17. Қазақстан сүтқоректілері, олардың ресурстық топтары, қорын тиімді пайдалану мен қорғау шаралары:

Қазір Әлемде сүтқоректілердің, әртүрлі мамандардың пікірінше, 19 – 22 отрядқа бірігетін 4 – 5 мыңдай (4745) түрі бар деп есептейді. Біз классикалық көзқарасты қолдай отырып сүтқоректілердің 20 отрядқа, 134 тұқымдасқа, 1026 туысқа бірігетін 4000-4500 түр бар деп санаймыз. Сүтқоректілерді пайдалануға байланысты мынандай ресурстық топтарға бөледі. Олар: 1 – аңшылық ресурстар (бұлар а – кәсіптік жолмен ауланатын және ә – әуесқойлық не спорттық жолмен ауланатын ресурстар деп бөлінеді); 2 – бағалы терісі үшін ауланатын ресурстар; 3 – дәрі–дәрмек алатын ресурстар; 4 – ауыл және орман шаруашылықтарына зиян келтіретін түрлер ресурстары; 5 – санитарлық-эпидемиологиялық маңызы бар ресурстар; 6 – экологиялық маңызы бар ресурстар және т.т. Аңшылық ресурстар, соның ішінде кәсіптік жолмен ауланатын түрлерге жабайы шошқа, елік, марал, бұлан, құдыр (кабарга), таутеке және бөкен жатады. Бұл түрлерді және басқаларын адам баласы өте ертеден аулап келеді. Бұлар негізінен азық ретінде пайдаланылды. Әртүрлі себептерге (көлемі, етінің дәмділігі, аулауға қолайлылығы және т.т.) байланысты сүтқоректілер омыртқалылардың ішінде бірінші орынға шықты. Қазір әуесқойлық – спортық жолмен аң аулау кең тараған. Бұл жолмен ауланатын ресурстар қатарына – елік, таутеке, жабайы доңыз, марал, құдыр, қоянар (орқоян, аққоян, құмқояны не сұр қоян) жатады. Бұл ресурстық түрлердің де сан мөлшері ауытқып тұрады, деседе әуесқой аңшылардың мұқтажын қанағаттандырады деп ойлаймыз. Бағалы терісі үшін ауланатын сүтқоректілердің ресурстық түрлеріне, негізінен Кеміргіштер (суырлар, сарышұнақтар, ондатр, тиіндер, жұпар, құндыз және т.б) мен Жыртқыштар (қасқыр, түлкі, бұлғын, сусарлар, су күзендері, кәмшат, аю және т.т) ж/е Ескекаяқтылар (Каспий түлені) отрядтарының өкілдері жатады. Аңдардың терілері адам үшін алғашқы киім және алғашқы төсеніш болса, кейіннен басқа заттардың құндылығын есептейтін өлшем болды. Сүтқоректілердің терісінен, алғашқыда жабайы аңдардың, кейіннен үй малдарының терісінен ғасырлар бойы нағыз былғары аяқ – киімдер дайындалды. Деректі құжаттар бойынша 1600 жылдан бері қарай Жер бетінен сүтқоректілердің 36 түрі қайтпасқа кеткен, ал 120-дай түріне жойылып кету қаупы төнуде. Қазіргі Қазақстан территориясынан XIX-ғасырдың 20-жылдары жабайы дала жылқысы-тарпан, 80-жылдары түзат не керқұлан, XX-ғасырдың 30-жылдарында құланның қазақстандық түршесі мен тоғай бұғысы, 1948 жылы (1953 жылы) тұран жолбарысы, ал XX-ғасырдың 60-жылдарында қабылан (гепард) жойылып кетті. Бұлардың бәрі қайта оралмайтын жоғалту, деседе бұлардың кейбіреулерін (мысалы, түзатты, тоғай бұғысын) қайта қалпына келтіруге болады, өйткені олар мекендейтін территориялар әлі де болса сақталған. Ең қиыны жойылып кету қаупында тұрғандарды қалпына келтіру.1966 жылы Халықаралық табиғат қорғау одағының бастамасымен Қызыл кітаптың бірінші басылымы жарық көрді. Онда сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлердің тізімі жарияланды. 1978 жылы Қазақ ССР-ның Қызыл кітабы бекітілді және ол сол жылдың аяғында баспадан шықты. Онда омыртқалы жануарлардың 87 түрі мен түршесі, солардың ішінде сүтқоректілердің 31 түрі мен түршесі болды. Соңғы 4 – басылымында (2010) аңдардың 40 түрі мен түршесі тіркелді. Систематикалық тұрғыдан олар былайша орналасты.