2.4 Сайлау құқығы және сайлау жүйелері

Дүние жүзі мемлекеттерінде сайлау жүйесінің тепе тең және мажорлық екі жүйесі бар.

Тепе тең сайлау жүйесі алған дауыстар мен жеңіп алынған мандаттар арасындағы тепе теңдік принципіне құрылады. Тепе тең жүйенің жұмыс істеуі үшін бірқатар ерекше шарттардың болуы қажет. Бірінші, үлкен аумақтық сайлау окруктерін құру қажет. Екінші, тепе тең жүйенің тиімді жұмыс істеуі үшін кемінде қалыптасқан екі партияның болуы қажет.

Мажорлық сайлау жүйесінің: абсолюттік көпшілік және біршама көпшілік деген екі жүйесі бар. Бұл орайда мажорлық жүйеде, 1) егер оларға сайлаушылар тізіміне енгізілген бірінші тур сияқты, екінші турда да азаматтардың 50 проценттен астамы қатысса, сайлау өткен болып есептеледі; 2) егер кандидатқа берілген дауыстар саны дауыс беруге қатысқан сайлаушылар санының  50 процентінен асса, ол сайланған болып есептеледі.

Қазақстан Республикасындағы сайлау Республика азаматының сайлау және сайлану құқығын еркін жүзеге асыруына негізделеді.

Белсенді сайлау құқығы ол Республиканың 18 жасқа толған азаматының сайлауда дауыс беруге қатысу құқығы.

Бәсең сайлау құқығы ол ҚР азаматтарының ҚР Президенті, ҚР Парламентінің, мәслихатының депутаты немесе жергілікті өзін өзі басқару органына мүше болып сайлану құқығы.     

Бәсең сайлау құқығы белсенді сайлау құқығынан ерекшеленеді. Бәсең сайлау құқығы кезінде азамат сайлануға жататын субъект болып табылады. Бәсеңдіктің мәні мынада, ол сайламайды, оны сайлайды.

ҚР Парламентке депутаттарды төте және жанама сайлау құқығы белгіленген.

Төте сайлау құқығы принципі Президентін, Парламент Мәжілісінің және мәслихаттарының депутаттарын, жергілікті өзін өзі басқару органдарының мүшелерін азаматтардың тікелей сайлауынан көрінеді.

Жанама сайлау құқығы Парламент Сенатының депутаттарын сайлауға таңдаушылардың, яғни мәслихаттардың депутаты болып табылатын республика азаматтарының қатысатындығынан көрінеді.

ҚР сайлауға әзірлік пен оны өткізуді мемлекеттік сайлау органдары ұйымдастырады. Бұл органдар біріңғай жүйе құрады. Мемлекеттік органдардың біріңғай жүйесіне:  

1)  Республиканың Орталық сайлау комиссиясы.

2)  Аумақтық сайлау комиссиясы.

3)  Окруктік сайлау комиссиясы.

4)  Учаскелік сайлау комиссиялары кіреді.

Сайлау комиссияларының өкілеттіктерінің мерзімі бес жыл.

Референдум тікелей демократия, яғни халықтың мемлекеттік мәселелерді шешуге тура қатынасу нысандарының бірі болып табылады. Конституциялық құқықта референдумның түрлері: императивтік, консультативтік, конституциялық, заң шығарушылық, міндеттеушілік, факультативтік, мемлекеттік, жергілікті.

Пысықтау сауалдары

1.  Қазақстан Республикасы Конституциясының маңызын сипаттаңыз.

2.  Конституциялық-құқықтық қатынастарды реттеу үшін қандай әдістер қолданылады?

3.  Конституциядағы құқықтар мен бостандықтардың жалпыламалық мәнін сипаттаңыз.

4.  Белсенді сайлау мен бәсең сайлау дегеніміз не?

Әдебиеттер тізімі

1.  Конституционное право Республики Казахстан: Учебник / Сост. А.Т. Ащеулов. - Алматы: КазГЮА, 2010.

2.  Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан: Академический курс. Изд. 3-е, с доп. – Алматы: «Жеті Жарғы», 2007. – 544 с.

3.  Қопабаев Ө.Қ. Шет елдердің конституциялық құқығы. Алматы: «Жеті Жарғы», 2008.

4.  Божқараұлы А Шетел конституциялық құқығы. Қарағанды, 2005.

5.  Дулатбеков Н.О. и др. Мемлекет және құқық негіздері / Дулатбеков Н.О., Амандықова С.Қ., Турлаев А.В. – Астана: Фолиант, 2011. - 252 б.