43) Халықаралық қылмыстық юрисдикциясын жүргізу үшін аd hoc трибуналдарын құру тәжирибесі

Жалпы ішкі ұлттық құқықтағы сияқты халықаралық құқықта да заңдарды, халықаралық нормалар мен қағидаларды бұзғаны үшін жауапкершілік көзделеді. Халықаралық жауапкершілік дегеніміз – халықаралық міндеттемелерді бұзғаны үшін немесе кінәсіз шығын келтіргені үшін туындайтын құқықтық салдар. Халықаралық жауапкершілікке мемлекет тартылатын жағдайда өзге мемлекеттер сол мемлекетке қатысты оның жерін бөлісу немесе т.б. жазалау шараларын қолданады. Ал халықаралық жауапкершілікке мемлекеттік саясатты жүргізуші, мемелекеттік билікті атқарушы негізгі лауазымды тұлғалар, мемлекет басшысы тартылатын жағдайда халықаралық юрисдикцияны қалай жүргіземіз деген сұрақ туады. Халықаралық құқық тәжірибесінде мұндай жағдайда аd hoc трибуналдар құрған. Яғни мемлекеттің атынан әрекет ете алатын лауазымды тұлғалар, әскерилер халықаралық құқық бойынша қылмыстары үшін жауапкершілікке тартылады. Мұндай жауапкершілікке тартылудың аd hoc механизмдерін басқаша нақты жағдайдағы, бір реттік механизмдер деп түсінеміз. аd hoc механизмдерге арнайы әскери трибуналдар құру жатады. Тарихта мұндай әскери трибуналдар халықаралық құқықтағы өте маңызды, қауіпті құқықбұзушылықтарға байланысты құрылған.

Алғаш аd hoc ттрибуналдар 2-дүниежүзілік соғыс аяқталған соң халықаралық қылмыскерлерді жазалау үшін құрылды.

• 1945ж Германияның әскери қылмыскерлері үшін Нюрнберг трибуналы;

• 1946ж Жапонияның әскери қылмыскерлері үшін Токио трибуналы (хал-қ шартпен құрылған);

• 1993ж бұрынғы Югославия аумағында жасалған қылмыстар үшін құрылған трибунал;

• 1995ж Руанда б/ша трибунал (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңес резолюциясымен құрылған)

Нюрнберг процесі – Фашистік Германияның басты әскери қылмыскерлер тобына қарсы сот процесі. Нюрнберг қаласында(Германия) 1945 жылдың 20 қарашасынан 1946 жылдың 1 қазанына дейінгі аралықта өтті. Нюрнберг процесін одақтастардың (КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Франция) 1945 жылы 8 тамызда Лондон қаласындағы келісімінің негізінде құрылған Халықаралық әскери трибуналы жүргізді. Әрбір мемлекет трибуналдың мүшесі мен оның орынбасарын тағайындады Нюрнберг процесінде тарихта бірінші рет агрессия адамзатқа қарсы жасалған аса ауыр қылмыс ретінде танылды. Трибунал жарғысы мен үкімде баяндалған халықар. құқық қағидалары БҰҰ Бас Ассамблеясының 1946 жылы 11 желтоқсандағы қарарымен бекітілді

44) Халықаралық трибуналдардың құқықтық мәртебесі

Жалпы ішкі ұлттық құқықтағы сияқты халықаралық құқықта да заңдарды, халықаралық нормалар мен қағидаларды бұзғаны үшін жауапкершілік көзделеді. Халықаралық жауапкершілікке мемлекет тартылатын жағдайда өзге мемлекеттер сол мемлекетке қатысты оның жерін бөлісу немесе т.б. жазалау шараларын қолданады. мемлекеттің атынан әрекет ете алатын лауазымды тұлғалар, әскерилер халықаралық құқық бойынша қылмыстары үшін жауапкершілікке тартылады. Мұндай жауапкершілікке тартылудың аd hoc механизмдері бар, оларға арнайы әскери трибуналдар құру жатады.

Алғаш аd hoc ттрибуналдар 2-дүниежүзілік соғыс аяқталған соң халықаралық қылмыскерлерді жазалау үшін құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихындағы ең ауыр әрі қанды соғыс болды. Бұл соғыста 60 млн. адам құрбан болды, оның ішінде Кеңес Одағының 27 млн. азаматтары және 6 млн. Польша азаматтары. Екінші дүниежүзілік соғыста адамзат шығыны бірінші дүниежүзілік соғыстан 6 есе көп болды, ал материалдық шығыны 12 есе көп болды. Сондай-ақ осы 2- дн жуз соғыста Германия мен Жапон елдері тарапынан бұрын соңды болмаған қатігездіктер орын алды. Германияда жаппай адамдарды қыру, өлтіру, вагондармен оларды тасу орын алды, мәйітер үйіліп жатты, жаппай өлтірудің әр түрлі әдістері қолданылды. Оның барлығы Германия билігіндегі фашистердің саясатымен жүзеге асырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басты нәтижесі-осы фашизмнің күйреуі. Фашистік және милитаристік агрессорлы мемлекеттері Германия,Италия,Япония және олардың одақтастары толық күйреді. Осындай фашистік қылмыскерлерді хал-қ деңгейде жазалау үшін арнайы трибуналдар құрылды. 1945ж Германияның әскери қылмыскерлерін жазалау үшін Нюрнберг процесі жүргізіліп, Нюрнберг трибуналы құрылды. Нюрнберг процесі – Фашистік Германияның басты әскери қылмыскерлер тобына қарсы сот процесі. Нюрнберг қаласында(Германия) 1945 жылдың 20 қарашасынан 1946 жылдың 1 қазанына дейінгі аралықта өтті. Нюрнберг процесін одақтастардың (КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Франция) 1945 жылы 8 тамызда Лондон қаласындағы келісімінің негізінде құрылған Халықаралық әскери трибуналы жүргізді. Әрбір мемлекет трибуналдың мүшесі мен оның орынбасарын тағайындады: КСРО-дан И.Т. Никитченко, А.Ф. Волков болды.

1946ж Жапониядағы Қиыр Шығыс үшін Токио трибуналы құрылды. Соғыстан кейінгі мұндай трибуналдар құрылған соң жарты ғасыр өтті, бірақ адамзат баласы мұндай қылмыстардың қайтадан қайталанып, мұндай мекемелерді, органдарды қайтадан құратындығын болжамады, ойламады. Дегенмен де 20ғ аяғында трибуналдар құрудың қажеттілігі қайтадан туды. 1993 және 1994 ж Қауіпсіздік Кеңесінің шешімімен екі хал-қ трибунал құрылды. 1 – 1991 ж басталған бұрынғы Югославия аумағында жасалған хал-қ гуманитарлық құқықты жаппай бұзған тұлғаларды іздеу үшін құрылған хал-қ трибунал. Ал 2 – 1994 ж 1қаңтар мен 31 желтоқасан аралығында Руанда мен көршілес мемлкеттердің аумағында геноцид мен хал-қ гуманитарлық құқықты бұзуға кінәлі тұлғаларды соттық іздеу үшін құрылған хал-қ трибунал.