21. Көлік және экономикалық байланыс картасы

Транспорттық карталарды құрастыруда негізгі карта түрлеріне транспорттық торап картасы деп аталады.

Адам және жүк тасымал айналымы картасы және транспорттық тораптық жұмыс жасауын ұйым дастыру жұмыстары карталары.

Адам және жүк тасымал айналымы карталары негізіне нүктелік әдіспен картографияланады.

Транспорттық картографиялаудың негізгі декер коздеріне картографиялық және әуе гғарыштық материалдардың есептік статистикалық материалдары қолданылады

22) Әлеуметтік-экономикалық карта құрастыру көздері. Карта — Жер шарының бетін немесе оның бөліктерін белгілі бір картографиялық проекцияда жазықтыққа кішірейтіп және жинақтап бейнелеу. Карта (немісше Karte – түпнұсқа; грекше chartes – жазуға пайдаланылатын папирс  парағы) – Жер бетінің, жұлдызды аспанның немесе оның бөліктерінің картографиялық проекцияларды пайдалана отырып, шартты белгілер арқылы жасалған кішірейтілген бейнесі.  картадағы ұзындық сызығының жергілікті жердегі сәйкес сызықтын ұзындығына қатынасы. Картадан өзен арнасының, топырақ жамылғысының, жыралардың өзгеруін, батпақтанудың, елді мекендер мен жолдардың сипатын, т.б. анықтауға болады. Масштаб бойынша нысандардың өзара орналасуы мен байланысын, саралық және сандық сипаттарын анықтайды. Картаның өндіріс пен шаруашылықта, ғылым мен елдің қорғанысында маңызы зор. Сонымен бірге іздестіру жүргізуде, жоспарлауда, әр түрлі құрылыс ғимараттарын жобалауда кеңінен қолданылады Топографиялық картаның көмегімен орындалатын тапсырмалардың әр тұрлі болуына орай масштабтары әр түрлі карталар қажет болады: 1:10000 — он мыңдық, 1:25000 — жиырма бес мындық, 1:50000 — елу мыңдық, 1:100000 жүз мындық, 1:200000 екі жүз мындық, 1:500000 — бес жүз мындық, 1:1000000 — миллиондық. Жергілікті жердің картографиялық бейнелену мөлшері мен картаның толықтығы, өлшеулер дәлдігі карта масштабына байланысты болады. Карта масштабы кішірейтудің төменгі дәрежесінде аса ірі болады. Ол жергілікті жерді толықтай бейнелеуге мүмкіндік жасайды. Картамасштабының кішірейтілуімен бірге оған салынатын жергілікті жер бөлшектерінің саны да кішірейтіледі. Аумақтың картада бейнеленген кішірейту дәрежесі неғұрлым көп болса, карта масштабын соғырлым ұсақ деп атайды. Карта жақтауының оңтүстік (төменгі) жағында сандык және сызықтық масштабы, масштаб көлемі корсетіледі.

