58. Қылмыс жасаған адамдарды ұстап берудің тәжирибелік мәселелері

Мемлекеттер арасындағы қылмыстық көмек көрсету мәселесі көптеген қылмыстық әрекеттер бойынша жаза беру мәселесіне қатысты қайшылықтарға толы: халықаралық қылмыс, халықаралық сипаттағы қылмыс, жалпы қылмыс, шетел элементтерімен шиелініскен қылмыстар. Экстрадициялау мәселесі көптеген себептерден туындауы мүмкін. Ең алдымен бұның туындау салдары, өзге мемлекет территориясында құқықтық әрекеттер жасауды талап етеді. Жалпы ереже бойынша, өзге мемлекет территориясында құқықтық әрекеттер жасауға тыйым салынады. Сондықтан да, тәжірибе бойынша мемлкеттің өзге мемлекеттің тергеу органдарынан сұрау салу институты пацйда болды. Бұл әрекеттер сұрау салушы мемлкеттің мүддесіне сац болып келеді. Шетел элементімен шиелініскен қылмыстық іс ,нәтижесінде, екі мемлекеттің заңнамасын қолдануды талап етеді. Әмбебап сипатта қылмыстық көмек жекелеген қылмыс бойынша келісімнің нәтижесінде жұмыс жасайды. Құқықтық көмек көрсетудің барлық сұрағын қамтитын әмбебап келісімдер жоөтың қасы. Өзі азаматы болып табылатын мемлекетте бостандығынан айырылып, жазасын өтету мақсатында қылмысткерді ұстап беру туралы Конвенция 1978 жыл.Сонымен қатар, көптеген халықаралық ұйымдардың тарапынан қажетті құқықтық көмек туралы акттер қабылданады. Олар (Барлығы БҰҰ БА рассталды).

- Даму бағытындағы әділеттілік пен қылмысты алдын алу мақсатындағы халықаралық ұйымдардың қағидасы , 1990 ж

- Әскери қылмыстар мен адамзатқа қарсы қылмыстар саласындағы қылмыстарды ұстау, қамау, ұстап беру бойынша халықаралық ұйымдардың қағидасы;

- Қылмыстық әділеттілік бойынша өзара көмек аясындағы Типтік келісім.

- Ұстап беру бойынша типтік келісім. 1990ж;

Құқықтық көмек көрсетудің нәтижесі екі мемлекеттің қарым қатынасына негізделгендігін тәжірибе көрсетті. Мәселеген қатысты Келісім қажетті әрекеттерді талдап жасауға көмектеседі. Аумақтық келісімдерге Ұстап беру туралы Еуропалық конвенцияны айтуға болады, 1957 ж. Қылмыстық істер бойынша Еуропалық Конвенция, 1959 ж, Ұстап беру бойынша Страсбург Конвенциясы 1983ж, Азаматтық отбасы және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсеті туралы Минск Конвенциясы 1993, кейб3р 3стер бойынша Кишинев Конвенциясымен алмастырылды. Аталған Келісімдер ҚР Келісімшарттық тәжірибесінде кездеседі. Тәжірибе бойынша Қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы Типтік келісім өзге құжаттарға қайнар көз болып табылады. Ол БҰҰ БА 1990 ж 16 желтоқсанда қабылданды.Оған сәйкес қылмыстық әрекетке қатысты өзара көмек былай жүзеге асады: жеке тұлғалардың кепіл болулары арқылы; қылмыскерді ұстап беруге қатысты көмек көрсету мәселесі бойынша; сот құжаттарын жеткізу; мүлікті іздеу және мүлікке құқықты тоқтату; аумақтың участкелерін және объектілерін тексеру; ақпарат пен заттай дәлелдемелерді беру; банктік, финанстық, заңдық документтерді беруді қамтиды. Құқықтық көмек көрсету белгілі бір органдар арқылы орындалады. Типтік келісім бойынша кейбір бас тартатын жағдайларды қарастырады.

-өтінішті орындау мемлкеттің егемендігіне, қауіпсіздігіне, қоғамдық тәртібіне қауіп төндірсе;

-сұрау салу бұл саяси сипатта болады;

-Құқықтық көмек көрсету үшін нақты себептің болуы қажет; сот тергеуінің нәсілдік, жыныстық, діни, азаматтық, этникалық тәуелділігі, саяси көзқарасы мақсатындағы сұрау салу;

- қылмыстық іске қатысы жоқ әскери құқыққа қатысты әрекеттер;

Осылайша қандай қылмыстар бойынша экстрадициялау қажет екендігі туралы тәжірибелік анықтама туындайды; біріншіден, мемлкеттің егемендігіне қарсы жасалған қылмыстар. Екінші, экстрадицияланатын тұлға қылмыстық жауапкершілікке тартылғанда ғана жүзеге асады. Әкімшілік және азаматтық істер бойынша экстрадицияланбайды. Соңғысы, қылмыстың ауырлық дәрежесі ескеріледі. Үшіншіден, экстрадициялау институты өзара келісімнің негізінде жасалады; төртіншіден, сұраушы мемлекет қылмыскерін ұстағаннан кейін де қз заңнамасы бойынша юрисдикцияны қолдануы шектеледі; бесіншіден, саяси бағыттағы жасаған қылмыстар экстрадициялауға жатпайды; алтыншыдан, көптеген мемлкеттер өз азаматтарын экстрадициялаудан бас тартады; жетіншіден, егер экстрадициялауды шектейтін мән жай болса мемлекет келісімшарт болса да экстрадицияламауға құқылы болып табылады;

Типтік келісімде ұстап беруге қатысты бас тартудың императивтік негіздер айтылған. Ол императивтік негіздер Құқықтық көмек көрсету туралы Типтік Конвенцияның нормаларынан тұрады.