Өзіңді тексер

1.Моносахаридтерге жатады: а)мальтоза; б)фруктоза; в)лактоза; г)гепарин; д)гликоген

2.Глюкоза, ол: а)кетогексоза; б)кетопентоза; в)альдогексоза; г)альдопентоза; д)дисахарид

3.Сахарозаның құрамына кіреді: а)глюкозаның екі молекуласы; б)фруктозаның екі молекуласы; в)глюкоза және фруктоза; г)галактоза және глюкоза

4.Мальтозаның фосфоролиз өніміне жатады: а)глюкоза және галактоза; б)глюкоза-1-фосфат және глюкоза; в)глюкоза-6-фосфат және глюкоза; г) глюкоза-6-фосфат және галактоза

5.АТФ+глюкоза – АДФ+ Глюкоза-6-фосфат реакция мына заттардың қатысуымен іске асады: а)альдоза; б)фосфоглюкомутаза; в)фосфорилаза; г)гексокиназа

6.Изоцитратдегидрогеназаның коферментіне жатады: а)убихинон; б)ФМН; в)НАД; г)пиридоксальфосфат; д)НАДФ

7.6-фосфоглюконат + НАДФ ---- рибулозо-5-фосфат+ СО₂+ НАДФН + Н⁺ реакциясына тән процесс: а)гликоглиз; б)глюконеогенолиз; в)глюкозаның апотомиялық ыдырау; г)фосфоролиз; д)Кребс айналымы

Микромодуль 4 – Липидтер алмасуы және қызметі

Дәріс 8-9. Липидтер биохимиясы

Дәріс сабақтың мазмұны:

1. Жалпы сипаттамасы

2. Липидтердің ыдырауы

3. Аралық алмасуы

4. Липидтер түзілуі

Липидтердің жалпы сипаттамасы

Липидтерге майлар және майға ұқсас заттар – липоидтар жатады. Олар барлық тірі клеткаларда болады және тіршілікке орайлас бірнеше маңызды қызметтер /энергия берушілік, қорғану, құрылымдық, метаболизмдік/ атқарады. Мысалы, олар клетка мембраналарының құрамына кіреді. Клетка қабырғаларының құрамына енетін липидтер қ ұ р ы л ы м д ы қ липидтер деп аталады.

Липидтер ыдыраған кезде көп мөлшерде химиялық энергия макроэргиялық қосындылар түрінде бөлініп шығады. Липидтер суда ерімейді, бірақ органикалық еріткіштерде жақсы ериді, Көпшілік липидтер спирттердің, жоғары май қышқылдарының немесе альдегидтердің туындылары болып келеді.

Липидтер екі үлкен топқа бөлінеді. Қарапайым липидтің молекуласы спирт қалдықтарынан және жоғары май қышқылдарынан тұрады. Бұған бейтарап майлар, стероидтар және балауыздар /воскілер/ жатады.

Күрделі липид спирт қалдығынан, жоғары май қышқылдарынан және басқа бір заттардан /азоттық негіздер, фосфор қышқылы, көмірсулар және басқалары/ тұрады. Оларға фосфатидтер, гликолипидтер, сульфатидтер жатады.

Липидтердің негізгі компоненті – май қышқылдары.

Б е й т а р а п м а й л а р. Бейтарап майлар деп үш атомды глицерин мен жоғары май қышқылдарының күрделі эфирін айтамыз.

Жоғары май қышқылдары қаныққан және қанықпаған болады.

Егер майлардың құрамында қанықпаған қышқылдар басым болса, ондай майлар сұйық болады /мақта, күнбағыс, зығыр майлары/. Егер қаныққан қышқылдар басым болса, ондай майлар қатты болады /жануарлар майы – тоң май/.

Майлар жануарлар мен өсімдіктер дүниесінде кең тараған. Майлар тірі организмде әр алуан міндеттер атқарады. Майлар энергетикалық материал ретінде жұмасалады, химиялық энергияның көзі. Майлардың 1 грамы организмде тотыққанда 9,3 ккал /жылу/ пайда болады. Мұның өзі белоктар мен көмірсулар тотыққанда бөлініп шығатын жылудан 2 есе көп /1 г көмірсулар 4,3, ал белоктар 4,1 ккал жылу береді/.

Майлар органикалық заттардың, әсіресе витаминдердің, жақсы еріткіштері.

Май дәнекер тканінің қабықшаларында қор ретінде жиналып, организм мүшелерінің орнынан ығысуына және сыртқы соққыдан зақымдануына кедергі жасайды.

Майлардың жылу сыйымдылығы төмен. Шөлден жылу нашар өтеді, бұл дене температурасының тұрақтылығын сақтауға жәрдемдеседі.

Майлардың бір бөлігі клеткаларда өтіп жататын күрделі процестерге тікелей қатысады. Оны п р о т о п л а з м а л ы қ майлар деп атайды. Ал, екінші, көбірек бөлігі тері астындағы шелде, дәнекер тканьнің май талшығында, құрсақ қуысының органдарын жауып тұратын шарбыда жән басқа кейбір органдарда жиналады да, органикалық қосылыстардың қорын түзеді. Оны р е з е р в т е г і, немесе қордағы майлар дейді.

Майлар сонымен бірге терінің созылғыштығын, икемділігін және иілгіштігін қамтамасыз етеді.