1. Украинаның қаржы жүйесінің құрыльімы мен құрамы, түрлі ой-пікірлер

Жалпы қаржы жүйесі қаржы түсінігінің неғүрлым ең көлемді дамыған бөлігі. Қаржылар қоғамдық экономикалық қатынастарды білдіреді. Ал, кәсіпорын қаржылары материалдық өндірісті қамтамасыз етеді. Олардың қатысуымен жиынтық ішкі өнім құралады.

Мемлекеттік бюджет арқылы мемлекеттің негізгі орталықтандырылған қорына қаржы ресурстары жұмылдырылады және шаруашылық салалары, экономикалық аймақтар, халықтың әлеуметтік топтары арасында қайта бөлініске түседі.

Ал, ірі әлеуметтік зейнетақы қорында азаматтарға төленетін зейнетақы қаражаттары шоғырланған т.с.с.

Осылайша қаржы жүйесінің әрбір буыны қаржы қатынастарының белгілі бір саласын білдіреді, ал қаржы жүйесі - қаржы қатынастарының түрлі салаларының жиынтығы.

Басқаша айтқанда, қаржы жүйесі дегеніміз - мемлекет пен кәсіпорындардың ақша қаражаттары қорларын қалыптастыру, бөлу, қолданудың түрлері мен тәсілдері.

Кеңес үкіметі тараған соң Украина өз тәуелсізідігін жария еткелі ел экономикасы, жалпы қаржы жағдайы күрт өзгерістерді бастан кешуде, дегенмен бүгінгі таңда жүргізіліп отырған талдау мен тәжірибе көрсетіп отырғандай, Украинаның қаржы жағдайы экономикалық реформалаудың барлық талаптарына сай деп айту қиын.

Украинаның қаржы жүйесінің құрылымы мен құрамын көптеген оқымысты - экономисттер әр қырынан көреді. Оған басты себеп Украинаның қаржы жүйесі туралы нақты заңның болмай, тек түрлі пікір таластардың орын алуы.

Мысалы, экономика ғылымдарының докторы, профессор Василин О.Д. қаржы жүйесінің құрамына ерекше мән беріп, бұл жердегі басты буыны болып, қаржылық қатынастардың шамамен 80%-ға жуығын қаржыландырып, мемлекет өз іс-шараларын жүзеге асыра алады. Мемлекеттік қаржылар құрамында мемле- кеттік бюджет, мақсатты бағыттағы орталықтандырылған қорлар, мемлекеттік және коммуналды меншік түрлеріндегі кәсіпорындар мен ұйымдар қаржылары, мемлекеттік несие, мемлекеттік жеке және мүліктік сақтандыру.

Ал, келесі кезекте басқа оқымысты былай пікір білдіреді. Опарин В.В. бойынша ақша ағымы қозғалысына ерекше мән беріліп, экономикалық жүйе деңгейлерін ажырата білген жөн. Деңгейдің өзін төртке бөліп:

1. микроэкономика деңгейі - шаруашылық субъект қаржылары;

2. макроэкономикалық деңгейі - мемлекеттік қаржылар;

3. әлемдік шаруашылық деңгейі-халықаралық қаржылар;

4. тұжырымдалған деңгейі - қаржы нарығы деп қарағанды жөн көреді.

Осылайша Украина қаржы жүйееі сан қилы тұжырымдар мен көзқарастар арасында күрделі мәнде. Айта кететін бір жай Украинадағы қаржы жағдайының тұрақсыздығының басты себебі: ішкі және мемлекеттік қарыз, бюджет тапшылығы, салықтардың толық мөлшерде жиналмауы, көлеңкелі экономика саласының арта түсуі, инфляция салдары т.б.

Бюджет тапшылығының басты себептері болып отырған рента төлемдері, транзиттік төлемдер, табиғи ресурстарды пайдалану үшін төлемдер, жекешелендіруден түсетін түсімдер, жоспарланған салықтық түсімдердің жиналмауы, төлемдердің толық жиналмауы.

Жиналмау себептері - қызметтен босаған өндірістер. Салықтардан түсетін бюджет түсімдері толығымен дерлік мемлекеттік қарызды өтеуге бағытталады.

Украинаның қаржы тұрақтылығындағы басты мәселе болып

• инфляция саналып отыр.

Бүгінде инфляцияға қарсы күрделі де кешенді шаралар қажет. Экономикада монополия құрылымын жою қажет. Ақша массасына шектеу қойып, мемлекеттік бюджет тапшылығын ығыстыру, валюта құнын тұрақтандыру, бәсекелікті жоғарылату сияқты мемлекет деңгейіндегі мәселелер әлі де өз шешімін тапқан жоқ.

Төмендегі макроэкономикалық корсеткіштер арқылы Украинаның экономикалық жағдайына қысқаша шолу жасап, ТМД өзге елдермен салыстыра отырып, белгілі бір тұжырым жасауға болады.

16-кесте. Кейбір ТМД елдерінің макроэкономикалық көрсеткіштеріне салыстырмалы шолу, 2002 ж.

Елдер	Халық саны (млн, адам )	Еңбекпен қамтылған халық саны (млн, адам)	Жұмыс- сыздық деңгейі (%)	ЖІӨ (%)	Өнер- кәсіпөнім көлемі (%)	Ауылша- руашылық өнімдері көлемі (%)
Украина	48,2	3,8	104,1	107,0	10	102
Белоруссия	10,0	4,3	3,0	104,7	104,0	102
Қазақстан	14,8	6,7	2,6	109,5	110,5	103,4

17-кесте. Жиынтық бюджет табыстары мен шығыстары (млрд, ұлттық валютамен), 2000 ж.

Елдер	Табыстар	Шығыстар
Украина	49,1	48,1
Белоруссия	3181,0	3236,4
Қазақстан	598,7	602,0

18-кесте, Сыртқы сауда, экспорт және импорт, 2000 ж., (млн, доллар)

Елдер	Экспорт	Импорт	Сальдо
Украина	14573	13956	617
Белоруссия	7331	8574	-1243
Қазақстан	8812	5040	3772