- •1 Дәріс. Мемлекет, құқық және мемлекетік құқықтық құбылыстар туралы негізгі ұғымдар (2 сағ.)
- •1.1 Мемлекет пен құқықтың пайда болуы
- •1.2 Мемлекеттің ұғымы, белгілері және мәні. Мемлекеттің нысаны
- •1.3 Құқықтың ұғымы мен белгілері
- •1.4 Құқық нормалары
- •2 Дәріс. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығының негіздері (2 сағ.)
- •2.1 Қазақстан Республикасында Конституциялық заңдардың қалыптасу кезеңдері
- •2.2 Конституциялық құқықтың түсінігі, жүйесі және ғылымы
- •2.3 Адам мен азамат жағдайының Қазақстан Республикасындағы Конституциялық негіздері
- •2.4 Сайлау құқығы және сайлау жүйелері
- •3 Дәріс. Қазақстан Республикасы әкімішілік құқығының негіздері (1 сағ.)
- •3.2 Әкімшілік құқықтың жүйесі және қайнар көздері
- •3.3 Атқарушы билік органдарының әкімшілік-құқықтық мәртебесі
- •3.4 Әкімшілік құқық бұзушылық, әкімшілік жауапкершілік және әкімшілік жазалар
- •4 Дәріс. Қазақстан Республикасының азаматтық құқығының негіздері (2 сағ.)
- •1.1 Азаматтық құқық ұғымы және құқықтық қатынас
- •1.2 Азаматтық құқық қатынастарының субъектілері мен объектілері
- •1.3 Азаматтық құқықтағы мәміле ұғымы және оның құқықтық
- •1.4 Міндеттеменің ұғымы және тараптары
- •5 Дәріс. Қазақстан Республикасының отбасы құқығының негіздері (1 сағ.)
- •5.1 Отбасы құқығы: ұғымы, мәні мен принциптері
- •5.2 Некеге тұрудың тәртібі мен шарттары. Некенің жарамсыздығы
- •5.3 Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері
- •6 Дәріс. Қазақстан Республикасының қаржы құқығы (1 сағ.)
- •6.1 Қаржы құқығының түсінігі, пәні, әдісі
- •6.2 Қаржылық-құқықтық нормалар және қаржылық-құқықтық қатынастар
- •6.3 Қазақстан Республикасының ақша жүйесі
- •6.4 Қазақстан Республикасының қаржылық бақылаумен бюджеті
- •7 Дәріс. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы және әлеуметтік қамтамасыз ету құқығы (1 сағ.)
- •7.1 Еңбек құқығы пәні мен жүйесі. Еңбектік құқықтық қатынастардың түсінігі
- •7.2 Жеке еңбек шартының ұғымы, мерзімі, тоқтату және бұзу тәртібі
- •7.3 Жұмыс уақыты. Демалыс уақыты. Жалақы
- •7.4 Материалдық жауапкершілік. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының ұғымы
- •8 Дәріс. Экологиялық және жер құқығы негіздері (1 сағ.)
- •8.1 Қазақстан Республикасының Экология құқығының тарихы
- •8.2 Экология құқығының ұғымы, міндеттері және жүйесі
- •8.3 Экология құқығының объектілері мен принциптері
- •9 Дәріс. Қазақстан Республикасы қылмыстық құқық негіздері (2 сағ.)
- •9.1 Қылмыстық құқықтың пәні және түсінігі
- •9.2 Қылмыстық құқықтың принциптері. Қылмыстың санаттары
- •9.3 Қылмыс құрамның түсінігі және маңызы
- •9.4 Қылмыстық жаза: ұғымы, түрлері мен мақсаты
- •10 Дәріс. Қазақстан Республикасының іс жүргізу құқығы (2 сағ.)
- •10.1 Іс жүргізу құқығының конституциялық негізі
- •10.2 Әкімшілік іс жүргізу құқығының ұғымы, әдісі мен қағидаттары
- •10.3 Азаматтық іс жүргізу құқығының түсінігі, міндеттері мен сатылары
- •10.4 Қылмыстық іс жүргізу құқығының мәні, кезеңдері мен ерекшеліктері
6.3 Қазақстан Республикасының ақша жүйесі
Айналысқа ақшаларды шығару, ақша жүйесін ұйымдастыру, ақша бірліктерін қамтамасыз ету және ақша айналысын басқару мемлекет тарапынан Ұлттық банкке жүктеген. Ұлттық банк мемлекеттің ақша-кредит саясатының негізгі бағыттарын белгілеп, оны тікелей жүзеге асырады.
