5.2. Дүниежүзілік валюта жүйесінің даму кезеңдері.

Бірінші дүниежүзілік валюта жүйесі алтын монеталы стандарт негізінде құрылып 1867 ж басшы елдердің өкілдері қатынасқан Париж коференциясында мемлекетарарлық келісімен заңды түрде рәсімделді.

Бірінші дүниежүзілік соғыскезінде және одан кейін де кең тараған валюта дағдарысы екінші дүниежүзілік валюта жүйесінің пайда болуына әкеп соқтырды. Ол 1922 ж. Генуя халықаралық экономикалық конференциясында қатысушы мемлекеттердің келісімімен рәсімдельді. Бұл Генуя валюта жұйесі конференцияда келісімге келуші 30 елдің ақша жуйесі тәрізді алтын девизді стандартқа негізделіп құрылды. Ол девиздың принципі бойнша банкноталар алтынға емес вексельге және чекке, яғни девиздерге айырбасталды.

Девиз деген кез келген формадағы шетел валютасы ( фунт стерлинг, доллар және т. б.). Екі дүниежүзілік соғыстар аралығында ( 1 және 2 ) Бреттон – Вудс конференциясына дейін резервтік валюта статусы (айырбасталатын валюта ерекше атағы) ресми ешбір валютаға бекітілген жоқ. Ал ағылшын фунт стерлингі американдық доллар осы статусты (атақты) бірінші болып алуға өзара шиеленіскен бәсекелесте таласып жатты.

Үшінші дүниежүзілік валюта жүйесі. 1944 жылы 22 маусымда АҚШ БҰҰ- ның Бретон-Вудс конференциясында заңды түрде резервтік валюта статусы бекітілді. Онда алтын девиз стандартына негізделіп, девиздік валюта ретінде американдық доллар мен фунт стерлинг қабылданды. Сонымен бірге алғашқы рет резервтік валюта статусы заңды түрде осы валюталарға бекітілді. Бұл АҚШ пен Ұлыбританияның халықаралық қарызын өз ұлттық валютасымен өтеулеріне мүмкімдік туғызды. 1949 жылы өзіне капиталистік өнеркәсіп өндірісінің 54,6%-ін, тауар экспортының 33%-ін, ресми алтын резервінің 75%-ін шоғырландырған АҚШ - тың экономикалық басымдығы және оның бәсекелестері екінші дүниежүзілік соғыстың нәтіжесінде әлсіреуі доллардың үстемдігін қамтамасыз етті. Батыс Еуропаның және Жапонияның аса ауырвалюта - экономикалық жағдайы, сондай - ақ бұл мемлекеттердің АҚШ – қа тәуелдігі, доллардық гегемония (басымдық) олардағы доллардың өткірж етіспеушілігінде, яғни « долларлық аштықта»

көрініс тапты.

Бреттон-Вудс жүйесінің құрылымдық принциптері төмендегідей;

• ХВҚ - ға мүше елдердің барлығы өз валютасын басқа валюталарға алтын арқылы айырбастайтын онда валюталардың алтын паритеті және валюта бағым бекітіледі.Валюталардың нарықтық бағамы доллар паритетінен +- 1;ке Еуропа елдерінде +- 0,75 ауытқуы мүмкін ;

• Шетел орталығы банктерінің долларлық резервтері (қорлары) алтынға американдық қазынашылық мекемесі (казначейство арқылы ресми бағамен айырбасталады;

• Алтының төмендетілген ресми бағасы бекітілді (35 АҚШ доллары құрамында 31,1гр таза алтын бар 1 тройск унциясына теңгерілді) ;

• Мемлекетаралық валюта қатынастарын реттейтінорган – Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) құрылды.

ХВҚ-ның негізгі қызметі - осы мемлекетаралық қорға мүше елдердің валюта паритетін, бағамдарын және басқа валюталарға еркін айырбастауын бақылауды қатамасыз ету. Бреттон- Вудс жүйесі ширек ғасырдан астам уақыт аралығында халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуіне және әлемдік нарықтың қарқындап өсіуіне ықпал етеді.

Дегенмен бұл жүйе оған мүше елдердің барлығына бірдей тең құқық бере алмады. Долларлық стандартты бекіткен принциптерді АҚШ басқа елдер есебінен әлемде өз үстемдік позициясын күшейтуге пайдаланады. Бреттон- Вудс валюта жүйесінің қайшылығы, ең алдымен доллар мен фунт стерлингтің ұлттық сипаты және олардың халықаралық төлем құралдары ретінде қолдануы, біртіндеп жүйені әлсірете бастады. Осы кезде Батыс Еуропа және Жапонияның позициясы күшейді. 1971- 1973 жж . валюта дағдарысы Бреттон – Вудс жүйесінің іс жүзінде күйреуін жеделдетті.

