11 Тақырып. Нқ-ң амортизациясы мен тозуын есепке алу.

НҚ өндіріс процесіне ұзақ уақыт бойы қатыса отырып біртіндеп тозады, яғни физикалық күштердің техникалық және экономикалық факторлардың әсерінен өз қасиеттерін жоғарлатады және жарамсыз күй кешеді.

Тозу бұл физикалық және моральдық сипаттамаларын жоғарлату процесі. НҚ-ң физикалық тозуы – олар пайдаланылған кезде жабдықтың бөлшектерімен тетіктерінің, үйлер мен ғимараттардың, құрылымдық элементтерінің механикалық тозуына байланысты, темірдің тот басуына, ескіруіне, иірілуіне әкеп соқтыратын табиғи-климаттық жағдайлардың әсерінен басталады. Нәтижесінде НҚ құнының бөлігі жоғалады.

НҚ-ң моральдық тозуы – техникалық прогреспен, өндіріс әдістерінің жетілуімен және жаңаруымыен байланысты.

НҚ-ы моральдық жағынан тоздыратын факторлар:

1. Өндірістегі құралдар мен жабдықтардың жаңаруы

2. Технологиялық процестің жіктелуі

3. Шығарылатн өнім номенклатурасының жаңаруы мен өзгеруі

4. Тауар өндіруге рналған машиналар мен жабдықтардың санын азайтуды субьектіден талап ететін кейбір тауарларға сұраныстың азаюы

5. Жұмыс күшінің, білікті қызметкерлердің еңбек пен қызметкерлердің еңбек пен қамтылуындағы, өндірістің географиялық орналасуындағы өзгерістер.

6. Өнеркәсіптің өңдеуші салаларындағы шикізат құрамының жиынтығындағы өзгеріс.

Моральдық жағынан тозуды болдырмас үшін НҚ обьектілерін қайта құрады және жаңғыртады. Мұражай және қыл қалам құндылықтарынан, кітаптардан, фундаменталды кітапханалардан, фильмдер қорынан, сәулет пен өнердің ескерткіші болып табылатын үйлер мен ғимараттардан басқа НҚ-ң барлығы моральды тозуға бейім.

НҚ-ң амортизациясы.

Амортизация – бұл тозудың құндық белгісі. Бұл НҚ-ң аммортизациялық құнын тозу шамасына қарай оның көмегімен өндірілетін еңбек өнімімен шығындарына қосылатын аммортизациялық аударымдар арнайы ақша қаражаттарын пайдалану немесе НҚ-ң жай және кеңейтілген өндірісіне айналдырудың обьективтік процесі.

Аммортизациялық құн дегеніміз – бастапқы құн мен жою құнының арасындағы айырмашылық. Ол НҚ келіп түскен кезде қосалқы бөлшектердің, сынықтардың қызмет мерзімінің соңнда қалыптасқан қалдықтардың болжамдық құны ретінде анықталады.

Амортизациялық аударымдар – амортизациялық нормалар бойынша жасалады.

Амортизация нормасы – бұл амортизациялық аударымдардың жылдық сомасының НҚ-ң жылдық орташа құнына қатынасы.

Амортизацияны есептеу үшін мынадай әдістер қолданылады:

1. құнды біркелкі есептен шығару әдісі

2. Өндірістік әдіс

3. Кумулятивтік әдіс

4. Кемімелі қалдық

Мына НҚ-ға амортизациялық аударымдар есептелінбейді: өнім беретін малдар, өгіздер, буйволдар, бұғылар, жер, кітапхана қорлары, мұражай және қылқалам құндылықтары, сәулет пен өнердің ескерткіштері, жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдары.

Құнды біркелкі есептен шығару әдісі:

1. Бастапқы құн- жою құны/ пайдалану мерзімі.

Станоктың құны 240 000 мың теңге. Болжамды жоюю құны 4000 тг, пайдалану мерізімі 10 жыл. Табу керек 1 айлық амортизация сомасын біркелкі есептен шығару әдіс бойынша анықта.

240 000-4000/10= 23600/12= 1966.1

2. Мерей компаниясы Авто Меркур фирмасынан жеңіл автокөлікті 1 100 000 тг сатып алды. ҚҚС сомасы ішінде, пайдалану мерзімі 10 жыл, жою құны 3 900 тг. Табу керек 1 айлық амортизация сомасын біркелкі есептен шығару әдіс бойынша анықта.

1 100 000- 39000/10=109610/12=9134.1

2. Өндірістік әдіс(амортизацияны орындалған жұмыстардың көлеміне үйлесімді есептеу)- амортизация объектіні пайдалану мен объектіні пайдалану мен уақыт бөлігінін нәтижесі ғана болып табылады деген негіздеме оны есептеген кезде ешқандай рөл атқармайды. К/ода өндірілетін өнім жумыс қызмет бірлігінін құны онын көмегімен осы өнімдер жумыстар мен қызметтер ондірілген НҚ объектілердін құнын өзіне бірдей мөлшерде сініреді.

3. Кемімелі қалдық - әдісі амортизацияны есептеу бастапқы құнынан емес баланстық құнынан жүргізілуге тиістігін білдіреді. Амортизацияны есептен шығарған кезде соңғы жылды қоспағанда жою құны ескерілмейді. НҚ түрлеріне есептеледі- өнім беретін малдар, өгіздер бұғылар жер кітапхана қорлары фильм сәулет пен өнердін ескерткіштері автомобиль жолдары. Толығымен амортизацияланған НҚ б/шй амортизация есептелмейді- егер НҚ объектісі б/шй тозуды есептеу тоқтатылса онда НҚ есепке алудын НҚ нысанындағы инвенетарлық карточкадағы амортизация нормасы түрлі –түсті қаламмен созылып тасталады және амортизация есептеудін қай мезлден бастап тоқтатылғаны көрсетіліді.