Ақша жүйесінің құқықтық негіздері дегеніміз, еліміздің ақша бірлігін «теңге» және оның құрамын, ақшалардың түрлері мен формаларын, оларды айналымға шығару және қамтамасыз ету тәртібін, ақша жүйесін және ұлттық валютаны қорғау шараларын, сондай-ақ еліміздің ақша айналымын ұйымдастырудың негіздерін белгілейтін қаржылық құқықтың жалпы бөлімінің институты.
Ақша жүйесі деп - құқықтық нормалармен ретке келтірілген, еліміздің ақша айналымын жоспарлы түрде ұйымдастыратын формалар мен тәсілдердің жиынтығын айтамыз.
Казақстан Республикасының ақша өлшемі - теңге еліміздін ұлттық валютасы болып табылады.
Осы ақша айналымын тәртіпке келтіру мақсатында мемлекет тарапынан қолданылатын әртүрлі әдістер мыналар:
1) Девальвация - айналымдағы ақша бірлігінің алтын құрамын немесе қағаз ақшалардың бағалылығын шет елдік валюталарға байланысты етіп төмендету (азайту). Девальвация арқылы жаңа валюта мөлшері белгіленеді.
2) Деноминация - айналымдағы ескі ақшаларды белгілі бір арақатыстықтарды қолдана отырып жанадан шығарылған ірі ақшаларға айырбастау арқылы, ақшаның бағалылығын (құнын) өзгерту. Осыған байланысты заттардың бағалары, тарифтер, еңбекақылар және т,б. қайта есептелінеді.
3) Дефляция- айналымнан басы артық ақшаларды алып тастау арқылы ақшаның санын азайту.
4) Нуллификация - айналымнан бағалылығы жойылған қағаз ақшаларды алып тастау және аз мөлшерде ғана жаңа қағаз ақшалар шығару.
5) Ревальвация (ревалоризация) - ұлттық ақша бірілігінің бағалылығын ресми түрде жоғарылату.
6.4 Қазақстан Республикасының қаржылық бақылаумен бюджеті
Қаржылық бақылау деп, мемлекеттің ақша қорларын қалыптастыру және бөлу, сондай-ақ мемлекеттің ақша қаражаттарын пайдалану процестерінің заңды түрде және мақсатқа сәйкес жүргізілуін бақылауды айтамыз.
Қаржылық бақылау - мемлекеттің қаржылық қызметінің бір түрі ретінде есептелінеді. Қаржылық бақылауды жүзеге асыру белгілі бір жағдайлардың болуын қажет етеді:
а) мамандандырылған бақылау органдарын құру;
ә) осы бақылау органдарының жүйесін және құқықтары мен міндеттерін белгілеу;
б) бақылауды жүргізудің формаларын, түрлері мен әдістерінбелгілеу;
в) бақылау органдарын білікті мамандармен қамтамасыз ету.
Қаржылық бақылауды құқықтық реттеу дегеніміз, қаржылық бақылау органдарының жүйесі мен құзыреттерін, қаржылық бақылаудың формаларын, түрлері мен әдістерін, сондай-ақ қаржылық тексерулерді ұйымдастыру мен жүргізу тәртібін белгілейтін, қаржылық құқықтың жалпы бөлімінің институты.
Бақылауды жүзеге асырушы субъектілерге (органдарға, ұйымдарға) байланысты қаржылық бақылау екіге бөлінеді:
а) мемлекеттік; б) қоғамдық.
Бюджет деп, жалпы мемлекеттік орталықтандырылған немесе жергілікті ақша қаражаттарының кіріс және шығыс балансын айтамыз.
Бюджеттік қызмет әртүрлі әдістер арқылы жүзеге асырылады. Олардың ішінен негізгі үш әдісті бөліп шығаруға болады:
1) Бюджетті қалыптастырудың негізгі әдістері.
2) Бюджетті бөлудің негізгі әдістері.
3) Бюджетті пайдалануды ұйымдастырудың негізгі әдістері.
Пысықтау сауалдары
1. Қаржы құқығы ғылымының пәні дегеніміз не?
2. Қаржылық-құқықтық нормалар қаншаға бөлінеді?
3. Девальвация мен нуллификацияның айырмашылығы қандай?
4. Қаржылық бақылауды құқықтық реттеу дегеніміз не?
5. Деноминация мен дефляцияның айырмашылығы қандай?
Әдебиеттер тізімі
1. Найманбаев С.М. Қазақстан Республикасының қаржы құқығы. Оқулық. – Алматы, 2005.
2. Бишманов К.М. Қазақстан Республикасының қаржы құқығы. Оқу құралы. – Алматы, 2009.
3. Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Общая часть. – Алматы Баспа, 2007.
4. Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Особенная часть. - Алматы. Норма-К, 2002.
