1.2 Мемлекеттің ұғымы, белгілері және мәні. Мемлекеттің нысаны

Мемлекет - бұл арнайы басқару және мәжбүрлеу аппараты бар, қоғамның өкілі бола тұра, оны басқаратын және оның дамуын қамтамасыз ететін, бұқаралық биліктің саяси аумақтық, егеменді ұйымы.

Мемлекеттің белгілері:

1)  Арнаулы кәсіби басқару және мәжбүрлеу аппаратының болуы, яғни бұқаралық биліктің болуы.  Бұқаралық билік – бұл чиновниктер, әскер, полиция, түрме мен б. д. мекемелер.

2)  Салықтар жүйесі, яғни мемлекет өмір сүруі үшін халықтан салық жинауға мәжбүр. Мемлекет салықтан түскен қаржыны басқару және мәжбүрлеу аппаратының орасан зор армиясын ұстауға, мемлекеттің өзі жүргізетін ішкі және сыртқы саяси шараларды қаржыландыруға, денсаулық сақтау, білім беру, ғылым, мәдениет салаларын қолдауға, экономиканың маңызды салаларын ынталандыруға, қоғамдық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіпті, қылмыс және құқық бұзушылықпен күресті қамтамасыз етуге пайдаланады.

3)  Аумақтық бөлініс. Мемлекет өз аумағында өмір сүруші барлық адамдарды өз билігімен және қорғау арқылы біріктіреді.

4)  Егемендік, бұл мемлекетке тән  өз аумағындағы үстемдік пен халықаралық қатынастардағы тәуелсіздік. Егемендік белгісі мемлекетті басқа ұйымдардан, қоғамдық құрылымдар мен институттардан жоғары қояды. Егемендіктің екі құрамдас бөлігі бар: үстемдік және тәуелсіздік.

5)  Құқықтың болуы. Мемлекет құқықсыз өмір сүре алмайды, себебі құқық мемлекеттік билікті заңдастырады.

Мемлекет нысаны негізгі   үш элементтен, атап айтқанда: мемлекетті басқару нысаны, мемлекеттің құрылым нысанынан және мемлекеттік, саяси тәртіп нысанынан құрылады.

Мемлекетті басқарудың нысаны. Басқару нысаны ұғымын пайымдағанда  мемлекеттік жоғары биліктің ұйымдастырылуын түсінеміз. Әсіресе, оның ең жоғары және орта органдарының ұйымдастырылуы, олардың құрылымы, құзыреттері, құрылуының тәртіптік реті, өкілеттіктерінің мерзімі, халықпен қатынасу түрлері, халықтың оларды қалыптастыру дәрежесі сөз болады.Мемлекеттегі жоғары  егемендік биліктің ұйымдастырылуы, оның органдарының өзара және халықпен байланысын сипаттайды.

Мемлекеттің құрылымы -  тұтастай мемлекет пен  оның бөліктерінің белгілі түрдегі құқықтық қатынастарын сипаттайтын мемлекеттің аумақтық ұйымдастырылуы болып табылады. Мемлекет құрылымына байланысты барлық мемлекеттер біртұтас (унитарлы) және күрделі болып екі топқа бөлінеді.

Унитарлық мемлекеттің  ішкі аумақтық құрылымында басқа мемлекеттер болмайды. Осы мағынада унитарлық мемлекет  біртұтас мемлекет деп аталады. Унитарлық мемлекет, әдетте тек әкімшілік-аумақтық бөліктерге бөлінеді де, мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылымын құрайды. Әкімшілік – аумақтық  бөліктерге ерекше құқықтық мәртебе берілмейді. Мұндай мемлекетте бір ғана  Конституция, бір ғана заң шығаратын жоғары орган, бір ғана жоғары басқару органы  біртұтас азаматтық  болады.  Қазақстан Республикасы- унитарлық мемлекет.

Күрделі мемлекет - мұндай мемлекеттердің құрамдас бөлектерінің белгілі бір дәрежеде дербестігі болады. Күрделі мемлекеттерге империя, конфедерация, федерация, достастық және бірлестіктер  құрған мемлекеттер жатады.

Конфедерация - белгілі бір тарихи кезеңде, өздерінің алдына қойған мақсаттарына жету үшін егеменді мемлекеттердің уақытша жасасқан келісімдері бойынша құрылған одақ.

Федерация - бұл мемлекет күрделі одақтық мемлекет, оның құрамдас бөліктері мемлекеттік құрылымдар болып табылады.

Мемлекеттің саяси режимі - мемлекеттік өкімет билігін жүзеге асыру әдістерінің жиынтығы. Саяси  режимдердің түрлері:

а)  демократиялық;

б)  антидемократиялық.