47) Қылмыстық істер бойынша құқықтық қөмек беру

Жалпы құқықтық көмек беру деген ұғымынң мағынасы мемлкеттердің біл-біріне әр түрлі істерді қарауда бір-бірімен ынтымақтастықта болуы, өзара көмек көрсетуі болып табылады. Ерте заманда мұндай құқықтық көмек көрсету мүлдем болмаған. Себебі ол кезеңде мемлекеттер бір-бірімен ешқандай қарым-қатынас жасамаған, ынтымақтастықта болмаған, бір-бірінен алшақ орналасып, әркім өз мәселесімен айналысқан, бір-бірінде болып жатқан жаңалықтармен хабардар болмаған, толық нейтрализация орнаған десе де болады. Мұндай заманда бір мемлкетте қылмыс жасаған қылмыскер сол мемлекеттің шекарасынан шығып, басқамемлекеттің аұмағына барып тып-тыныш жазаланбай жүре беретін болған. Яғни қылмыскерлер жазасыз қалып отырған. Бұл мемлекеттерде қылмыстар санының өсуіне алып келді. Ең алғаш құқықтық көмек көрсету туралы ұғым мына жағдайлардан кейін пайда бола бастады. Бір мемлекеттегі құлдар өз қожайындарынан қашып басқа мемлекет аумағына кетіп қалатын болған. Сосын мұндай жиі болып тұратын жағдаймен күресу үшін мемлкеттер бір-біріне құлдарын ұстап бере бастады. Міне осыдан бастап өзара құқықтық көмек көрсетудің негізі қалана бастады десе де болады.

Қазіргі дамыған заманды мемлкеттердің өзара құқықтық көмек көрсетуінсіз елестету мүмкін емес.

Құқықтық көмек көрсету арқылы мемлекеттер халықаралық қылмыскердіұстау үшін өзара бір-біріне көмек көрсетеді, тергеу жүргізу үшін қажетті қолда бар материалдарды бір-біріне береді, қылмыскерді ұстап беруді жүзеге асырады. Сондай-ақ құқықтық көмек көрсетуді мына жағдайдан көрсек болады: яғни қылмыскер жазасын өзге мүлдем таныс емес мемлекетте өтеп жатыр делік, бірақ оның өз елі мына мемлекеттен азаматын өз елінде жазасын өтеуін сұрайды, себебі ол өз елінде анағұрлым жеңіл, туыстарымен көрісіп тұрады, бөтен елдің тілін білмеуі мүмкін. Осындай жағадайда ізгілік қағидасына сәйкес мемлекеттер өзара құқықтық көмек көрсетеді. Жоғарыда біз қылмыстық істер бойынша құқықттық көмек көрсетуді айттық. Сонымен қатар азаматтық, отбасы, т.б. устер бойынша мемлекеттер бір-біріне құқықтық көмек көрсетуі мүмкін. Осындай көмек көрсету туралы мемлекеттер өзара шарт жасасады. Осы шарттарда құқықтық көмек көрсетудің шарттары, жүргізу жағдайлары, одан бас тарту жағдайлары, мемлекеттердің өздеріне алған міндеттері көрсетіледі.

48) Қылмыстық істер бойынша құқықтық қөмек беру институтының түсінігі мен маңызы

Қылмыстық істер бойынша құқықтық қөмек беру институты халықаралық қылмыстық құқықтағы ең маңызды институттардың бірі десек те болады. Құқықтық көмек беру деген ұғымынң мағынасы мемлкеттердің біл-біріне әр түрлі істерді қарауда бір-бірімен ынтымақтастықта болуы, халықаралық қылмыскерлерді ұстауда, тергеуде, басқа мемлекетке ұстап беруде, жазасын өтеуде өзара көмек көрсетуі болып табылады.

Бүгінгі таңда қылмыстылықпен күресудегі мемлекеттердің ынтымақтастығы екіжақты, аймақтық, көпжақты келісімдердің негізінде дамуда.

Екі мемлекеттің арасындағы қатынастардың сипатын неғұрлым толық ескеретін екі жақты келісімдер қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету, сотталған тұлғаларды жазасын өтеуі үшін өз мемлекетіне жіберуі мәселелері бойынша көп қолданылады.

Аймақтық деңгейдегі ынтымақтастық сәйкесінше белгілі бір аймақта орналасқан елдердің мүдделері мен қатынастарының сипаты сәйкес келуіне негізделеді.

Сонымен қатар қылмыстылықпен күресудегі мемлекетаралық ынтымақтастық тек екіжақты және аймақтық ынтымақтастықпен шектелмейді, себебі тәжірибенің өзі бұл деңгейлерде шектелмеуді көрсетті. Кейбір қылмыстар әлемдік қауымдастықтың мүдделерін қамтиды.

Уақыт өтуімен өсіп келе жатқан қылмыстылықпен жалпы күресуде маңызды орынды БҰҰ алады. 1990ж 14 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 68 отырысында қабылданған «Қылмыстылықты қысқарту мен қылмыстық сот әділділігі саласындағы хал-қ ынтымақтастық» атты резолюциясында мемлекеттердің трансұлттық және хал-қ деңгейлерде қылмыыстылықпен күресу үшін әсіресе регионалды және субрегионалды деңгейде бәрін қамтитын типтік кодекстер жасау процесіне көмектесулері керек деп айтылған.

1990ж 16 желтоқсан да БҰҰ БА қылмыстық сот әділдігі саласындағы өзара көмек туралы Типтік келісімді қабылдады.

Осы типтік келісім ережелеріне сәйкес мемлекеттер бір-біріне тергеу жүргізу, сот процесін жүргізуде мүмкіндігінше қолынан келгенімен көмек көрсетуі қажет.

Келісімдерге сәйкес көрсетілетін өзара құқықтық көмек мынадай болуы мүмкін:

• Куәгерлердің түсінігін алу

• куәгерлік түсінік беру үшін ұсталған немесе өзге де тұлғаларды беруге көмектесу, тергеу жүргізуге көмектесу

• Сот құжаттарын беру

• Мүлік іздеуін немесе арестін жүргізу

• Аймақтың объектілерін, учаскілерін зерттеу

• Ақпараттармен заттық айғақтарды беру

Қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсетудің барлық процедурасы құпия түрде жүргізілу қажет.