre berdi shikár gezip.

XI bólim

Endigi gápti qalmaqta qalǵan qáyin atası Baysarı, qáyin enesi Jantilesten esitiń. Tayshıxan olarǵa qattı zulımlıq qıldı.

-Bizlerdi kózge ilmediń, el qatarında kórmediń, musılmanǵa qızıńdı berip jiberdiń, - dep, malın taraj qıldı, basına jumırı kiygizdi, ayaǵına sharıq búrgizdi, eki birdey ǵarrını esapsız qoydıń keynine saldı. Qalmaqtıń elatında eki ǵarrı bende bolıp, zar jılap júr edi.

Baysarı:

-Háy kempir, shashıń uzın, aqılıń qısqa qatınsań hesh gáptiń mánisin bilmeyseń, qızımız Gúlparshın edi, ulımız Alpamıs edi, ya bir ushqan qus bolsa, ya bir júrgen jániwar bolsa, ya jolawshı kárwan bolsa, eki perzentimizge bir duwayı sálem aytıp jibersek, alla ońlap, pir qollap, sálemlememiz balalarımızǵa tiyse,

eki perzentimiz bizlerdi qalmaqtan arlap almas pa? - dep másláhát etti.

Usılay másláhátlesip, qoy baǵıp júrse, Tayshıxannıń túyesin tartqan bir bólek kárwan ullı gúzar jol menen tawǵa órmelep baratır. Qıysıq tayaǵın súyretip, kempir mensn ǵarrı juwırıp-jortıp kárwanlardıń aldına shıqtı. Kárwanlardı

eglep, ekewi botaday bozlap sóylep, kárwanlarǵa ne taqelle gúriń aytıp turǵan

88

qusaydı:

- Qoydı baǵıp, boldı meniń aqlım lal, Eglesem kelmesin saǵan qıylı hal,

Arzımdı esit, túye tartqan kárwanlar, Eki sordıń saǵan aytar arzı bar.

Hawa jawsa, aydın kóller hól bolsın,

Jıldan jılǵa kem dáwletiń mol bolsın,

Saparıń bar qaysı xannıń eline,

Kárwan bası erler, saǵan jol bolsın?

Kógermey me bálent tawdıń giyası,

Adamnıń qartaysa bolmaydı esi,

Saparıń bar qay patshanıń sháhrine,

Tartqanıńız qanday baydıń túyesi?

Kárwan bası seyledi:

- Túye tartıp, shólde boldıq dárbeder, Jılaǵanǵa kim boladı qáwender, Jılay bermeń eki birdey ǵarrılar, Bizler júrgen aq bezirgen sawdager.

Kógeredi bálent tawdın giyası,

Sóylesem, kele me gáptin júyesi,

Bizler júrgen aq bezirgen sawdager,

Tartqanımız Tayshıxannıń túyesi.

Júk artqanman nar túyeniń beline,

Túye tartıp shıqtım qıya shóline,

Bizler júrgen aq bezirgen sawdager,

Sapar ettim din musılman eline.

Sonda ǵarrı sóyledi:

- Kewlińde qalmasın qıyal qallarıń, Qoy sońında kesher meniń hallarım, Baysınnan tuskey dá, kárwan gúzarıń, Arzı-xalım men aytayın, ballarım.

Qartayǵanda dúze almadım saltanat,

Allam qoy sońında qıldı biymurat,

Baysın elden túseǵoysa gúzarıń,

Men sizlerge tapsıraman amanat.

89

Túye tartıp gezseń qıya shóllerdi,

Hámmelerden ladan bilme bizlerdi,

Amanattı sizler aman jetkeriń,

Amanatım aman saqlar sizlerdi.

Júregimde qayǵı menen álemdi,

Aytıp turǵan bul sóz saǵan bánemdi,

Baysın elden túse ǵoysa gúzarıń,

Qızım hám Gúlparshın, ulım Alpamıs,

Eki perzentime duwayı sálemdi.

Minip bedew, ara shólde jelgeyseń,

Barǵan saparıńnan aman kelgeyseń,

Duwayı sálem eki birdey balama,

Eki ǵarrıń bende boldı degeyseń.

At shappadım bálent tawdıń basına, Hár bir qıylı isler tústi basıma,

Eki balam arlap almasa qalmaqtań Írza emespiz jasta bergen sútime.

Men jılayman qoydı baǵıp zar-zar,

Ayamadı xalıq áylegen birubar,

Aytıp boldım kárwanlar saǵan bul sózdi,

Kóriskenshe xosh bolıńlar allayar.

Áne, bul sózdi tamam qılıp, eki ǵarrı qala berdi, kárwanlar túyesin tartıp, jolǵa ráwan boldı.

XII bólim

Endigi sózdi kimnen esitiń. Barshınnıń kelin bolıp kelgenine altı ay boldı.

Ata-enesin saǵınıp,

Bawırı ottay qamılıp,

Jegdesin qıya jamılıp,

Qay jerde bálent qum bolsa, qay jerde bálent tóbe bolsa, qay jerde júrgen jolawshı bolsa eki zúriyatsız qalǵan ǵarrımnıń halın sorar edim dep, kúnde jolǵa qaraytuǵın edi.

Baysınnıń ortası gúzar jol edi. Alpamıs kárwan saray salıp, kárwannan bajı alar edi, bir kuni sáske waǵında nashar bende úy gúmirashılıǵında kóbirek eglengen eken, maydanǵa shıǵıp qarasa, ullı gúzar jol menen bir bólek kárwan ótip

90

kiyatır.

- Bárekelle, sol karwanlar qalmaqtıń elinen shıqqan bolsa, ata-enemniń amanlıǵın bilmes pe edi, sol kárwanlardan sorap kóreyin, - dep, Barshın kárwanlardıń keyninen qıshqırıp, juwırıp-jortıp baratır eken:

- Júregimde qalmaǵaydı ármanlar, Basımnan ketpegey kelgen dáwranlar, Men nashardıń aytatuǵın arzı bar, Eglenip tur, túye tartqan kárwanlar.

On tórt jasta boldı meniń aqlım lal,

Hár kim boldı jollarımda giriptar,

Mendey nashar bes-altı awız arzı aytsın,

Bir maydan egleniń endi, aǵalar.

Sol waqıtları kárwan bası túyelerin egledi. Jaqınlasıp barıp nashar sóyledi:

- Sawdagerlik mudam etken kárińdi,

Jılaǵanda haq jetkergey zarıńdı, Qayda júrdiń túye tartqan aǵalar, Jolıń bolsın, aytqıl shıqqan jerińdi?

Shashgenemdi árman menen tarayın,

Ózim nashar, ne múshkilge jarayın, Qalmaqta qalıp edi eki ǵarrımız,

Kórseń xabarın ber, aǵa sennen sorayın.

Alıstan kóringen tawlardıń tası,

Sel bolıp aǵıp tur kózimniń jası,

Men sorayın eki birdey ǵarrımdı,

Kórseń xabarın ber, karwannıń bası.

Maydanda tolıqsıp dáwran súrdin be?

Ara shólge túye tartıp júrdiń be?

Ya ulım dep, ya qızım dep jılaǵan,

Eki birdey kóz jaslını kórdin be?

Kárwanlar turıp sóyledi, Sóyley berip tolǵadı:

- Há, qardashım, qardashım, Qabıl bolsın kóz jasıń, Tayshıxannıń túyesin tartqan,

Aq bezirgen sawdager edik jol gezgen. Tawǵa mingen jerlerde,