23. Әлеметтік-экономикалық карталардағы картографиялық бейнелеу әдісі Картографиялық шартты белгілер –географиялық символдар, карталарда олардың көмегімен объектінің түрін, орынын, формасын, көлемін, сандық және сапалық сипаттамасын көрсетеді.Белгілердің 3 түрі бар:1.Абстрактылы геометриялық объект-дөңгелектер, шаршылар, жұлдызшалар, ромбтар және т.б.; белгілердің көлемі сандық сипаттамасын көрсетеді. Штрих немесе түс-сапалық ерекшеліктері, белгінің құрылымы объектінің құрылымын көрсетеді. 2. Әріптік белгілер- орыс немесе латын алфавиттері, мысалы Ф немесе Аl, фосфориттер мен аллюминийлардың шыққан жерін көрсетеді; әріптердің көлемі объектіні сандық жағынан сипаттай алады, алайда объетілерді бір-бірімен салыстыру қиынға соғады. 3.Пиктограммалықбелгілер(наглядные)-объектінің кескінін елестетеді, мысалы тік ұшақтың суреті аэродромды білдіреді, туристтік палатка-кемпинг және т.б.; оларды көбінесе танымал туристтік, жарнамалық карталарда қолданады. Сызықтық белгілер: Локализацияланған сызықтардағы Нақты немесе абстрактылы объектіні бейнелеуге арналған. Оларға: жағалау сызықтары, жарылымдар, жолдар, атмосфералық фронттар, әкімшіліктік шекаралар жатады. Сызықтық белгілердің әртүрлі суреттері мен түсі объектінің сандық және сапалық сипаттамаларын көрсетеді: жағалау сызықтарының типін, жарылымдардың тереңдігін, жылы және суық фронттарды және т.б.Изосызықтар: Изосызықтар-картографияланатын көрсеткіштің бірдей мағынасын көрсететін сызық. Мысалы: бедердің аймағы, магниттік қысым аймағы, қысым, температура т.б. олар горизонтальдар борйынша сызылады, изогондар, изобаралар, изотермалар- әр түрлі изосызықтардың жанұясы.Бақылау нүктесі ретінде картаға бірінші картографияланатын объектіні түсіріп, соны пайдалана отырып, интерполяцияның көмегімен изосызықтар жүргізеді. Сапалық фон: Сапалық фон әдісін белгіленген аудан бойынша сапалық әртүрлілікті көрсету үшін қолданылады. Графикалық құрал ретінде түс немесе штрих пайдаланылады. Кей-кезде оларды карта бетінде бірдей көрсетеді. Мысалы топырақ картасында түс арқылы топырақтың генетикалық құрамын көрсетсе, штрих арқылы механикалық құрамын көрсетеді. Сандық фон: Белгіленген ауданның сандық сипаттамасын көрсету үшін сандық фон әдісі қолданылады. Сапалық фонға байланысты ол әрдайым аудандастырумен тығыз байланысты. Түс пен штрих шкала бойынша толтырылып, яғни қарқындылық белгінің өзгеруі бойынша артып не төмендейді. Локализациялық диаграммалар: Локализациялық диаграммалрдың көмегі арқылы орта айлық температуралар мен жауын-шашындарды, ластанған өзен суларының диаграммаларын т.б. көрсетуге болады. Картада графикке қатысты пнуктарды көрсетеді, алайда, локализацияланған диаграммалар тек бұл пунктерді ғана көрсетіп қоймай, жақын маңдағы территорияларды да көрсетеді.

24 Әлеуметтік – экономикалық карта құрастыру принциптері. Әлеуметтік – экономикалық карта құрастыру негізінен жалпы географиялық және физгеографиялық карталар құрастыруы негізгі этаптардың сақталуымен жүреді. Олар редакциялық ,авторлық және баспалық жұмыстар. Олардың ішінде ең маңыздысына редакциялық жұмыс жатады. Редакциялық жұмысқа карта құрастырудағы барлық ғылыми техникалық басқару жүйесі кіреді. Сондықтан да редакциялау Әлеуметтік – экономикалық картаны құрастырудың барлық этаптарын қамтитын үзілмес процессті құрайды . Ол дайындық жұмыстарынан бастап картаны шығарғанға дейінгі аралық. Әлеуметтік – экономикалық тақырыптардағы кез – келген картографиялық өнімді құрастыруда негізгі дайындық жұмыстарды бірінші кезеңінде ,яғни картаны жобалау кезеңінде жүзеге асырады. Бұл кезең жұмыстарына картаға қойылатын талаптпрды құрастыру карта программасын құрастыру мәліметтерді жинау , анализдеу және бағалаудан территорияның және объектіні зерттеу жұмыстарынан тұрады осы кезеңнің алдында территорияға қатысы бар материалдарды таңдау және анализдеу керкек. Нәтижесінде карта программасы құрастырылады. Онда құрастырылған картаның негізгі параметрлері легендасы және құрастыру әдістері сипатталады. Картаның математикалық негізін дайындауға масштабын,проекциясын координаттық торын және компоновка түрін таңдау жұмыстары кіреді . компоновка құрастыру барысында картографиялық құбылысты толығымен түсіну үшін керекті қосымша ақпаратты немесе мәліметті орналастыру жұмыстарынан тұрады. Оларға :диаграммалар,графиктер,текстік түсініктемелер, сандық мәліметтер жатады.