11. Әлеуметтік-экономикалық карталарды құрастырудың негізгі принциптері; бұл карталардың ғылыми және практикалық маңызы

Әлеуметтік-экономикалық карталар — бүкіл ел және оның әкімшілік бөліктері бойынша әр түрлі қоғамдық құбылыстарды (халық, экономика, қызмет көрсету салалары, мәдениет, ғылым және тағы да басқалары) бейнелейтін карталар. Халық, экономика, тарих және тағы да басқалары карталарын қамтиды. Әлеуметтік экономикалық карталар халықты орналастырудағы экономикадағы өндірістік емес сферадағы табиғи ресурстарды қолданудағы кеңістіктік диспропорциялық көрсетудегі анализдеу және болжау құралы болып табылады және оларды шешудегі әдістерді болжауға көмектеседі.Әлеуметтік экономикалық карта құрастыру негізінен жалпы географиялық және физгеографиялық карталар құрастырудағы незізгі этаптарының сақталуымен жүзеге асырылады. Олар:

Редакциялық (өңдеу);Авторлық;Баспалық жұмыстар.Олардың ішінде ең маңыздысына редакциялық жұмыс жатады. Редакциялық жұмысқа карта құрастырудағы барлық ғылыми техникалық басқару жүйесі кіреді. Сондықтанда редакциялау әлеуметтік экономикалық картаны құрастырудың барлық этаптарын қамтитын үзілмес процес құрайды. Ол дайындық жұмыстарынан бастап картаны басып шығу жұмыстарын құрайды.

Әлеуметтік экономикалық тақырыптағы кез келген картографиялық өнімді құрастыруда негізгі дайындық жұмыстары бірінші кезеңінде жүзеге асырылады. Бұл кезең жұмыстарына картаға қойылатын талаптарды құрастыру, карта программассын құрастыру, мәліметтерді жинау, анализдеу және бағалаудан территорияның және обьектіні зерттеу жұмыстарынан тұрады. Осы кезеңнің алдында территорияға қатысты бар материалдарды таңдау және анализдеу керек. Нәтижесінде карта программасы құрастырылады. онда құрастырылатын картаның негізгі параметрлері легендасы және құрастыру әдістері сипатталады.к

Карталардың материалдық негізін дайындауға масштабын, поекциясын, координаттық торын және компановка түрін таңдау жұмыстары кіреді. Компоновканы құрастыру барысында карторграфиялық құбылысты толығымен түсіну үшін керекті қосымша ақпаратты немесе мәліметті орналастыру жұмыстарынан тұрады. Оларға түрлі диаграммалар, графиктер, тексттік түсініктемелер немесе сандық мәліметтер жатады. Әлеуметтік экономикалық тақырыптағы карталырда белгілеу немесе көрсету тәсілі мәліметтерді кеңістікте орналастыру ерекшеліктерімен байлансты. Карта легендасын құрастыру карта құрастырудың бастапқы жұмысы болып табылады. Сонымен қатар соңғы жүйеленген легенда құрастыру авторлық карта құрастырудың соңында жүргізіледі. Себебі, картаны өңдеу барысында толықтырулар мен өзгерістер болды. Нәтижесінде нақтылығымен сапасына байланысты картографиялық өнімдер жасап шығарылады.

12.Қоныстану картасы, даму проблемасы және тенденциялар

Қоныстану тығыздығы – халықтың белгілі бір аумақта қоныстану деңгейі, аумақ өлшеміне (әдетте 1 километр квадрат) шаққандағы тұрғылықты халық саны. Өндіріс орындарының ашылуы, өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының дамуы, кен байлықтарының табылуы, т.б. факторлар халықтың аумақта әркелкі орналасуына, қоныстану тығыздығына әсер етеді. 2003 жылы дүние жүзінде адам мекендейтін құрлықтағы орташа тығыздық 1 километр квадрат аумаққа шаққанда 35 адамнан келді. Ең жоғары тығыздық Бангладеш мемлекетінде. Мұнда 1 километр квадрат аумаққа 800-ге жуық адам қоныстанған. Ал Еуразия және Америка құрлықтарының бірқатар шөлді далаларында, биік таулы аймақтарында халық сирек қоныстанған. Онда 1 километр квадрат аумаққа 1 адамнан келеді. Қазақстанның өндірісі өркендеген қалаларында, маңызы жөнінен қалаға жақын кенттерде, халық біршама тығыз орналасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағындағы өзен аңғарларында суармалы егін шаруашылығымен айналысатын өңірлерде қоныстану тығыздығы 50 – 100 адамнан келеді. Батыс Қазақстан өңірінде халық сирек қоныстанған. Мыс, Маңғыстау облысында 1 километр квадратқа аумақта 2,1, Ақтөбе облысында – 2,4, Атырау облысында – 3,8 адамнан келеді. Қазақстанда халық тығыз қоныстанған қалалар: Алматы, Шымкент,Қарағанды, Өскемен, Астана.