Төртінші (қазіргі) дүниежүзілік валюта жүйесі 1976 жылдың қаңтарында ХВҚ – ға мүше – мемлекттердің Кингстонда (Ямайка) қол қойған келісімімен дүниеге келіп, Ямайка валюта жүйесі деп аталды.Бұл жүйе енді ешбір ұлттық валюта жүиесіне негізделмей, тек заң жүзінде бекітілген мемлекетаралық принциптерге сүйенеді. Онда доллар ерекше орында болғанмен , ол бұрынғыдай роль атқармайды. Жаңа жүйе көпвалюталы стандарт болып табылады.Ямайка валюта жүйесінің бұрынғы жүйеден айырмашылығы:алтын өзінің монетарлық қызмет атқаруын тоқ татты, яғни енді бірде – бір валютаның құрамында алтын жоқ: ХВҚ - ның өзгерген Жарғысына сәйкес алты кұн өлшемі ретінде және валюта бағамын есептейге қолданбау де тиіс. Сөйтіп алтын паритетінің, алтынның ресми бағасының, шетел орталық банктері мен үкімет орындары үшін американдық қазынашылықтың долларлық резервтерді алтынға айрбатауы жойлғандығы заңмен бекітілді. Дегенмен, Ямайка валюта жүесінен алтынды валюта соғылатын металл ретінде заңжүзінде ығыстырғанға қарамастан, іс – жүзінде оның ақша ретінде қолдану мүмкіндіктерітаусыла қойған жоқ. Алтының нақты бағасы болғандықтан ол бұрынғыдай төтенше халықаралық ақша және аса сенімді резервтік актив ретінде саналады. Қазіргі кезде мемлекеттердың орталық банктері және жеке тезавраторлар шамамен 60 мың тонна алтын сақтауда (әрқайсында 34 мың және 25 мың тонна алтын бар) алтын девизді стандарттың орнына жаңа халақаралық есепайырысу құралады - СДР енгізілді. Ол валюталық паритет пен валюта бағамының негізгі деп жарияланды.

Дегенмен СДР эмиссияланған ( 1970ж) 30 жыл ішінде ол құн эталонына (үлгі өлшем ), не бастады халықаралық төлем және резерв құралына айналған жоқ. Ол әлемдік ақша ролін орындаудан тым алыс болды. Бағамы СДР - мен анықталған валюталар сан 1970ж) 30 жыл ішінде ол құн эталонына (үлгі өлшем ), не бастады халықаралық төлем және резерв құралына айналған жоқ. Ол әлемдік ақша ролін орындаудан тым алыс болды. Бағамы СДР - мен анықталған валюталар саны жылдан – жылға азайды. Егер олардың саны 1980 ж. 15 болса, 1998 ж. Ол көрсеткіш 2- ге дейін азайды. СДР стандартының болашағы жоқ, оның қолдану аясы негізінен ХФҚ- ның операцияларымен шектелуде . Доллардың Бреттон - Вудс жүйесіндегі ресми резервтік валюта статусы алынып тасталса да, іс -жүзінде долларлық стандарт сақталуда. Валютаның шартты құнын анықтайтын СДР- дың валюталық қоржының 39 % -і доллардың үлесіне тиеді. Әлемде 21 валюта долларға бекітілген, бірақ қазір лоардың саны азаюда. Әйтседе доллар бұрынғыдай халықаралық төлем және резев құралы ретінде алда келеді . Себебі доллардың озат позициясы АҚШ - тың экономикалық, ғылыми- техникалық және әскери потенциалының басымдылығына негізделген бірақ бәсекестерінің ( Батыс Еуропа,Жапония ) тегеуірінің әсерінен олардың әлемдік экономикадағы монополды жағдайы жойылуда. СДР стандарты шын мәнінде көп валюталы стандартқа ауысты. Ол- үш әлемдік валюталық оралықтың валюталарына, яғни аерикандық долларға, неміс маркасына (1999 жылдан еуромен алмастырылған), жапондық иенге негізделген.

