7.4 Материалдық жауапкершілік. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының ұғымы

Еңбек шартының тараптарының материалдық жауапкершілігі дегеніміз тараптардың біреуінің екінші тарапқа келтірілген материалдық шығынды заңдылыққа сәйкес өтеу міндеттілігі болып табылады.

Материалдық  жауапкершіліктің түрлері:                      

1) Жұмыс берушінің алдындағы жұмысшының материалдық жауаптылығы.

2) Жұмысшының алдындағы жұмыс берушінің материалдық жауаптылығы.

Бұл жауаптылықтың маңызды ережесіне қызметкер зиянды өтеу кезінде еңбек ақысының сақталатындығы жатады. Қызметкер келтірген зияны үшін тәртіптік, әкімшілік, қылмыстық жауаптылыққа тартылғанына қарамастан материалдық жауапты болады.

Қызметкерлер мен жұмыс берушінің арасында туындаған келіспеушіліктерді шешу екі кезеңнен тұрады, біріншісі – келіссөздер жүргізу арқылы, екіншісі – заңмен бекітілген тәртіпте шешу арқылы.

Еңбек тәртібін бұзғаны үшін, яғни қызметкердің кінәсінен оған жүктелген еңбек міндеттерінің орындалмағаны немесе тиісінше орындалмағаны үшін жұмыс беруші тәртіптік жазалардың мынадай түрлерін қолдануға құқылы. Олар:

–     ескерту жасауға;                                                           

–     сөгіс беруге;   

–     еңбек заңының 26 – бабының 9) – 12) тармақшаларына сәйкес жеке еңбек шартын бұзуға құқылы.

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы еңбекке жарамсыз азаматтарға әлеуметтік көмек көрсету саласындағы қатынастарды және осыларға қатысы бар заңды деректерді анықтау, олар жөнінде туындаған дауларды шешу қатынастарын реттейді. Әлеуметтік көмекке зейнетақы, жәрдемақы төлеу, жеңілдіктер беру сияқты қамсыздандыру түрлері жатады. Бұл көмектің барлығы мемлекеттік бюджет есебінен жүргізіледі.

Әлеуметтік  қамсыздандыру құқығы реттейтін қатынастардың пайда болуының алғы шартына еңбек стажы жатады. Еңбек стажы 3 түрлі жолмен есептеледі, немесе 3 түрге бөлінеді деп қарастыруға болады: жалпы еңбек стажы (қызметкердің істеген жұмысының жиынтық ұзақтығы), үздіксіз еңбек стажы (қызметкердің үзіліс жасамаған немесе белгіленген шектен ұзақ үзіліс жасалмаған бірнеше ұйымдардағы істеген жұмыстарының ұзақтығы), арнаулы еңбек стажы (белгілі бір кәсіптің түрі бойынша экономиканың белгілі бір саласындағы жұмыстың ұзақтығы).

Пысықтау сауалдары

1.  Еңбектік құқықтық қатынастардың өзіне тән қандай белгілері бар?

2.  Қызметкерлердің негізгі құқықтары мен міндеттерін атаңыз?

3.  Қызметкерлердің жекелеген санаттары үшін жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығын түсіндіріңіз.

4.  Еңбек тәртібін бұзғаны үшін тәртіптік жазалардың қандай түрлері қолданылады?

Әдебиеттер тізімі

1.  Айымханова Н. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы: Оқу құралы. – Алматы: Жеті жарғы, 2011. – 240 б.

2.  Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі: Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы № 251 Кодексі.

3.  А. Ахметов, Г. Ахметова. Еңбек құқығы: Оқулық. – Алматы: Заң әдебиеті, 2005. – 405 б.

4.  Абузярова Н.А. Трудовое право. – Алматы: Юрист, 2011. – 264 с.

5.  Нургалиева Е.Н. Трудовое право Республики Казахстан. – Астана, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2010.