ХВҚ-ның мүшелері валюталық паритетті қолданбай кез келген валюта бағамының ережесі бекітіліп, оған көптеген елдер 1973 жылдың наурызыныан бастап ауысы. Бұған бекітілген валюта бағамына қарағанда бұл тәртіп икемді болғанымен валюта курстарының арақатынасының тұрақтылығын қамтамасыз етеді деген сенімді ақтамады. Керісінше орталық валюта нарығындағы операцияларға араласу формасындағы жүргізетін валютаоық интервенциясына (оның ішінде ұжымдық ) шығындары көбейді.Бреттон – Вудс жүйесінен ауысқан ХВҚ - ның міндеті – мемлекетаралық валюталық реттеуді күшейту, мүшеелдердің өзара тығыз қарым - қатынастығын қамтамасыз ету, әлемде валютаның тұрақтылығына қол жеткізу үшін әр түрлі валюталық шектеулерді жою.

Қорыта айтқанда, Ямайка валюта жүйесі бұрынғы күймен салыстырғанда өзінің икемділігімен төлем баланыстары мен валюта бағмдарының тұрақсыздығына және әлемдегі күштердең жаңадан орналасуына тез лайықтанды. Сонымен қатар ол біраз қиындықтарды : мысалы, СДР стандартының тиімсіздігіне байланысты ; алтынды заңды түрде демонетизациялаумен оның іс- жүзінде әлемдік төтенше ақша статусын сақтауы арқасындағы қарама қайшылық ;өзгермелі валюталық бағам ережесінің жетіспестігі және с.с. мәселелерді туғызды . Қазіргі кезде осы мәселелерді шешу үшін, әлемдік үш орталықтың валюта - экомоикалық саясатын үйлестіруді күшейту үшін және әлемдік валюта механизмін тұрақтандыру үшін Ямайка валюта жүйесін жетілдіретін жолдар іздестірілуде.1979 ж. Еуропалық экономикалық одақтың (ЕО) шеңберінде Батыс Еуропа елдерінің интеграциялық процестерін дамытуға көмектесу мақсатында

Еуропа валюта жүйесі (ЕВЖ) деп аталатын аймақтық валюта жүйесі құрылды . Бұл жүйеге кіретін мемлекеттер ХВҚ -ның мүшелері болғандықтан ЕВЖ - сін әлемдік валюта жүйесінең құрылымдық бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Солай болғанмен оны Ямайка жүйесінен ажырататын бірсыпыра ерекшеліктері бар.

ЕВЖ-нің құрылымдық ерекшеліктеріне төмендегілер жатады:

СДР- дың орнына еуропалық валюта өлшемі - ЭКЮ стандарты енгізілді . ЭКЮ – дің валюталық қаржыны батыс еуропалық 12 валюталардан құралады . Онда неміс маркасы (30% - тен астамы) үстем болды. ЭКЮ ді қолдану аясы СДР - ды қолдану аясына қарағанда әлдеқайда кең, оны тек қана мемлекеттік сектор емес, сонымен қатар жеке секторлар, оның ішінде банктердің депозиттік - ссудалық операцияларында, халықаралық есеп айырысу жеке фирмалары қолданады.ЭКЮ біртіндеп әлемдік валюта нышандарын ала бастағанымен әзірше әлемдік деңгейге шыққан жоқ. Оны 1999 жылдан ұжымдық еуропалық валюта - еуро ауыстырды.

Ямайка жүйесінде алтынды ресми демонетизациялауға қарама – қарсы

ЕВЖ –де осы валюталық металмен жүргізілетін операциялар жаңғыртылды . Алтын мен доллар ЕВЖ - ге мүше елдердің ресми алтын - долларлық резервтерінің 20% - ін біріктіру жолымен ЭКЮ – ді эмиссиялау механизміне енгізілді . Осы елдердің орталық банктері Еуропа валюта институтының қарауына 2,3 мың т. алтын аударды. Институт алтынның орнына ЭКЮ –ді шығарып аталған орталық шотына ауыстырды . Мемлекттердің алтынмен төленген жарнасы қайта жаңартылатын үш аайлық «своп» келісімімен рәсімделді , ол қолма – қол алтынды ЭКЮ-ге сатып,үш аидан кейін оны кері сатып алу үшін қарсы келісім жүргізумен үйлестіріледі.

ЕВЖ-ге мүше елдердің валюта бағамының « бірге өзгеруі « ережесі олардың өзара ауытқу шегін бекітеді ( Ол қазір орталық бағамнан 15%-і ал 1993 жылдың тамызына +- 2,25 % болған ) . Валютаның бұндай ұжымдық өзгеру тәртібі еуропалық валюта жыланы деп аталады, себебі бұл ауытқудың графикалық өрнегі жыланның жорғалауына тым ұқсас. Егер валюталардың бағамы рұқсат етілгне шектен асып кетсе, онда орталық банк неміс маркасымен валюталық интервенция жүргізуі тиіс, яғни ұлттық валютаның бағамына түсірмеу мақсатында марканы сол валютаға сату керек. ЕО валюта бағамының ұжымдық өзгеруі олардың тұрақтылығын қамтамасыз етті , әйтсе де әлсін- әлі ресми девальвация (бағамды төмендету ) ревальвация ( бағамды жоғарлату ) жүргізіліп тұрды (1979 – 1993 жж. Аралығында 16 рет). Тұрақсыз валюталардың (Ирландия , Италия, Бельгия, Дания және т.б.) бағамы жоғарылатылады. Бұл ЕВЖ қатысушылардың қайшылықтарын өршіте түседі. ЕВЖ-ге мүше- елдер ХВҚ-ға қарсы өзінің мемлекетаралық валюталық реттеу органы - Еуропа валюталық ынтымақтастық қорны (ЕВЫҚ) құрды. Ол қор 1994 ж. Еуропа одағын (ЕО) құру туралы Маастрихт келісіміне сәйкес Еуропа валюталық институты болып аталып , ал 1998 жылдың шілдесінде Еуропа орталық банкі болып қайта құрылды.

Екі валюта жүйесін салыстырғанда ЕВЖ-ге валюта бағамы сиректеу ауытқиды. Ол жетістікке келесі факторлар себепші болды: экономикалық және валюталық интеграцияның үдемелі дамуы: ұлттық органдардың дербес құқығының бір бөлігін басқаға беру; нақты бағдарламаға бейімделу; валюта қатынастарының бағытын және әдісін таңдаудағы икемділік: қаулы қабылдау және оны орындау механизмін дайындау .

Дегенмен ЕВЖ-ге мүше-елдердің өзара қарамақайшылығынан біраз қиыншылықтарды басынан кешіруде. Олар сол елдердегі экономиканың, инфляцияның, жұмысыздықтың, төлем балансы жағдайының, алтынвалюта резервтерінің әр түрлі деңгейлігі мен қарқындылығынан туындайды.

ЕВЖ-нің дамуындағы маңызды кезең - саяси , экономикалық және валюталық одақ ( ВО) құру жөнінде 1994 ж. Қарашада қол қойылған Маастрихт шарты . ЕО-ны құрудың бірінші кезеңі 1990 ж. шілдеде басталып ( бұл шарт алдыңғы Делор жоспары негізінде жасалған ), мүше – елдерге 1992 ж . аяғында валюталық шектеуді мүлдем жоюды қарастырған . Бұл кезеңде мемлекеттердің экономикалық дамуының деңгейін жақындастыруға, инфляция қарқынын төмендетуге бюджет кемшілігін қысқартуға зор көңіл бөлінген.

Екінші кезеңде Еуропа валюталық институты (ЕВЫҚ-ның орнына ) құрылып оның құрамына он екі орталық банктердің басқармалары енді. Оның мақсаты орталық банктердің Еуропалық жүйесін эмиссиялау. Бұнда ЕО-ың министрлер Кеңесінің директивалары негізінде экономикалық үйлестікке және оған мүше-елдердің Еуропарламентке берген есебінің орындалуына басты назар аударылады. Экономикалық (әсіресе бюджеттік) тәртіпті бұзушыларға Еуропалық инвеститциялық банктің (ЕИБ) несиесін шектеу, айыппұл төлеу, бюджет кемшілігін төмендеткенге дейін ЕО-ың процентсіз депозитін шектеу формасында жазалау шаралары қолданылады. Экономиканы сауықтыруға бірлескен қорлар есебінен және ЕИБ несиесінен ЕО-ң көмегі қарастырылған.

Үшінші кезең ЕО-ның бірнеше мемлекеті несие-ақша жүйесінің бірыңғай үлгісі шеңберінде бір жақты өзгерістер енгізуге қажетті келісімге келген ХХ ғасырдың аяғында басталды. Жоғарыда айтылғандай ЕО-ға кірген 15 елдің 11-і 1999ж. қаңтарынан ұжымдық валюта еуроны- алғашқыда қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін банктік шотқа жазу формасында енгізді, ал 2002 жылдан ол ұлттық ақша өлшемдерінің орнына қолма-қол ақша формасында енгізілетін болады. Біртіндеп еуро аймағына қосылатын елдер саны ұлғаяды деп күтілуде. Ақша несиелік және валюталық реттеу үшін 1998ж. 1-ші шілдесінде Еуропа орталық банкі құрылды.